سەنات سپيكەرى ءوز سوزىندە قازىرگىدەي جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن ۇردىستەر كەزەڭىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ مەن ءپاتريوتيزمدى نىعايتۋ ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول وتانشىلدىق ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋدىڭ باستى شارتى سانالاتىن اۋقىمدى ۇعىم ەكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, وسى باعىتتاعى يدەولوگيالىق جۇمىسقا باسىمدىق بەرىلەتىنىن ايتتى.
– پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ۇلتتىڭ جاڭا كەلبەتىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇندىلىقتار كەشەنىن جاريالادى. سولاردىڭ ەڭ العاشقىسى – تاۋەلسىزدىك جانە وتانشىلدىق قۇندىلىقتارى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءار ازامات وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن سوزبەن عانا ەمەس, ناقتى ىسپەن كورسەتۋى قاجەت. بۇل رەتتە وزگەگە قولۇشىن سوزۋ, بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىم, ءوز ورتاڭدى جاقسارتۋعا ۇمتىلۋ سياقتى يگى ىستەردىڭ ءبارى وتانشىلدىقتىڭ كورىنىسى ەكەنى بەلگىلى. ءپاتريوتيزمنىڭ تاعى ءبىر شارتى – تاريحقا قۇرمەت جانە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ. وسى ورايدا اتالعان قۇندىلىقتى دۇرىس مازمۇنمەن بايىتۋدىڭ ماڭىزى زور. وتانشىلدىق جاسامپازدىق پەن جاراسىمنىڭ كەپىلى بولۋعا ءتيىس, – دەدى م.اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەنات توراعاسى بۇل مىندەتتى ساپالى ءارى كەشەندى ىسكە اسىرۋ جولىندا نەگىزىنەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە, سالا ماماندارىنا جانە كرەاتيۆتى جاستارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىنىن ايتتى. ءپاتريوتيزمنىڭ قالىپتاسۋىنا جانە ونىڭ سانادا بەرىك ورنىعۋىنا ءبىلىم بەرۋ, اعارتۋ, مەديا سالالارىنىڭ دا ىقپالى زور. م.اشىمباەۆ وسى باعىتتاعى تىڭ باستامالارعا جانە مادەنيەت پەن ونەردى دامىتۋعا ارنالعان ىستەرگە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىنە نازار اۋداردى.
– تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ جانە جەتىستىكتەرىمىزدى ەسەلەۋ – مەملەكەت پەن جاۋاپتى, پاتريوت ازاماتتاردىڭ بىرلەسكەن كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسىرىلاتىن ماڭىزدى مىندەت. شىن مانىندە, بۇل باعىتتا بىرلەسىپ اتقاراتىن اۋقىمدى جۇمىس از ەمەس. سوندىقتان بۇگىن ايتىلعان بارلىق ۇسىنىس پالاتانىڭ جۇمىسىندا نازارعا الىنادى جانە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جولدانادى, – دەدى ول.
«ۇلتتىق مۇددە» ديالوگ الاڭىندا سەناتورلارمەن بىرگە بىرقاتار ساراپشى پىكىرىن ورتاعا سالدى. سولاردىڭ ءبىرى – جازۋشى, دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى روزا مۇقانوۆا. ول ۇلت مۇددەسىنە زيالى قاۋىمنىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن قاراستىرۋدى العا تارتتى.
– بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاستار اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ, تۇلعالارعا دەگەن كوزقاراستىڭ باسقاشا بەلەڭ الىپ بارا جاتقانى بايقالادى. مۇنىمەن كۇرەسۋ ءۇشىن زيالى قاۋىم باس كوتەرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. شوقپىتتىڭ ۇلى سۇلتانماحمۇتقا «مەن ومىرگە كەدەيدىڭ كوزىمەن قارايمىن, سەن جاستىقتىڭ كوزىمەن قارايسىڭ» دەپ ايتاتىن ءسوزى بار. سول سياقتى كەڭەس داۋىرىندە جاساعان ۇلكەن تولقىننىڭ جاندۇنيەسىندە ۇلكەن قاتەردەن ۇرەيلەنۋدەن قالعان مىنەز بار. ال تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا وسكەن جاس بۋىندا ەركىندىك بار ەكەنى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان العاندا كوپ نارسەنى ەكشەپ الۋىمىز كەرەك. مەنىڭشە, ءبىز وتانشىل رۋحتى كوتەرۋدى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاۋىمىز كەرەك. بۇل ءۇشىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, اسىرەسە عىلىمدا جۇرگەن تۇلعالاردىڭ مەكتەپپەن قارىم-قاتىناسىن جولعا قويۋ كەرەك. ءتىپتى, ءار مەكتەپكە ءبىر تۇلعانى بەكىتىپ قويۋعا دا بولار ەدى. مىسالى, وسى ەلورداداعى مەكتەپتە ۇيىمداستىرىلعان جازۋشىلاردىڭ وقۋشىلارمەن كەزدەسۋى ولارعا ەرەكشە اسەر ەتتى: سۋرەتكە ءتۇستى, قولتاڭبا الدى, ديدارلاستى, پىكىرلەستى. ەندى وسىنداي كەزدەسۋلەردى اۋىل-ايماقتاردا, ەلدى مەكەندەردە وتكىزۋ كەرەك. وتانشىلدىق بالالىق شاقتان باستالادى. بۇل رەتتە بالالار تاقىرىبىن جازاتىن اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ ازايىپ كەتكەنى – وزەكتى ماسەلە. مەكتەپتىڭ پسيحولوگياسىن بىلمەيتىن جازۋشى نە جازا الادى؟ سوندىقتان قالام ۇستاعان ازاماتتار بالالارمەن جاقىن بولۋى كەرەك, – دەدى ر.مۇقانوۆا.
ودان سوڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, ۇلتتىق مۋزەيدىڭ باسشىسى بەرىك ابدىعالي ۇلى دا ءسوز الىپ, بۇگىنگى تاڭداعى وتانشىلدىقتىڭ ۇلكەن تۇعىرى تاريحي سانا ەكەنىن ايتتى.
– تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا تۇتاستىق جەتىسپەيدى. تاريحي سانانىڭ ءالى قالىپتاسا قويماعانى كوپتەگەن ماسەلەدەن بايقالىپ جاتادى. بۇعان مىسال رەتىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىسپايتىن كەزەڭدەردى, رۋ-تايپالار اراسىنداعى تاريحي باسەكەلەستىكتى, كورشىلەرمەن قاتىستى تاريحي دەرەكتىڭ ۇيلەسپەۋى سياقتى جايتتاردى ايتۋعا بولادى. قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەر اركىمنىڭ وزىنە ىڭعايلى بۇرمالانعان تاريحتى ناسيحاتتاۋىنا ءتيىمدى قۇرال بولىپ وتىر. سوندىقتان تاريحتى قالىپتاستىرۋدا جاڭا ادىستەر كەرەك. تاريح – ۇلتتىڭ ءوزىن ساقتايتىن يممۋنيتەتى. توعىزىنشى تەرريتوريانى قالاي ساقتاپ قالدىق, مىنە, وسىنى شىنايى زەردەلەۋ جاس بۋىننىڭ بويىنا وتانشىلدىق ءدانىن ەگەدى. تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋدا مۋزەيدىڭ دە ورنى ەرەكشە. ۇلتتىق, ورتالىق مۋزەيلەردە كوپتەگەن جادىگەر بارشىلىق. بىراق ءبىز شالعايداعى مۋزەيلەردىڭ احۋالىنا ءمان بەرۋىمىز كەرەك, وندا ماماندار, ەكسپوناتتار جەتىسپەيدى. وڭىرلەردەگى مۋزەيلەردە كەڭەس زامانىنىڭ سارقىنشاعى ءالى دە بايقالادى. كەيبىر مۋزەيلەر تىپتەن جابىلىپ تا قالىپ جاتىر. سونىمەن قاتار بۇگىنگى تاڭدا حاندارىمىز دۇرىس دارىپتەلمەي كەلەدى. قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنان ءارى قاراي بارىپ, جوشى حاننىڭ تاريحي بەينەسىن اشۋداعى ەڭبەكتەردىڭ ماڭىزى زور. سول سياقتى تاۋەكەل حان, ەسىم حان, حاقنازار حان, جاڭگىر حان, كەنەسارى حان سياقتى ەلدى بىرىكتىرۋگە كۇش سالعان قانشاما مىقتى حاندارىمىز بار. وسىلاردى دا دۇرىس ناسيحاتتاي ءبىلۋىمىز كەرەك. بۇل دا – وتانشىلدىققا باستايتىن قادام, – دەدى ۇلتتىق مۋزەي باسشىسى.
ال وتانشىلدىق ۇعىمى جونىندە وي تارقاتقان اكادەميك, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى بىرقاتار ۇسىنىسىن اتاپ ءوتتى.
