– تولەۋتاي ىسقاق ۇلى, حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار العاش قالاي جولعا قويىلدى؟ جۇمىس نەدەن باستالدى؟
– ەگەمەن ەل بولىپ, جەرىمىزدىڭ بايلىعىن ءوزىمىز پايدالانساق, الەمگە تانىلساق دەپ جۇردىك. ال تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قيىنشىلىق باستالدى. حالىقتىڭ احۋالى ناشارلاعانى سونشالىق, جارتى جىلداپ جالاقى الماعان جۇمىسشىلار كوشەگە شىقتى, تەمىرجولعا جاتىپ العاندار دا بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا شاحتەرلەر دە بار. ۇكىمەت ولارعا ازىرگە مۇمكىنشىلىك جوق ەكەنىن اشىق ايتتى. ء«بىز ەندى اياققا تۇرىپ كەلە جاتقان ەلىمىزگە زاۋىت, فابريكالار سالۋىمىز كەرەك. سول باعىتتا قىزمەت جاساپ جاتىرمىز» دەپ تۇسىندىردىك. سول كەزدە ەلدە 3,5 ميلليون جۇمىسسىز تىركەلدى. ينفلياتسيا 2 مىڭ پايىز بولدى. بىزگە كومەكتەسەتىن ەلدەر دە بولمادى. ال بىزگە كومەك كەرەك ەدى, دالىرەك ايتساق, ينۆەستيتسيا قاجەت بولدى. ونى كىم بەرەدى, قاي مەملەكەت بەرەدى؟ سارالاي كەلە, ەۋروپا, امەريكاعا جول اشۋ قاجەت ەكەنىن تۇسىندىك. وسى ەلدەرگە بارىپ, ءوزىمىزدى تانىستىرۋدى ماقسات تۇتتىق. ارينە, ول – ءار ادامنىڭ قولىنان كەلمەيتىن ءىس. تاجىريبەسى بار قىزمەتكەرلەر كەرەك. باسىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە مەنىمەن بىرگە ون ادامداي بولدى: ءبىر ورىنباسارىم, ءبىر شارۋاشىلىق مەڭگەرۋشىسى, تەرىمشى, جۇرگىزۋشى, ەكى كونسۋلدىق قىزمەتكەر. اعىلشىن ءتىلىن بىلەتىن ادام بولمادى, اۋدارماشى دا جوق. مەنىڭ عانا تاجىريبەم بار, اۋعانستاندا, يراندا, ماسكەۋدىڭ ورتالىق اپپاراتىندا ىستەدىم. ء«تىل بىلەسىڭ, جۇمىسقا كىرىس, ساعان كومەكتەسەمىن», دەپ پرەزيدەنت سەنىم ءبىلدىردى. مەن دە بىردەن ۇسىنىس جاساپ, قاسىما بىرگە ىستەيتىن جولداستارىم – تاجىريبەلى, ەلشىلىكتەردە ىستەگەن ديپلوماتتاردى شاقىرۋعا رۇقسات بەرۋىن سۇرادىم. پرەزيدەنت كەلىستى. سودان كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىلىكتەرىندە ىستەپ جۇرگەن دوستارىما تەلەفون شالىپ, تەلەگرامما جىبەرىپ, حات جازىپ شاقىردىم. 15 شاقتى جىگىت وتباسىمەن كوشىپ كەلدى. ولار كەلەم دەگەنشە دە ءۇش-ءتورت اي ءوتتى. ويتكەنى ماسكەۋدەن سۇرانىپ, ەلگە ۇشىپ كەلۋ وڭاي ءىس ەمەس ەدى. وسىلايشا, مينيسترلىكتى جاساقتادىق.
الەمدە ەلىمىزدى بىلەتىندەر نەكەن-ساياق. ءبىر مەملەكەتكە بارايىق دەسەك, ءبىزدىڭ ەلشىلىك, كونسۋل, ديپلوماتتار جوق. مەملەكەتارالىق تەلەفون بايلانىسىنا اقشا جوق. الايدا ۋاقىت تىعىز, حالىققا جۇمىس تابۋ كەرەك. شەتەلگە شىعاردا بىردەن بىرنەشە مەملەكەتتى نازارعا الدىق. پاكىستان, ءۇندىستان, قىتاي, ەۋروپا, امەريكا قۇراما شتاتتارى, ۇلىبريتانيا – بارىنە جوسپار قۇرىپ باردىق. ءبىر بارعاندا ەكى مەملەكەتكە بارامىز.
