سلاۆيان ەلدەرى مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا
ىقپال ەتە المايدى
ەليزابەت شوگرەن
1991 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانى
رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين جانە ۋكراينا مەن بەلارۋس باسشىلارى جەكسەنبىدە كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراعانىن مالىمدەپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعانىن جاريالادى. «جاڭا دوستاستىقتى ءۇش سلاۆيان رەسپۋبليكاسى قۇرعانىمەن, بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا بولعان باسقا ەلدەر دە قوسىلا الادى» دەلىنگەن حابارلامادا. ء«بىرىنشى قادام سلاۆيان رەسپۋبليكالارىنا ءوزارا قولايلى شەشىم تابۋ بولدى. بۇل جاسالدى. كەلەسى قادام – قازاقستاننىڭ دوستاستىققا قوسىلۋى بولۋى مۇمكىن», دەپ مالىمدەدى ۆوششانوۆ.
قازاقستان باسشىسى كرەملدە ن.گورباچەۆپەن كەزدەسىپ, جاڭا وداق قۇرۋ شارتتارىن تالقىلادى. ونىڭ پىكىرى ەرەكشە ماڭىزدى, ويتكەنى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ىشىندە قازاقستان اۋماعى جاعىنان رەسەيدەن كەيىن ەكىنشى ورىندا تۇر. ەل پرەزيدەنتى جەكسەنبى كۇنى كەشكە ماسكەۋگە كەلگەننەن كەيىن جۋرناليستەرگە سۇحبات بەرىپ, رەسپۋبليكالاردى مەملەكەت رەتىندە بىرگە بولۋعا شاقىردى. ء«بىز الەمدى قورقىتپاۋىمىز كەرەك», دەدى ول تەلەديدارعا بەرگەن سۇحباتىندا. «كەم دەگەندە ءبىز ستراتەگيالىق قارۋدى ءبىر جەردە ساقتاۋعا ساياسي جانە اسكەري وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسۋىمىز كەرەك. قازىردىڭ وزىندە مەن وسى ەڭ قيىن ۋاقىتتا مەملەكەتىمىزدى ىدىراتپاۋ كەرەك دەگەن يدەياعا ادالمىن, دەگەنمەن اركىم ءوزىن تاۋەلسىز سەزىنگىسى كەلەدى. كوپتەگەن جىل بويى يمپەريالىق توتاليتاريزمنەن كەيىن مۇنى تۇسىنەمىن», دەپ قوستى قازاقستان باسشىلىعى.
جاڭا دوستاستىقتىڭ قۇرىلعانى تۋرالى حابارلاندىرۋ جەكسەنبىدە شىقتى, سوندىقتان بولار باسقا رەسپۋبليكالاردان ولاردىڭ وداققا كىرۋ, كىرمەۋى تۋرالى جاۋاپ بولعان جوق.
كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتىپ,
دوستاستىق دۇنيەگە كەلدى
1991 جىلدىڭ 22 جەلتوقسانى
بۇرىنعى 12 كەڭەستىك رەسپۋبليكانىڭ ون ءبىرى جاڭا دوستاستىقتىڭ تۋعانىن ايتىپ, كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراعانىن جاريالادى.
سەنبىدە قول قويىلعان كەلىسىمدەر جەكەلەگەن رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ولاردىڭ قازىرگى شەكارالارىن مويىندايدى جانە كوشباسشىلار بىرىڭعاي يادرولىق قولباسشىلىق قۇرۋعا ۋادە بەرەدى. رەسەي بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە كسرو-نىڭ ورنىن الادى, باسقا مەملەكەتتەر دە بۇۇ-دا وكىلدىك قۇرادى. «كەڭەس وداعى ءوز قىزمەتىن توقتاتتى», دەدى جۋرناليستەرگە كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى سەيىتقازى ماتاەۆ.