– وتانشىلدىق دەگەن ۇعىم بىزگە قاشان كەلدى؟ الاش زيالىلارى كەزىندە بۇل ۇعىمعا قانداي ماعىنا بەردى؟ وسىعان توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون. ويتكەنى الاش زيالىلارىندا وتانشىلدىق دەگەن ۇعىم بولمادى. ول زاماندا اراب ۇعىمدارى مەن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ۇعىمداردىڭ اراسى اجىراتىلىپ, ناقتىلانىپ جاتقان كەزەڭ ەدى. بۇل شاقتا ەڭ نەگىزگى قولدانىستا ەلشىل ۇعىمى بولدى. ەلشىل دەگەن بۇگىنگى كەزەڭگە دە سايكەس كەلەدى. بىراق ءبىز وتانشىل دەگەن ۇعىمدى دا تەرىستەمەيمىز. ءار كەزەڭدە ماعىناسىنا قاراي تەرمينولوگيا بايىتىلىپ وتىرادى. بىراق سول زاماندا وتانعا قاتىستى وي ايتقان ازاماتتار دا بار. مىسالى, الاشتىڭ قازيى عۇمار قاراش وتانشىل بولۋ, وتان تۋرالى ويلاۋ قىزمەت باسىنداعى ادامداردىڭ نەمەسە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ عانا مىندەتى ەمەس ەكەنىن, جاي ادام دا وتانشىل بولا الاتىنىن ايتقان. ەۋروپادا پاتريوتيزم دەگەن ۇعىم قوزعالىستار, وزگەرىستەر كەزەڭىندە بوي كوتەرەدى دە, كونسەرۆاتيۆتىك كوزقاراسقا اينالادى. بىزدە وتانشىل, ەلشىل ۇعىمدارى جاۋگەرشىلىك زامانعا ءتان. «بابالار ءسوزىن» قاراساڭىزدار, قاھارماندىق جىرلاردىڭ ءبارى ەلدى قورعاۋ, حالىقتىڭ رۋحىن كوتەرۋ يدەياسىنا توپتاسقان. قازىر عىلىم ءپاتريوتيزمدى سوقىر پاتريوتيزم مەن سىندارلى پاتريوتيزم دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىرادى. سوقىر ءپاتريوتيزمدى ءجيى كورىپ ءجۇرمىز. قۇر كەۋدە قاققاننان ەشتەڭە شىقپايدى. ال بىزگە ءبىلىم-عىلىممەن, پاراساتپەن, ونەرمەن بايلانىستى سىندارلى وتانشىلدىق كەرەك. ءاربىر نارسەنىڭ قالاي شەشىمىن تابۋدان دا وتانشىلدىق كورىنەدى. مىسالى, قازاق ءتىلىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى بىرنەشە تەتىك بار. ءبىرىنشىسى, كەيبىر اتا-انالار ءالى كۇنگە دەيىن بالالارىن ورىسشا مەكتەپكە بەرۋگە مۇددەلى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – ءوزى قازاقشا بىلمەيتىن اتا-انا بالاسىنىڭ ساباعىنا قاراسا المايدى. بۇل رەتتە فيندەر سياقتى وقۋشىعا ءۇي تاپسىرماسىن بەرمەي, بارلىعىن مەكتەپتە ورىندايتىنداي جاساۋعا بولادى. ەكىنشىسى, جوو-لاردى مەملەكەتتىك تىلدەگى وقۋلىقپەن قامتۋدىڭ ۇلەسى – 10 پايىز عانا. عالىمدار پروفەسسور اتاعىن الاتىن كەزدە مەملەكەتتىك تىلدە وقۋلىق جازۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلسا, قانشاما وقۋلىق دايىندالاتىن ەدى. سوندا ونداعان جىلدار ىشىندە 10 پايىز كورسەتكىشتى 30-40 پايىزعا كوتەرىپ الۋ مۇمكىندىگى بار. وتانشىلدىق وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋدەن كورىنەدى, – دەدى د.قامزابەك ۇلى.
سونىمەن قاتار القالى باسقوسۋدا ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» رەسپۋبليكالىق ۇلتتىق-عىلىمي پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ماقپال جۇماباي, «وسكار» بايقاۋىندا International Feature Film اتالىمى بويىنشا قازاقستاننىڭ اتىنان ۇسىنىلاتىن «باۋىرىنا سالۋ» ءفيلمىنىڭ رەجيسسەرى اسحات كۋچينچەرەكوۆ, تاعى باسقا ساراپشىلار ءسوز سويلەپ, ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
