بابالار تاريحىنىڭ التىن پاراعى

ءبىزدىڭ ۇلتتىق ادەبيەتتە جاقسى ساقتا­لىپ, ۇلى شىڭعىس قاعانعا (حانداردىڭ حانى, ۇلى حان) جوشى حان ءولىمىن ەستىرتكەن اڭىز تولعاۋلى كۇي بۇگىنگە تەگىن جەتپەگەن-اۋ. راسىندا, جوشى حان تۋرالى جاستاي ەستىگەن اڭىز-اڭگىمەلەر جانىمىزعا قانشالىقتى ءسىڭىستى بولسا, كەيى­نىرەك قاراساق, ونىڭ تۋى دا, ءومىرى دە, ءولىمى دە جۇمباق ەكەن. ول انا­سى­نىڭ قۇرساعىندا جاتقاندا, ءالى قۋاتتى حان­دىققا اينالماعان تەمۋجىن كۇ­رەنىن مەركىتتەر شاۋىپ, بورتە انانى تۇت­قىنداپ الىپ كەتكەنى تۋرالى دەرەكتەر ۇشىراستى. بۇعان تۋعان ۇلى جوشىنىڭ شىڭعىستان بۇرىن ولگەنى قوسىلدى. ونىڭ ۇستىنە, ەل ىشىنە ناقتى ادەبيەتتەردەن گورى قىتايلار تۇسىرگەن «شىڭعىس حان» اتتى سەريال كەڭىرەك تاراپ كەتتى. وندا دا جوشى كىمنىڭ بالاسى ەكەنى ايقىن ەمەس, ەكىۇشتى كورسەتىلەدى. سودان كەيىن بە, الدە بۇرىنىراقتا ما, وسى تاقىرىپقا بايلانىستى دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكەنىن بىلەمىز. بىراق مەكتەپ جاسىنان ەستىپ وسكەن كۇي مەن اڭىز, ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «التىن وردا» تريلوگياسى جوشى حاندى ۇلى بابامىز رەتىندە كوكەيگە قوندىرعان. ال بيىل عانا جارىق كورگەن «جوشى حان» اتتى ۇلاربەك دالەيدىڭ مىنا كىتابى – جوعارىداعى اڭگىمەنىڭ بارىنە نۇكتە قويعان دەرەكتى تاريحي رومان.

«جوشى حان كىم ەدى, ونىڭ مىنەز-قۇلقى, كەشكەن تاعدىرى, شەككەن مەحناتى, بولمىس-ءبىتىمى, تابيعاتى, تۇپكى مۇراتى قانداي, كوكسەگەنى نە؟», تاعىسىن تاعى قاپتاعان سۇراق­تىڭ ناقتى جاۋابى جوعارى­دا ءبىز اتاعان تاريحي روماننان ايقۇ­لاقتانادى. قىتاي جىلنامالارى, راشي اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋا­ريح», م.ماعاۋيننىڭ «شىڭ­عىس حان» رومانىن تاعى باس­قا ەڭ­بەكتەردەن ناقتى دەرەكتەر مەن سىلتەمەلەر كورسەتىلىپ وتىرعاندىقتان, وقيعالارى نانىمدى. جوشى ءومىرىنىڭ كەيبىر بۇرمالانعان تۇسىن قاز-قالپىنا تۇسىرگەندەي قا­بىلداندى. وندا بۇلاي دەپ جاڭساق جازىلىپ كەتكەن, شىندىعى مىناۋ دەگەن ءسوز جوق, ارينە. وقىپ وتىرعاندا وقيعالار تىزبەگى وسىعان دەيىن ورنىعىپ قالعان كەي اقپاراتتىڭ كۇل-تالقانىن شىعارىپ وتىرادى.