سودان سىرتقى ساياساتتا ىستەگەن تاجىريبەمدى ورتاعا سالىپ, رەسەيدىڭ مينيسترلەرىمەن بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ولارعا ء«بىز مىناداي ەلدەرگە بارا جاتىرمىز, وندا ەلشىلىكتەرىمىز جوق. سىزدەردىڭ كومەكتەرىڭىز كەرەك», دەپ جاعدايدى ايتامىن. ولاردىڭ ەلشىلەرى ءبىزدى قارسى الادى. ەكى-ءۇش كۇن قاسىمىزدا جۇرەدى. وسىلاي حالىقارالىق قارىم-قاتىناسىمىز قۇرىلدى عوي. سىرتقى ساياساتىمىزدى قالىپتاستىرۋعا ق.توقاەۆ, ە.قازىحانوۆ, ۆ.عيززاتوۆ, س.قۇرمانعوجين, ب.نۇرعاليەۆ, ا.حامزاەۆ, ا.ەسىموۆ سەكىلدى بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى زور, بىرىگىپ قىزمەت ەتتىك.
– ادەتتە پرەزيدەنتتەر وزگە ەلدەرگە رەسمي نەمەسە مەملەكەتتىك ساپارمەن بارادى. العاشقى ساپارلار قالاي ءوتتى؟
– بىرگە ىستەگەن كسرو-نىڭ ەلشىلەرىنە «پرەزيدەنتپەن كەلە جاتىرمىن, كۇتىپ الساڭدار» دەپ قولقا سالامىن. مۇنى رەسمي ساپار دەپ بەلگىلەتىپ الامىن. بارلىق مالىمەتتى جىبەرەمىن. كوبىنە جۇمىس ساپارى دەپ بەلگىلەپ بەرەدى. ودان سوڭ ونى رەسمي ساپارعا اۋىستىرۋعا كۇش سالامىن. ەگەر جۇمىس ساپارى بولسا, جاتاتىن ورىن, كۇتىپ الۋ, شىعارىپ سالۋ دەگەن سياقتى جاعداي جاسالمايدى. ال رەسمي ساپاردا وزدەرى كۇتىپ الادى, رەسمي قابىلداۋ جاسايدى, قۇرمەت كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستانعا دەگەن قۇرمەت قوي. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كوپتەگەن ەلگە رەسمي ساپارمەن باردىق. ماسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ۇلكەن دجوردج بۋش ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتى ايەلىمەن ءوزىنىڭ رەزيدەنتسياسىندا قابىلداپ, اقۇيگە كىرگىزدى. مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە قاتىستىم. بارلىق جاعداي جاسالدى, اقۇيدىڭ قىزمەتشىلەرى بىزگە قىزمەت ەتتى. ەلگە دەگەن ەڭ ۇلكەن قۇرمەتتى العاش رەت وسى ۇلكەن دجوردج بۋش كورسەتتى.
ءبىر كۇندە ءۇش مەملەكەتكە رەسمي ساپارمەن بارۋعا كەلىسىم العانىمىز بار. ول كەزدە بىزگە جەكەشەلەندىرۋ ىسىندە تاجىريبە كەرەك بولدى. ءسويتىپ, جەكەشەلەندىرۋدى كۇشەيتىپ جاتقان بولگاريا, ماجارستان جانە سلوۆاكياعا اتتاندىق. ۇيقى جوق, ۇشاق, كولىك ىشىندە عانا ۇيىقتاپ الامىز, 3 ساعات مىزعىپ الىپ كەلىسسوز جۇرگىزۋگە تارتامىز. كەيىن مۇناي, تاعى باسقا شيكىزات كوزدەرىن وزدەرىمىز وندىرە باستاعان سوڭ جاعدايىمىز تۇراقتالدى عوي.