دوستاستىق ۇلكەن ارسەنالدىڭ باقىلاۋدا بولاتىنىنا كەپىلدىك بەردى. ب.ەلتسيننىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتەر كسرو-نىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى ەۆگەني شاپوشنيكوۆتى بارلىق يادرولىق جانە قاراپايىم قارۋلى كۇشتەردى باسقاراتىن بىرىككەن اسكەري قولباسشىلىقتىڭ ۋاقىتشا باسشىسى ەتىپ تاعايىنداۋعا كەلىسكەن. جۋرناليستەردىڭ جاڭا اسكەري قولباسشىلىق كەزىندە قانشا يادرولىق «نۇكتە» بولادى دەگەن سۇراعىنا قازاقستان وكىلى س.ماتاەۆ: ء«بىر عانا نۇكتەسى بولادى», دەپ جاۋاپ بەردى. قازىر رەسەيدە, ۋكراينادا, بەلارۋستا, قازاقستاندا 27 مىڭ يادرولىق وقتۇمسىق بار دەپ ەسەپتەلەدى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە
ءومىر سۇرۋگە رەسۋرسى جەتكىلىكتى
لي دەۆيدسون,
ۆاشينگتون بيۋروسىنىڭ باسشىسى
1991 جىلدىڭ 4 جەلتوقسانى
ورتالىق ازياداعى مۇسىلمان ەل – قازاقستان ءوز مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىز ۇلت رەتىندە ءومىر سۇرۋگە رەسۋرسى جەتكىلىكتى ەكەنىن مالىمدەدى. اتالعان ەلدە بارلىق كەڭەستىك يادرولىق قارۋ ساقتالعان, قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.
قازاقستان سولت-لەيك-سيتيدە ورنالاسقان «Downwinders» يادرولىق سىناقتار توبىمەن كومپيۋتەرلىك بايلانىس ارقىلى باتىس الەمىنە ءوز ويىن جەتكىزۋگە تىرىسىپ جاتىر. «Downwinders» پرەزيدەنتى پرەستون ترۋمەن كوپتەگەن جىل بويى ولارمەن بايلانىستا بولدى جانە ءىرى كەڭەستىك يادرولىق پوليگون ورنالاسقان قازاقستانداعى شەنەۋنىكتەرمەن حات جازىسىپ كەلدى. كوبى يادرولىق سىناقتار مەن ولاردىڭ سالدارى تۋرالى الاڭدايدى. جالپى, قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس وداعىنىڭ اۋماعىندا قۇرىلعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەرمەن ىنتىماقتا ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. ولار ء«ار رەسپۋبليكا بولەك دامي الادى. بىراق ءبولىنۋ ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ۇزىلۋىنە, ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى» دەپ سانايدى. سونداي-اق ەل ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەردىڭ وڭ قادامىنا اپاراتىن جولعا تۇسكەنىن ايتادى. سوندىقتان ولار كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ ۇسىنعان ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمدى قولدادى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل رەتىندە دامۋىنا الەۋەتى تولىق جەتەدى. وندا بۇرىنعى كسرو-نىڭ قورعاسىن, مىرىش, تيتان, ماگني جانە قالايى ءوندىرىسىنىڭ 70 پايىزى, فوسفور مەن حرومنىڭ 90 پايىزى, كۇمىستىڭ 65 پايىزى, مىستىڭ 30 پايىزى, موليبدەننىڭ 60 پايىزى قورى بار. قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن ونىمگە كسرو جىل سايىن 1,7 ملرد دوللار الدى. سونداي-اق قازاقستاندا جۇزدەگەن يادرولىق وقتۇمسىق بار. كەز كەلگەن وقتۇمسىقتىڭ استىندا ۇلكەن كۇردەلى جەراستى كەشەنى ورنالاسقان. ونى باسقا جەرگە كوشىرۋ وتە قيىن. بۇعان 25-30 ملرد رۋبل قاجەت ەكەن. بۇعان اقشا ىسىراپ بولادى. سوندىقتان ەل سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. 1949 جىلدان بەرى 500-دەن اسا بومبا جارىلعان, ولاردىڭ كوپشىلىگى اشىق كەڭىستىكتە سىنالعان. وسىلايشا, قازاقستان جۇزدەگەن حيروسيمادان امان قالدى دەپ ايتۋعا بولادى. ال سىناق پوليگونىن قازاقستان عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
