تاكسي قىزمەتى ءوزىن-ءوزى رەتتەمەك
دەپۋتاتتار الدىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جولاۋشىلاردى اۆتوموبيلمەن تاسىمالداۋ سالاسىنداعى كەيبىر مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى مىندەتتى مۇشەلىككە (قاتىسۋعا) نەگىزدەلگەن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قارادى.
اتالعان زاڭ جوباسى جايلى كولىك ءمينيسترى مارات قاراباەۆ باياندادى. ال ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى.
جالپى, ەلدەگى جولاۋشىلاردى اۆتوموبيلمەن تاسىمالداۋ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە بەرىلەتىن بولدى. ياعني ءماجىلىس جولاۋشىلاردى اۆتوموبيلمەن تاسىمالداۋ سالاسىنداعى كەيبىر مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى مىندەتتى مۇشەلىككە (قاتىسۋعا) نەگىزدەلگەن ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە بەرۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
ۇكىمەت ازىرلەگەن زاڭ جوباسى اياسىندا جولاۋشىلاردى تۇراقتى حالىقارالىق, وبلىسارالىق, تۇراقتى ەمەس اۆتوبۋس تاسىمالى, سونداي-اق تاكسي تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك فۋنكتسيالار ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە بەرىلمەك.
م.قاراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك وسى ماسەلەگە قاتىستى جۇمىستى 2020 جىلى باستاپ كەتكەن جانە ونىڭ اياسىندا قاجەتتى قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزىلىپ, ءتيىستى تالداۋلار جۇرگىزىلگەن. سونداي-اق وسى سالا توڭىرەگىندەگى حالىقارالىق تاجىريبەلەر دە زەردەلەنىپتى.
– دامىعان ەلدەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ورىن العان. حالىقارالىق تاجىريبە سالانىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە ءوتۋىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. ويتكەنى تەك ءبىر سالانىڭ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن بىلىكتى ساراپشىلارى بار جەكە ۇيىمنىڭ بولۋى وسى سالانىڭ قارقىندى تۇردە دامۋىن قامتاماسىز ەتە الادى. ماسەلەن, ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ امەريكادا 1934 جىلدان باستاپ كاسىپكەرلىكتىڭ بارلىق سەكتورىندا, ءتىپتى دەنساۋلىق سالاسىندا دا جۇمىس ىستەيدى. انگليادا 1889 جىلى جۇك تاسىمالى قاۋىمداستىعى قۇرىلعان, ول قازىرگى كۇنى ەلدەگى جۇك كولىگى پاركىنىڭ جارتىسىن, سونداي-اق تەمىرجولمەن 90% جۇكتى, ال تەڭىز كولىگىمەن 70% جۇكتى تاسىمالدايتىن وپەراتورلاردى بىرىكتىرەدى. كورشى ەلدەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋدە رەسەي كوشباسشى. ول ەلدە 2007 جىلى ء«وزىن-ءوزى رەتتەۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, «تاۋەلسىز باعالاۋ», «تورەلىك باسقارۋ», «ساۋلەت-قۇرىلىس/كاداستر», «اۆتوكولىكپەن حالىقارالىق جۇك تاسىمالى» ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە ءوتتى, – دەيدى كولىك ءمينيسترى.
جالپى, بۇگىندە ەلىمىزدە حالىقارالىق – 61, وبلىسارالىق – 189, تۇراقتى ەمەس – 625, تاكسي 2 833 تاسىمالداۋشى تاسىمال قىزمەتىن كورسەتەدى. ولار ءوز قىزمەتىن جالعاستىرۋ ءۇشىن اۆتوتاسىمالداۋشىلار پالاتاسى تۇرىندەگى ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا بىرىگۋى كەرەك. ول ءۇشىن العاشقى ۇشەۋىنىڭ يەلىگىندە اۆتوكولىكتەردىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىرى, ال تاكسيلەردە كەمىندە وننان ءبىرى بولۋى كەرەك ەكەن. ال بۇل وزگەرىستەر جالدامالى جۇمىسكەرلەرى جوق جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىسى جوق. ياعني زاڭ جوباسىمەن جۇمىس بارىسىندا دەپۋتاتتار جالدامالى جۇمىسشىلارى جوق جەكە تۇلعالار مەن جەكە كاسىپكەرلەرگە قاتىستى تاكسي تاسىمالىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قولدانىستاعى نورمالارىن ساقتاۋ تۋرالى تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ وتىر.
بۇل رەتتە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋ ءۇشىن مۇشەلىك جارنالار قاراستىرىلعان. ونى اۆتوتاسىمالداۋشىلار پالاتاسى مۇشەلەرى وزدەرى بەلگىلەيدى. اۆتوبۋس تاسىمالى ءۇشىن 1-دەن 7 اەك-كە دەيىن, تاكسيلەر – 0,4-تەن 2 اەك-كە دەيىن, تاكسيگە تاپسىرىس بەرۋ قىزمەتتەرى مەن قوسىمشالارى – 2-دەن 700 اەك-كە دەيىن, ۆوكزالدار مەن بەكەتتەردە – 2-دەن 70 اەك-كە دەيىن بولادى. سونداي-اق دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسىمەن زاڭ جوباسىندا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋ جارنالارىن تولەۋ شىعىندارىن قىزمەتكەرلەرگە جۇكتەۋگە بولمايتىنى قاراستىرىلعان.