– قازىر ەلىمىزگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ينۆەستيتسيا سالعىسى كەلەتىن ەل كوپ. ال ءوزىڭىز ايتقانداي, العاشقى جىلدارى قارجى قۇياتىن ەشكىم بولمادى. قاي ەل ينۆەستور تارتىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋگە بەيىم بولدى؟
– ءبىز ينۆەستيتسيانى اقش, فرانتسيا, گەرمانيا, يتاليا, يسپانيا, ۇلىبريتانيادان تارتۋدى كوزدەدىك. وسى ەلدەرگە رەسمي ساپارلار ۇيىمداستىردىق. ۇلىبريتانيانىڭ پاتشايىمىمەن دە كەزدەستىك. بارعان ەلدەردىڭ بارلىعىنا ۋادە بەرەمىز. ونداعى بيزنەس فورۋمدارعا تۇگەل قاتىسىپ, ەلىمىزدى بارىنشا جاقسى قىرىنان تانىستىردىق. قانشا قارجى قۇيسا, سونشا كىرىسى بولاتىنىن, وسىعان كەپىلدىك بەرەتىنىمىزدى العا تارتا وتىرىپ, كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. ول كەزدە كوپۆەكتورلى ساياسات دەگەن جوق. بارىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ كەرەك بولدى. سودان كەيىن ءوزىمىزدىڭ ساياسي كونتسەپتسيامىزدى شىعاردىق. ەكونوميست, عالىمدارمەن الداعى 30 جىلعا مىندەت قويىپ, ورىنداۋعا تىرىستىق. بارعان ەلدەرىمىزدىڭ وكىلدەرى ء«بىز الداعى ءبىر جىلىمىزدى جوسپارلاي الماي وتىرعاندا, قالايشا 30 جىل دەپ ماقسات قويىپ وتىرسىڭدار» دەپ ايتقان جاعدايلار دا بولدى.
مينيسترلەر ءبىر-بىرىمەن كەلىسە الماي, قول قويىلمايتىن جاعدايلار دا بولدى. ويتكەنى ءتىل بىلمەيدى, اۋدارماشى جوق. جوبالارىڭىزدا مىناداي ەسكەرتۋلەر بار دەپ كەرى قايتارادى. سودان ءوزىم كىرىسەمىن, ويتكەنى ۋاقىت تىعىز, سول جەردە ەسكەرتۋلەردى تۇزەتتىرىپ, قول قويۋعا دايىندايمىز. ءسويتىپ, كەلىسىمگە كەلمەي قايتپايتىن ەدىك.
– مامان تارتۋعا ورالساق, باستاپقى 15 قىزمەتكەرىڭىزدىڭ قاتارىنا تاجىريبەلى ديپلوماتتار كەلدى مە؟ حالىقارالىق بايلانىس ورناتقان سوڭ ەلشىلىك, كونسۋلدىق اشۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ىستەردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى.
– سىرتقى ساياساتتى بىرتىندەپ قالىپتاستىرىپ, اپپاراتتى جاساقتادىق. ءبىر جىلدا 840 ادام بولدىق. ونىڭ 30 پايىزى ەلشىلىكتەرگە قىزمەت ەتۋگە كەتتى. بىردەن 15 ەلشىلىك اشتىق. قالعانى ورتالىق اپپاراتتا ىستەدى. دەپارتامەنتتەر قۇردىق. كونتسەپتسيا جازدىق. قاي مەملەكەتتەرگە بارامىز, قانداي كەلىسسوز جۇرگىزەمىز, قاي ەلدەن قانداي ينۆەستور تارتۋعا بولادى – وسىنىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ جوسپارلادىق. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىن اشتىق. وعان جىل سايىن 28 ادام ءتۇسىپ, ءبىلىم الدى. تاجىريبەلى ماماندار شەتەلدەن ورالدى, سونداي-اق جاس ءارى بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن ماماندار وزىمىزدەن دە تابىلدى. تاعى ءبىر قىزمەتكەرلەر لەگى پاكىستان, يران, ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە تاجىريبەدەن ءوتىپ كەلدى. وسىلايشا, بىرتىندەپ وتاندىق ديپلوماتيالىق قىزمەت قالىپتاسا باستادى.
العاشقىدا ەلشىلىك اشاتىن مۇمكىندىگىمىز بولعان جوق. وزگە مەملەكەتتەر ءبىزدىڭ ەلدە اشتى. تۇرىكتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاشقى بولىپ مويىنداپ, ءوز ەلشىلىگىن اشتى. سودان كەيىن اقش تا ەلىمىزدەن ءوز ەلشىلىگىن قۇردى. ۇلكەن دجوردج بۋش پرەزيدەنتكە تەلەگرامما جىبەرىپ, قۇتتىقتادى. ودان كەيىن ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر كەلە باستادى. جالپى, ەلشىلىك اشۋعا ۆاليۋتا كەرەك. ال بىزدە ۆاليۋتا جوق. جارتى جىلدان كەيىن, 8-9 اي وتكەن سوڭ عانا ەلشىلىك اشۋعا كىرىستىك. كاپيتال جيناقتالعان كەزدە ەلشىلەردى جاساقتادىق. مەن ۇكىمەتكە بارسام, پرەمەر-مينيستر: «مىنە, ءبىزدىڭ حالىقارالىق ۆاليۋتانى ۇلەستىرۋشى سۇلەيمەنوۆ كەلدى», دەپ قارسى الاتىن. ء«بىز اقشانى تابامىز, ال ول بولسا, ونى قۇرتادى», دەگەن سىڭايدا ۇكىمەت وتىرىسىن باستايتىن ەدى. سول كەزدە تاۋەلسىزدىك ءالى دە ءوزىن اقتاپ شىعاتىنىن, 6-7 جىلدان كەيىن جەمىسىن بەرەتىنىن العا تارتامىن.
