– ەرمەك ءابىلتاي ۇلى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ فيليالدارى اشىلا باستادى. بۇل ءۇردىس ءبىزدىڭ وڭىردە قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
–جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە عىلىم جانە جوعارعى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن يتاليانىڭ ماركە پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلماق. وندا قوس ديپلومدى باعدارلاما بويىنشا اگرارلىق سالا ماماندارى دايارلانادى. ستۋدەنت ءتورتىنشى كۋرستى يتاليادا وقيدى. وسىلايشا, بىلىمگەرلەر ەۋروپالىق پروفەسسورلاردان ءدارىس الىپ, ءتورت جىلدا باكالاۆر دارەجەسى بويىنشا وتاندىق جانە يتاليالىق ديپلومعا يە بولادى. بۇدان بولەك, پولشانىڭ لينگۆيستيكالىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن ىنتىماقتاستىق ورنادى. ماگيسترانتتار پولشا ۋنيۆەرسيتەتىنەن فيلولوگ ديپلومىن الادى. سونداي-اق رەسەي التاي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ەكى باعدارلاما بويىنشا ىنتىماقتاستىق ورناتتىق. بيىل پولشانىڭ سلۋپسك قالاسىنداعى پومورسك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ماگيستراتۋرانىڭ قوس ديپلومدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارت جاسالدى.
– شەتەلدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن كەلىسىمگە كەلۋگە رەيتينگ اسەر ەتە مە؟ ولار قانداي تالاپ قويادى؟
– ارينە, جالپى ۋنيۆەرسيتەتتەر وتاندىق جانە حالىقارالىق رەيتينگتەرگە قاتىسۋ ارقىلى ءوز بەدەلىن انىقتايدى. جوعارى بەدەلگە يە بولۋ ءۇشىن ونىڭ ءبىلىم كورسەتكىشى بيىك دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. بيىل ءبىز العاش رەت «Times Higher Education» الەمدىك رەيتينگىندە باق سىنادىق. وتاندىق 25 جوعارى وقۋ ورنىمەن بىرگە «reporter» مارتەبەسىن الدىق. تاۋەلسىز اگەنتتىك جۇرگىزگەن رەيتينگ ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت كوپسالالى جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا ۇزدىك بەستىككە كىردى. بۇل ناتيجەلەر ىنتىماقتاستىقتا باسىم ءرول اتقارادى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – بىلىكتى مامان تاربيەلەپ, ەلدىڭ وركەنيەتكە جەتۋىنە ۇلەس قوسۋ. قىسقاسى, جەتىستىككە توقمەيىلسىمەي, الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ تاجىريبەسىن يگەرۋگە كۇش سالا بەرەمىز.
– كورسەتكىش دەگەننەن شىعادى, وقۋ ورنىنىڭ حالىقارالىق ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى قارقىنى قانداي؟
– جوعارى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ باستى قۇرالى – يننوۆاتسيا دەسەك, ۋنيۆەرسيتەت عالامدىق جەتىستىكتەر مەن وزىق ۇلگىگە نەگىزدەلگەن جاڭالىقتاردى زەردەلەپ, وقۋ ۇردىسىنە ەنگىزىپ كەلەدى. وقۋ ءۇردىسىن مودەرنيزاتسيالاۋ, وقىتۋ بارىسىندا جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋعا ءمان بەرىپ, الىس جانە جاقىن شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن تاجىريبە الماسىپ وتىرامىز. 70-كە جۋىق شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورنى جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن بايلانىستامىز. ولاردىڭ ىشىندە پولشا, چەحيا, شۆەيتساريا, شۆەتسيا, مالايزيا, بولگاريا, كورەيا, پورتۋگاليا, اقش, يتاليا, ماجارستان سىندى ەلدەر بار. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار مودۋلدىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الىپ جاتىر.
–جالپى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عىلىمي الەۋەتى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– عىلىمنىڭ نەگىزى جوعارعى وقۋ ورنىندا قالانادى. قازىر ويى وزىق عالىمدارعا, تالانتتى جاستارعا سۇرانىس جوعارى. سوندىقتان جاستاردى عىلىمعا تارتىپ, ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارى مينيسترلىك تاراپىنان وڭىردەگى جوعارى وقۋ ورىندارى جانىنان عىلىمي زەرتتەۋ زەرتحاناسى نەمەسە تەحنوپاركتەر قۇرۋعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ماسەلەن, وڭىردە 13 عىلىم دوكتورى, 86 عىلىم كانديداتى, 32 PhD قىزمەت اتقارادى. جۋىردا عانا ءبىزدىڭ ءتورت بىردەي عالىمىمىز 1,1 ملرد استام تەڭگەگە عىلىمي جوبا ۇتىپ الدى. سونىڭ ىشىندە «گەنەتيكا جانە گەنوميكا» زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قانات ەرمەكباەۆ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندە وسەتىن بيدايدىڭ گەنەتيكالىق كودىن انىقتاپ, جىلدام سەلەكتسيالاۋ جولدارىن زەرتتەپ جاتىر. مۇنىڭ سىرتىندا ەۋروپالىق كوميسسيا قارجىلاندىراتىن «گوريزونت» باعدارلاماسى اياسىندا 2 حالىقارالىق جوبا ىسكە اسادى. سونىمەن قاتار جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتى «باعدارلامالىق – نىسانالى قارجىلاندىرۋ» شەڭبەرىندە 5 جوبا ۇتىپ الدى. بۇل – وقۋ ورنى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا.