قىسقاسى, بۇل سالادا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋدى ەنگىزۋ تاسىمالداۋشىلارعا ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتىرىپ, قاجەتتى ستاندارتتار مەن ەرەجەلەردى جىلدام قابىلداۋعا, تاسىمال قىزمەتىن باقىلاۋدى جەتىلدىرۋگە, جول-كولىك قىزمەتىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا, زاڭسىز تاسىمالداۋدى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتىپتى مينيستر م.قاراباەۆ بۇل سالاداعى بيۋروكراتيا مەن سىبايلاس جەمقورلىق سالدارىن ازايتا كەلە, قوعامدىق باقىلاۋ تەتىگىن دامىتۋدى قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن العا تارتتى.
ال وسى ماسەلە بويىنشا قوسىمشا بايانداما جاساعان دەپۋتات نۇرتاي سابيليانوۆ زاڭ جوباسىنىڭ ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن, جۇرگىزۋشىلەردىڭ قۇقى مەن مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعانىن, سونداي-اق بارلىق تاسىمالداۋشىنى مەملەكەتىمىزدىڭ زاڭدارىن ورىنداۋعا ىنتالاندىراتىنىن اتاپ ءوتتى.
تاكسي قىزمەتتەرى بۇدان بىلاي ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋدان تىس جۇمىس ىستەي المايتىن بولدى. ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە مىندەتتى تۇردە قاتىسۋ تالاپتارى تاكسيدىڭ اقپاراتتىق-ديسپەتچەرلىك قىزمەتتەرىنىڭ, تاكسيگە تاپسىرىس بەرەتىن ءموبيلدى قوسىمشالارىنىڭ, اۆتوۆوكزالداردىڭ, اۆتوستانسالار مەن جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋ پۋنكتتەرىنىڭ قىزمەتتەرىنە دە قاتىستى بولماق. ياعني قۇجات تاكسي تاسىمالىن باقىلاۋ ءۇشىن «ياندەكس.Go», «InDrive», «اپارۋ» جانە «ۆەزيوت» سەكىلدى ينتەرنەت-اگرەگاتورلاردى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قوسىلۋعا مىندەتتەمەك. ايتپەسە ولاردىڭ قىزمەتى زاڭسىز دەپ تانىلادى جانە ەل اۋماعىندا قىزمەت كورسەتۋىنە شەكتەۋلەر قويىلادى.
تۇزەتۋلەردە ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا تەك كولىكتىك باقىلاۋ فۋنكتسيالارىن بەرۋ ۇسىنىلادى. باقىلاۋدىڭ وزگە دە تۇرلەرىن (جول قوزعالىسى ەرەجەلەرى, سانيتارلىق, شەكارالىق, كەدەن, سالىق جانە باسقالار) بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ءتيىستى باقىلاۋشى ورگاندار جۇزەگە اسىرادى.
وسىعان بايلانىستى ازىرلەۋشىلەر ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ءۇشىن باقىلاۋ مەحانيزمىن ۇسىنادى. ولار اۆتوماتتاندىرىلعان ديسپەتچەرلىك جۇيەنى ەنگىزۋ جانە GPS ترەكەرلەرىن قولدانۋ ارقىلى اۆتوبۋس قىزمەتتەرىنە بەلگىلەنگەن تالاپتاردىڭ ساقتالۋىن باقىلاي الادى. سونىمەن قاتار ءوزىن-ءوزى رەتتەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ اۆتوبۋستارىنىڭ مەملەكەتتىك نومىرلەرى بازادا جوق كولىكتەردى تەكسەرۋ ءۇشىن باقىلاۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەر بازاسىنا كوشىرىلەدى.
قۇجات اياسىندا «كولiك», «اۆتوموبيل كولىگى», «استانانىڭ مارتەبەسى», «رۇقساتتار جانە حابارلامالار», «قر كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» تۋرالى زاڭدارعا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمعا ازىرلەۋ جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىستارىندا جالعاسادى.
«ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمىنە ارنالعان قويمالىق كۋالىكتەردى شىعارۋ (بەرۋ), ولاردىڭ اينالىسى جانە وتەلۋ قاعيدالارى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايداربەك ساپاروۆ باياندادى.
بۇدان بىلاي قازاقستان قويمالىق كۋالىكتەر ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ساۋدالاي الاتىن بولدى. ءماجىلىس راتيفيكاتسيالاعان قۇجاتقا قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە رەسەي 2023 جىلى 31 شىلدەدە ماسكەۋدە قول قويعان.