– ەگەمەندىك العان سوڭ شەكارانى بەلگىلەپ الۋ – مىندەت. وسى ىستە قيىندىق تۋدىرعان ەلدەر بولدى ما؟
– شەكاراسىز ەل – تاۋەلسىز مەملەكەت ەمەس. تاۋەلسىزدىكتى العاننان كەيىن شەكارانى بەكىتۋ كەرەك, ونسىز بولمايدى. ۋكراينا مەن رەسەيدى كورىپ وتىرمىز, ازەربايجان مەن ارمەنيا تاۋلى قاراباقتى بولىسە الماي جاتىر, مىناۋ پاكىستان مەن ءۇندىستاندا شەكارا جوق, اقش پەن مەكسيكادا, افريكادا مۇلدەم جوق. وسىلاردىڭ بارلىعى شەكارانى ۋاقىتىندا شەگەندەپ الماعاننان بولىپ جاتىر. ون جىل دەگەندە رەسەيمەن 7 مىڭ شاقىرىم جەردى بەلگىلەپ الدىق. قىتايمەن كەلىسىپ, 4 مىڭ شاقىرىم جەردى شەگەندەۋ دە وڭاي بولمادى. تۇرىكمەنستان, قىرعىزستانمەن تەز كەلىسىمگە كەلدىك. وزبەكستانمەن دە وڭتۇستىكتەگى ءۇش اۋداندى شەگەندەۋگە ەكى-ءۇش جىل جۇردىك. بۇل ماسەلەنىڭ سوڭى شاۆكات ميرزيوەۆ پرەزيدەنت بولىپ كەلگەن سوڭ ءبىر جارىم جىلدا شەشىلىپ, قول قويىلدى. شەكارامىزدى بەلگىلەپ الۋعا ءبىرشاما كۇش جۇمسادىق. ماسەلەن, 5 شارشى مەتر جەر بىزگە ءوتىپ كەتسە, سونداي 5 مەتر جەردى كومپەنساتسيا ەتىپ بەرۋ كەرەك. ولار السا, بىزگە بەرۋ كەرەك. ەشكىم ەسەسىن جىبەرگىسى كەلمەيدى. قازىر جەردى بەردى, ساتتى دەيتىندەر تابىلىپ جاتادى. ەشكىم ەشتەڭە دە ساتقان جوق. كىم ساتادى؟ ولار دا بەرمەيدى, ءبىز دە بەرمەيمىز. قانشا جىل جۇرسەك تە شەكارامىزدىڭ ءبارىن تۇگەندەپ, بەلگىلەپ الدىق.
– 1994 جىلى ءسىم باسشىسى قىزمەتىنەن ەلىمىزدىڭ اقش-تاعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ تاعايىندالدىڭىز. وسى ارالىقتا مينيستر رەتىندە جوسپارلاعان, ويدا جۇرگەن ءىسىڭىزدىڭ بارلىعىن اتقارا الدىڭىز با؟
– جوسپارىمنىڭ بارلىعىن جۇزەگە اسىرا الماسام دا, اتقارىلعان جۇمىستارعا ريزا بولدىم. ماڭگىلىك ەشتەڭە جوق, سوندىقتان وزگەرىس ۋاقىتى كەلگەندە, مەن مۇنى ريزاشىلىقپەن قابىلدادىم. سونىمەن قاتار اقش قىزىقتى ءارى كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن جۇمىس بولدى. باتىسپەن بەرىك ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋ, شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قولداۋىنا يە بولۋ قاجەت بولدى. ونى ءسىم باسشىسى رەتىندە ىستەي الدىم دەگەن ويدامىن. ال ديپلوماتيانىڭ ءجونى بولەك. مەنى ديپلوماتيالىق قىزمەت قاتتى قىزىقتىردى, سوندىقتان جاڭا قىزمەتىمە بەلسەنە كىرىستىم. وسىنداي جۇمىس قازاقستاننىڭ جاھانداعى بۇگىنگى بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ۇلەسىن قوستى دەپ سەنىممەن ايتا الامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
