نۇرتاس اۋىلى

ەل مەن ەر – ەگىز ۇعىم

اينالامىز تۋرالى ۇعىم ەندى قالىپتاسا باستاعان بالا كەزىمىزدە «اۋىل نەگە نۇرتاس دەپ اتالادى؟», «ول كىم بولعان؟» دەگەن سۇراقتار تۋاتىن. سوندا اتا-اجەلەرىمىز ونىڭ وسى اۋىلدا تۋعانىن, «سوۆناركوم» بولعا­نىن ايتاتىن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەرەسەن ەڭبەگىنە كوبىرەك قانىعا باستادىق. بۇل رەتتە زەر­دەمىزدى اشقان العاشقى ۇستازىمىز كەرىمبەك سەيىتوۆ ەدى. ول ءبىر مەزەت وقۋشىلارىن ەرتىپ, مەكتەپتەگى وڭداسىنوۆ مۋزەيىن ارالاتاتىن. جۇمىس كابينەتى سياقتى جا­ساق­­­تالعان مۋزەيدەن مەملەكەت قاي­­­رات­كەرىنىڭ قولدانعان زاتتارى – قالام-قاعازى, كىتاپتارى, كوز­اينەگى, قولشاتىرى, ءتىپتى كوس­تيۋم, شلياپا, پلاشش سياقتى كيگەن كيىم­دەرى اسا ۇقىپتىلىقپەن ءتىزى­­لىپ تۇراتىن. دەگدارلىقتىڭ نى­شا­نى بايقالاتىن كابينەت بىزگە ەرەك­شە ءبىر اسەر سىيلايتىنى كۇنى كەشەگىدەي ەسىمىزدە. مۇنىڭ ءبارى – بالا كۇنىمىزدەن سانامىزدا قالعان ساۋلەلى ەستەلىك. كەيىن كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ن.وڭداسىنوۆتىڭ كەڭەس كەزەڭىندە قازاق كسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى – مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعانى, ياعني 13 جىل ەل ۇكىمەتىن باسقارعانى, سول جىلدارى تىندىرعان ەلەۋلى ەڭبەگى جونىندە مول ماعلۇمات الدىق.

مەملەكەت قايراتكەرى ءبىزدىڭ اۋىل­دا, كەزىندە تۇركىستان اۋدا­نىنداعى امانگەلدى ۇجىمشارى دەلىنگەن جەردە 1904 جىلدىڭ 26 قا­زانىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاس­تايىنان جەتىمدىكتىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ, ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, ەگىن ەگىپ, مال باعىپ, تاشكەنت اۋىپ جالدانىپ جۇمىس ىستەگەن ونىڭ بالالىق شاعى ابدەن قيىنشىلىقپەن وتكەن. سول تاشكەنتتە ءجۇرىپ عاني مۇراتباەۆتىڭ جەتىم بالالارعا ارناپ اشقان مەكتەپ-ينتەرناتىندا وقۋىنا مۇمكىندىك تۋادى. ءارى قا­رايعى ءومىر جولى ونى بۇكىل ەل بى­لەتىن وڭداسىنوۆ دەڭگەيىنە كوتەردى.

وڭداسىنوۆ قانشا بيىككە كوتەرىلسە دە, تۋعان جەرى ۇنەمى ويىن­­دا جۇرگەنىن ءوز ەستەلىكتەرىندە ايت­­قان. ول ەڭ جوعارى لاۋازىم­دا جۇر­گەن جىلدارىندا ەل جاق­تىڭ ادام­دارىنان اۋىلىنىڭ امان­دىعىن سۇراپ, حابار الىپ, ەلەڭدەپ ءجۇرىپتى. كەيىن زەينەتكە شىعىپ, ءومىرىنىڭ سوڭىندا ماسكەۋدە تۇرعان شاعىندا بۇل ساعىنىشى تىپتەن ۇدەي تۇسكەن ەكەن. ونىڭ تۋعان جەرگە ءاربىر ساپارى – ولكەمىزدىڭ وشپەس تاريحى. اعا بۋىنعا اينالعان اۋىل ۇلكەندەرى نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان-تۋىس ورتاسىنا قايىرىلعان ساتتەرى ەرەكشە ەستە قالعانىن ايتىپ وتىرادى. سونداي اڭگىمەنىڭ ءبىرىن جاسى توقسانعا كەلگەن, كوكىرەگى سايراپ تۇرعان قانداۋلەت نالتاەۆ قاريانىڭ اۋزىنان ەستىدىك.