ارينە, جوشى تۋرالى تول­عان­عاندا, شىڭعىس قاعاندى اينالىپ وتە المايسىز. قازاق حاندى­عىنىڭ ىلكى باستاۋى سانالاتىن بۇل تاريح سوندىعىنان دا ورتا جول­دان باستاپ وتە شىققاندى كوتەر­مەيدى. رومان ەسۋگەيدىڭ ەرلى­گى مەن قاھارماندىعىن كوكتەي ءوتىپ, قوڭىرات تاي شەشەنگە قۇدا تۇسۋىنەن باستالادى. ەسۋگەي اتالارى قامباعاي حاننىڭ تاتارلارعا كەتكەن كەگى دە اڭگىمە بولماي قالمايدى. تاي شەشەنگە قۇدا ءتۇسىپ, تەمۋجىندى سوندا قالدىرىپ, قايتىپ بارا جاتقان ەسۋگەي جولاي تاتارلار قونىسىنا تاپ كەلىپ, ۋلانىپ شىعۋشى ەدى اشىق دەرەكتە. جولدا تاتارلار ۋلاپ جىبەرگەن دەلىنەتىن. ءبىز پاراقتاعان ۇلاربەك دالەيدىڭ «جوشى حان» رومانىندا قيات تايپاسىنان تارايتىن بورجىعىننىڭ اتالاسى تايجۋىتتاردىڭ ساردارى تارعىتايدىڭ ءىسى بولىپ شىعادى. ەسۋگەي باھادۇر قۇدالىققا جۇ­رەرىندە ونىڭ كومەكشىسى تودو مەن قىرىلداق تارعىتايدىڭ جاسىرىن سويلەسەتىنى بار. باھادۇر قايتارىندا تاتار قونىسىن باسىپ وتەرىن بىلگەن قىرىلداق تارعىتاي قاستاندىعىن تودونىڭ قولىمەن اتقارادى. ياعني تاتارلاردىڭ قونىسىنان ءدام تاتىپ شىققان ەسۋگەي ۋلانعان سوڭ, كىنالىنى الىستان ىزدەمەسى بەلگىلى. مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز – بۇل سۇمدىقتىڭ سىرىن بەس-التى جاسار حانزادا جوشى اشادى. ەكى كەشتىڭ اراسىندا وردا توڭىرەگىندە جۇرگەن قورشىنى ىزدەپ شىعىپ, قانسىراپ ولەيىن دەپ جاتقان تودونىڭ ۇستىنەن تۇسەدى عوي. «با-الام... سەن كىمسىڭ؟ ءولىپ بارامىن, سۋ, سۋ بەرشى...» دەيدى تودو. «اتا, مەن ەسۋگەيدىڭ بالاسى تەمۋجىننىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىمىن» عوي دەسە, ساندىراقتاپ جاتقان تودو: «سەن... ەسۋگەيمىن دەدىڭ بە؟ مە... مەن تودەگەن-كىرتەمىن. ءوزىڭ باعىپ وسىرگەن تودو. تەمۋجىنگە قۇدا ءتۇسىپ قايتاردا, تاتارلار قونىسىنان وتكەن سوڭ تارعىتاي بەرگەن ۋدى سۋسىنعا قوسىپ ىشكىزىپ ەدىم... ەسۋگەي, سوعىستان كەلدىڭ بە؟ قىمىز بەرشى... تارعىتاي بەرگەن قىمىز ءشولىمدى باسپادى», دەيدى.

بۇل قۇپيا باسقا ەمەس, بالا جوشىنىڭ جادىندا قالۋى تەگىن ەمەس قوي. 

ءيا, ەسۋگەي ولەرىندە تەمۋجىنگە ەسكى دوسىم توعرىلدان ىرگەڭدى اجىرتپا دەپ وسيەت قالدىرعان. بولاشاق قاعان بۇل وسيەتتى بۇلجىتپاي ساقتايدى. بايبىشەسى بورتە جوشىعا جۇكتى كەزىندە تەمۋجىن قونىس قاراپ سىرت كەتىپ, مەركىتتەر قونىسىن شاۋىپ, قاتىنىن قولدى قىلادى. الايدا مەركىت شاپقىنشىلارى ورتا جولدا توعرىل حاننىڭ ۇلى سانگۇننىڭ قولىنا ءتۇسىپ, دەرەۋ حان الدىندا جاۋاپقا تارتىلادى. ەسۋگەيدىڭ قان قوسىپ, قىمىز ىشىسكەن انداسى توعرىل حانعا تەمۋجىن بالاسى ەسەبىندە. سوندىقتان كەلىنى بورتەنى ارداقتاپ, كۇتىپ-باعىپ ۇستاپ, كەيىنىرەك تەمۋجىن قاسار مەن بۋىرشى, جوشى-تارمالا باتىردى سابا نويانمەن جىبەرىپ الدىرادى. تەمۋجىن ءوزى كەلمەگەندىكتەن, بۇلاردى توعرىل حان اقىلشىسى قويىلدىر-جوشىعا بەس ءجۇز جاساقپەن كۇزەتتىرىپ جىبەرەدى. جولدا, بورجىعىنداردىڭ قونى­سىنا جەتە بەرە, بورتە تولعاتادى. بۇعان دەيىن قوجىن-بيكە اتتى قىز­دى بولعان تەمۋجىن تۇڭعىش ۇلىن سوندا كورىپ, اعىنان جارىلادى:

– سابا نويانعا ەرىپ, توعرىل حان ورداسىنا كەلگەن جوشى-تارمالا باتىر ءىستىڭ ىعىن تاپتى. كوشتى اقىلگوي قويىلدىر-جوشى باستاپ, جاساعىمەن قورعاپ كەلەدى ءارى شاۋىپ كەلىپ ءسۇيىنشى سۇرادى. ۇلىمنىڭ اتى جوشى بولسىن! – دەپ ەدى دەيدى اۆتور كىتابىندا. بۇل – 1182 جىلدىڭ كۇزى. وسى كۇزدە تەمۋجىن اكەسى ەسەبىندەگى توعرىل حان مەن جامۇقاعا ارقا سۇيەپ, ءۇش مەركىتتى شاۋىپ, جۇرتىنان بوستىرادى. دۇنيەگە جوشىنىڭ كەلۋىمەن الاپاتى ارتا تۇسەدى.

ول كەزدەگى كوشپەلى ەل بالاسى بەسىكتەن بەلى شىعا اتقا قونارى بەلگىلى. جوشى جاس­تايىنان ماحابباتقا مالشىنىپ وسەدى. شىڭعىس حاننىڭ باسقا بالالارىنداي, تۋعان باۋىرلارى شاعاتاي مەن ۇگەدەيدەي قيعاشتىعى جوق, وزىمەن ءوزى بىرتوعا ءارى ۇلكەن جۇرەكتى پاراسات يەسى رەتىندە سۋرەتتەلەدى كىتاپ­تا. ول بالا كۇنىنەن اناسى بورتە عانا ەمەس, اجەسى وگەلىننىڭ, قالا بەردى تەمۋلىن اپاسىنىڭ باۋىرىندا اۋناپ-قۋناپ, قۋ­لىق-سۇمدىعى بىلاي تۇرسىن, جاۋىز­دىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەي ەرجەتەدى. ۇنەمى كەشىرىمدى, جانى ىزگىلىككە قانشالىقتى جۋىق بولسا, قايسارلىعى مەن باتىرلىعى دا ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيتىن جوشىنىڭ اكەسى قاعاننىڭ باسقا ۇلدارىنا قاراعاندا قاسىرەتى دە سول بولادى. جولى دا بولعىش, سونىسىنا قاراي تاعدىرى دا اۋىر جەڭىمپاز تۇلعا. جۇرەگىندە ماحاببات, ەلگە دەگەن جاناشىرلىق سەزىم مولايعان سايىن ادام تاعدىرى دا اۋىرلاي بەرەرى تاريحتان بەلگىلى بولسا, سونىڭ ءبىر مىسالى جوشى دەر ەدىك. بۇل كىتاپ جازىلماي تۇرىپ, شىڭعىس حان ۇلدارىنىڭ كىم ەكەنىن تانۋ ماقساتىندا ءتورت ۇلىنا قويعان سۇراعى مەن ولاردىڭ جاۋابى ايتىلاتىن ەل اۋزىن­دا جۇرگەن اڭىز بار ەدى عوي. قالعان ءۇش ۇلىنىڭ جاۋابى ءبىر-بىرىنىكىنە ۇقساس: جەر ءجۇزىن جاۋلاۋ, دۇنيەنى باعىندىرۋ, بيلىگىن كۇشەيتۋ بولسا, جوشىنىڭ جا­ۋابى عانا وزگەشە تۇرىپتى شىقپاۋشى ما ەدى؟ وندا ەل شاۋىپ, قان اعىزۋ جوق, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى ايداپ, بەيبىت ەلدىڭ بەرەكەلى تىرشىلىگىن ەلەستەتۋ عانا كورىنەدى. سول نيەتى مەن پەيىلىنە بەرگەن شىعار, بارلىق قازاق حانىنىڭ اتاسى جوشى ۇلىسى بۇگىنگە دەيىن قاراشاڭىراق, تۇگەل تۇرىك جۇرتىنىڭ ءتورى رەتىن­دە اتىن جويمادى. سوناۋ مىڭجىل­دىقتاردان تامىر تارتقان رۋ-تايپالار مەن ءىرىلى-ۇساقتى ەلدەر بايىرعى مەكەنىندە وتىرعانىن كورەمىز. نەشەمە عاسىرلار مەن داۋىرلەردەن بەرى ۇزىلمەي كەلە جاتقان التىن جۇلگەنىڭ ارنالى باسىندا ۇلى شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ پاراساتتى ءھام داڭقتى ۇلى جوشىنىڭ تۇرعانى قازىرگى قازاقستان