كەلىسىم ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شەڭبەرىندە قويمالىق كۋالىكتەردى (قۇجاتسىز ەميسسيالىق ەمەس باعالى قاعازداردى) پايدالانۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ءوزارا ساۋداسىن دامىتۋعا باعىتتالعان.
سونداي-اق فرانتسۋز دامۋ اگەنتتىگىنىڭ توبى قازاقستاندا ءوز قىزمەتىن باستادى. بۇل ماسەلە ماجىلىستە راتيفيكاتسيالانعان قازاقستان مەن فرانتسيا ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى فرانتسۋز دامۋ اگەنتتىگى توبىنىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋى تۋرالى كەلىسىمدە قاراستىرىلعان. وندا نەگىزىنەن قۇقىقتىق, سالىقتىق جانە قارجىلىق جاعدايلار كوزدەلگەن.
ساقتاندىرۋ سالاسى سىن كوتەرمەيدى
كۇن تارتىبىندەگى زاڭ جوبالارىن قاراپ بولعان سوڭ, دەپۋتاتتار ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا باعىتتالعان ءوز ساۋالدارىن جولدادى. دەپۋتات ەلنۇر بەيسەنباەۆ ساقتاندىرۋ جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى ءتىزىپ, ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆ پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆاعا جولدادى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدەگى ساقتاندىرۋ نارىعى شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىتتان بەرى ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقانىمەن, قاراپايىم ازاماتتار ءالى كۇنگە دەيىن قاۋىپ-قاتەردەن تولىققاندى قورعالماي كەلەدى.
– دامىعان ەلدەردە ساقتاندىرۋ ازاماتتاردىڭ قارجىلىق تاۋەكەلدەرىن بارىنشا ازايتۋعا ارنالعان الەۋمەتتىك كەلىسىمشارت رەتىندە قاراستىرىلادى. الايدا ءبىزدىڭ ەلدەگى ساقتاندىرۋ سالاسىندا ساناۋلى عانا ادامدار, اتاپ ايتقاندا, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ يەلەرى عانا پايدا كورەدى, – دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
قىسقاسى, دەپۋتات ەلدەگى ساقتاندىرۋ نارىعىندا قالىپتاسقان قازىرگى جاعداي جۇيەنى قايتا رەتتەۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. ساۋالىنىڭ توقەتەرىن ايتساق, ە.بەيسەنباەۆ ساقتاندىرۋ جۇيەسى بەلگىلى ءبىر توپتى «تويدىرۋ» قۇرالى ەمەس, ازاماتتاردىڭ سەنىمدى قورعانى بولعانىن تالاپ ەتتى.
«اmاnاt» فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى اتىنان دەپۋتات بولات كەرىمبەك باس پروكۋرور بەرىك اسىلوۆ پەن ادىلەت ءمينيسترى ازامات ەسقاراەۆقا ەلدە قاپتاپ كەتكەن بيلەر ماسەلەسىن جولدادى.
– كەمەڭگەر اباي كەزىندە اۋزىمەن وراق ورعان پىسىقايلارعا قاراتا «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم, مىنەكەي, بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن» دەپ, ولاردى قاتاڭ سىناعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى كەزدە ەلىمىزدە وسىنداي ءوزىن-ءوزى سايلاپ العان جالعان «بيلەر» جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاۋلاپ ءوسىپ, كوبەيىپ كەتتى. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ نيەتى دۇرىس بولعانىمەن, كوبىنىڭ ماقساتى اتىن شىعارىپ, اتاق الۋ, جۇرت ۇستىنەن كۇن كورىپ, مال تابۋ سەكىلدى. وسىنداي جۇرت بىلمەيتىن, ەلگە ايتارلىقتاي ەڭبەگى سىڭبەگەن, كوپشىلىك مويىنداماعان قاپتاعان بيلەر ءار ىسكە ءجونسىز ارالاسىپ, كوسەمسىپ, جۇرتتى جىك-جىككە بولۋىمەن قويماي, ءوزارا تالاسىپ, قازاقتىڭ عاسىرلار قويناۋىنداعى قاسيەتتى بيلەر ينستيتۋتىنا كىر كەلتىرە باستادى, – دەيدى بولات كەرىمبەك.
سوندىقتان دەپۋتات وزدەرىن بي سايلاپ, ماسەلەلەرگە ءپاتۋا شىعارىپ جۇرگەن ءتۇرلى ادامنىڭ ارەكەتىنە ناقتى قۇقىقتىق باعا بەرىلۋگە ءتيىس ەكەنىن كوتەردى. ءبىز زاڭ ۇستەمدىك ەتىپ, ءتارتىپ بيلەيتىن قوعامدا ءومىر ءسۇرۋىمىز قاجەتتىگىن, ادىلەت مينيسترلىگى مەن باس پروكۋراتۋرا ەلىمىزدەگى قازىرگى ءتۇرلى «بيلەر» اتىن جامىلعان ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ زاڭعا سايكەستىگىن پىسىقتاۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