– «Enactus Zhetysu» كومانداسى حالىقارالىق «ENACTUS World Cup – 2024» عىلىم بايگەسىندە ەل نامىسىن قورعاماق. ستۋدەنتتەرىڭىز الەمدى نەسىمەن تاڭعالدىرماق؟
– جاس عالىمدار جاڭا جۇگەرى سۇرپىن شىعارۋ ماقساتىندا ىزدەنىپ, ناتيجەسىندە جەرگىلىكتى جاعدايعا جاقسى بەيىمدەلگەن, ءتۇرلى-ءتۇستى داندەرى بار وزگەشە ءتاتتى جۇگەرى سورتىن الدى. سونىمەن بىرگە بۇل توپ مۇشەلەرى «Gallus» جوباسىن دا ءساتتى ورىنداپ جاتىر. وندا بەس ءتۇرلى تاۋىق تۇقىمىن (لەگگورن, امەراۋكانا, بويتسوۆىە, ايام تسەماني, بەسپورودنىە) شاعىلىستىرۋ ارقىلى «Kazaukana» دەپ اتالاتىن جاڭا قۇس تۇقىمىن الدى. «Kazaukana» جىلىنا 300-330 جۇمىرتقا بەرەدى, جوعارى يممۋنيتەتكە يە, كليماتتىق وزگەرىستەرگە تەز بەيىمدەلەدى. بۇل جوبالار الەۋمەتتىك بىرەگەيلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
– بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت ىشىنەن قۇرىلعان كوللەدج دە جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتى جۇمىسشى مامان دايارلاۋدا ءرولى قانداي؟
– ەل پرەزيدەنتىنىڭ ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ تۋرالى باستاماسى اۋىلداعى سالا ماماندارىنا سەرپىلىس بەردى. اسىرەسە جۇمىسى اۋىر, بىراق قوعام ىشىندە كوپ ەلەنبەيتىن جانداردى جىگەرلەندىردى. ءبىز بۇل رەتتە اۋىلعا قاجەتتى مامانداردى دايارلاپ جاتىرمىز. بىزدە جاتاقحانا ماسەلەسى تولىعىمەن شەشىلگەن. الىستان كەلگەن ستۋدەنتتەر سانى كوپ. ولار ۋنيۆەرسيتەت كوللەدجىندە دە ءبىلىم الىپ جاتىر. ۋنيۆەرسيتەت كوللەدجى دە ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتى جۇمىسشى ماماندارىن دايارلاپ, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جاسالعان رەفورماعا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن. قازىرگى تاڭدا 10 ماماندىق 16 بىلىكتىلىك نەگىزىندە تەحنيكالىق, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرادى.
– ەندى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنا توقتالساڭىز؟
– ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن الدىمەن وڭىرلىك عىلىمدى وركەندەتۋ قاجەت. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەت جانىنان اكادەميالىق ارتىقشىلىق ورتالىعىنىڭ عيماراتى بوي كوتەرمەك. ورتالىقتا: «STEM lab» جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى مەن تەحنولوگيالارىنىڭ عىلىمي-وقۋ زەرتحاناسى; «EcoAnalysisLab» مولەكۋليارلىق بيولوگيا, مەترولوگيا جانە سەرتيفيكاتتاۋدى ستاندارتتاۋ زەرتحانالارى بولادى. جاڭا جوبا بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ, ونەركاسىپ قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋ, IT-سەرۆيستەردى قۇرۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ جانە عىلىمي الەۋەتتى دامىتۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشەدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل زەرتحانالاردا اقش, يتاليا, رەسەي, چەحيا, سلوۆاكيا جانە تۇركيا ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزەمىز. سونداي-اق «جەتىسۋ عىلىمي – ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى» زەرتحاناسى سالىنىپ جاتىر. بۇل بىرنەشە باعىتتا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن زەرتحانا بولماق. قازىر ەلىمىزدەگى بىرنەشە جوعارى وقۋ ورنى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسىنە يە بولدى. مۇنداي مارتەبەنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى عىلىمدى, جالپى وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا اسەرى زور. وسى ورايدا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زاماناۋي اكادەميالىق جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ەكوجۇيەسىن دامىتىپ, «زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى» مارتەبەسى بار وقۋ ورنىنا اينالدىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
مۇحتار كۇمىسبەك,
«Egemen Qazaqstan»