ءۇشىن ماقتانىش قانا ەمەس, ولمەس مۇرات, سونبەس شىراق, ۇرپاققا رۋحاني قۋات دەر ەدىك. جوشىدان تۋاتىن وردا ەجەن مەن باتۋ حاننىڭ تۇقىم-تۇياعى – ۇلت ءۇشىن جان بەرىپ, جان الىسقان تورەلەردىڭ سوڭى كۇنى كەشەگى ءاليحان بوكەيحانعا ءبىر-اق تىرەلەدى. دەمەك, ۇلاربەك دالەيدىڭ «جوشى حانى» ەلدىكتىڭ التىن قازىعىن قاققان بابالار تاريحىنىڭ التىن پاراعى, جوشىنىڭ تۇلعاسىن جان-جاقتى كورسەتكەن تاتىمدى تاۋاريح. اكەسى ۇلى قاعان جارلىعىمەن قىلىشىن قانعا سۋارىپ, ەل شاپ­قان ونىڭ جورىق سايىن قىبى قانىپ, مەرەيى اسقانىن كورمەيمىز. التى جاسىندا اتاسىنىڭ قانداي ساتقىندىقتان ولگەنىن بىلگەن حانزاداعا ودان كەيىنگى ءومىردىڭ قالاي تيەرى وسى ەمەۋرىننەن-اق بەلگىلى ەمەس پە؟ جان-جاعىن جاۋلاپ, تامام تۇرىكتى بىرىكتىرەم دەپ جۇرگەندە, ول مۇراتى تورتكۇل دۇ­نيەنى باعىندىرۋعا ۇلاسىپ كەتكەن اكە جارلىعى توبەسىندە تۇرسا, كوزى اقيىپ, جۇرەگىنە كەك قاتىپ, قان تىلەپ تۇراتىن شاعاتايدىڭ شالدۋار, كەسىر مىنەزى الدىنان شىعا بەرسە... قانشا قاھارمان, باتىر بولعانىمەن, ونىمەن تايتالاسار ىشىڭدە سونشاما اقىل-پاراسات جاتسا, جوشىنىڭ تاعدى­رى اكەسىنىكىنەن دە اۋىر دا ازاپتى, كۇردەلى دە مەحناتتى دەر ەدىك. ونىڭ شىڭعىس حاننان بۇ­رىن قايتۋىندا دا وسىنداي سىر­دىڭ ۇشتىعى جاتسا كەرەك. كىتاپ­تى وقىپ بولعاندا, وسىنداي ءارتا­راپتى وي مەن سەزىم, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتى تارازىلاعان سۇراق پەن ساۋالدار باس كوتەرىپ, اقىل-ويىڭدى ءار تۇستان يەكتەپ, كەيدە جوشىنىڭ جانىن اۋىرت­قان شاعاتاي ىنىسىنشە شاعا­دى. سىرتتان كەلگەن داۋ ەمەس, قارۋ­لانعان قول ەمەس, ىشتەن جەگەن «جاۋ» جامان. ول قانداي «جاۋ» دەسەڭىز, حانزادا كەزىندە اكە جار­لىعىمەن ۇلى جورىقتا ءجۇرىپ, قۇتۇقا باستاعان ەكى مىڭعا جۋىق ويراتتى قاپىدا قىرىپ سالۋ­دىڭ ورنىنا, امان-ەسەن جىبەرە سالاتىنى بار. سوندا تۇتقيىلدان تاپ بەرەر جەردە تۇرىپ بىلاي ويلايدى: «قانى ءبىر, جانى ەگىز, سالتى ۇقساس وسىنشاما جۇرت ءبىر-بىرىمەن نەگە سونشا بىتىسپەس جاۋلىققا بارادى, وسىنشاما قان-قاساپتان پايدا كورەتىن كىم؟» دەپ ويلادى. كۇشەيگەن سايىن ماڭىن جايپاپ بارا جاتقان اكەسىنىڭ مىنەزىن تۇسى­نە الار ەمەس». وسىنداي جاقسىلىعىنىڭ ارقاسىندا جوشى تاڭعۇتتار مەن تاعى باسقا ورمان ەلدەرىن قان شىعارماي, قاراماعىنا وتكىزەدى. ءتىپتى كەيبىر جانا­شىرلىقتارى ءۇشىن اكە تاراپىنان جازالانادى.

كىتاپتا جوشىنىڭ تۋعانىنان قازاق دالاسىنا كەلىپ حاندىق قۇرىپ, اقىرىندا جازاتايىم وپات بولعانىنا دەيىن تۇگەل سۋرەتتەلەدى. بايىپتى ەڭبەكتى وقىعان جان ۇلت تاريحىنىڭ التىن بەتتەرىنەن ساناسىنا ساۋلە سىڭىرەرى انىق.