«نۇرەكەڭدى العاش رەت شامامەن ون جاسىمدا كوردىم. ول كىسىنىڭ اۋىلعا كەلگەنىنەن حاباردار بولعان اعايىن جاپا-تارماعاي داريانىڭ جاعاسىنا قاراي اعىلدى. سوندا ۇلكەن جينالىس بولدى. نۇرەكەڭنىڭ قاسىندا كىلەڭ ىعاي مەن سىعايلار, مينيسترلەر ءجۇر ەكەن. بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىپ, وڭداسىنوۆتىڭ «سوۆناركوم» بولىپ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى ەدى. قا­تە­لەسپەسەم, سول كەزدە وڭتۇستىك وڭىر­دەگى ەلدى مەكەندەرگە كانال تارتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقان بولۋى كەرەك. مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى – ات ۇستىندە جۇرگەن ازامات, جۇمىس ساپارىمەن جۇرگەندىكتەن, اۋىلعا كوپ ايال­داماستان ءارى قاراي كەتتى. ال زەي­نەت دەمالىسىنا شىققاننان كەيىن نۇرەكەڭنىڭ اۋىلعا بىرنەشە مارتە جولى ءتۇستى. مەنىڭ ەسىمدەگى نۇرەكەڭمەن ديدارعايىپ بولعان ەڭ كۇشتى ءساتىم 60-جىلداردىڭ اينالاسىندا استانامىز الماتىعا بارعان كەزدە بولىپ ەدى. اۋىلدان ءۇش ادام بولىپ, ۇجىمشار باسشىسى جاقان (جارىلقاسىن ازىرەت­بەرگەنوۆ) مەن نۇرەكەڭنىڭ نەمەرە ءىنىسى ابدىلداعا ەرىپ بارعان ەدىم. ولار­دىڭ نيەتى – الماتىداعى اۋرۋ­حانادا توسەك تارتىپ جاتقان نۇرە­كەڭنىڭ كوڭىلىن سۇراۋ. ال مەن, شىنىن ايتقاندا, قازگۋ-دە وقي­تىن ءىنىمنىڭ جاعدايىن بىلۋگە جول­عا شىققانمىن. سودان سول كىسى­لەر­مەن ىلەسىپ مەن دە نۇرەكەڭە كىرىپ شىقتىم. ءبىر وزىنە بارلىق جاع­دايىن جاساپ, داڭعاراداي پالاتانى بەرگەن ەكەن. ءجۇزى ءسال سولعىن تار­تىپ, داۋسى باسەڭ شىققانىمەن, ار­قاي­سىمىزعا جەكە نازار سالىپ, اڭگى­مەلەسىپ, اۋىلدىڭ جاڭالىعىن سۇراپ, ءبىر جاساپ قالدى», دەپ اقساقال وڭداسىنوۆپەن جۇزدەسۋىن ەسى­نە الدى.

سونىمەن قاتار بۇرىن ماسكەۋ­گە بارىپ, زەينەتكەر نۇرتاس وڭدا­سىنوۆتىڭ ۇيىنە كىرىپ, امانداسىپ قايتقان اۋىلدىقتار دا كوپ بولىپتى. ونداي كىسىلەردىڭ ءبىرى جوعارىدا اتاپ وتكەن ۇستازىمىز كەرىمبەك سەيىتوۆ ەكەن.

«1980 جىلى 26 تامىزدا ماس­كەۋگە جولىمىز ءتۇستى. بۇل وليمپيادا اياقتال­عاننان كەيىنگى ۋاقىت ەدى. نەگىزگى باراتىن جەرىمىز – بەلگراد قالاسى. ايەلىم سول قالادا تاجىريبەدەن وتپەك. سودان ماسكەۋ ارقىلى وتەتىن بولعاندىقتان, نۇر­تاس وڭداسىنوۆتىڭ ۇيىنە سوعايىق دەپ ۇيعاردىق. اۋىلدان ءتورت-بەس دانا ساپ-سارى سوپاق قاۋىننان الىپ الدىق. اڭقىعان ءتاتتى ءيىسى مۇرىن جارادى. ماسكەۋگە تۇسكەننەن سوڭ جولشىباي تالاي ورىس توقتاتىپ, بۇرىن مۇنداي قاۋىن كورمەگەنىن ايتىپ, قولقا سالعانى بار. ءسويتىپ نۇرتاس اتانىڭ ۇيىنە ءتۇس كەزىندە, ساعات ءۇشتىڭ شاماسىندا كىردىك. ءبىزدى جىلى ۇشىراي, بالاشا قۋانا قارسى الدى. بۇرىننان تانيتىنداي ارقاي­سىمىزدى قۇشاعىنا قىسىپ, ماڭ­دايىمىزدان, بەتىمىز­دەن ءسۇيىپ شىقتى. اپارعان قاۋى­نىمىزدى قايتا-قايتا سيپا­لاپ, يىسكەپ وتىردى. اۋىلدى قات­­تى سا­عىنعانى كورىنىپ تۇر. «كىم­نىڭ بالا­سىسىڭدار؟» دەپ ءجون سۇرا­دى. ءبىز ءوزىمىزدى تانىستىرىپ شىق­تىق. سوسىن ورىس جەڭگەمىز ازىر­لە­گەن دامنەن اۋىز ءتيىپ, ءبىراز سۇح­بات­تاستىق. اقساقال اۋىلدىڭ جاڭالىقتارىن سۇرادى: اۋىلدا قانشا مال بار, جىلقى كوپ پە, جەردىڭ وتى قالاي, بيىل قانشا گەك­تار ماقتا ەگىلدى؟ وسىنداي سۇراق­تار­دى جاۋدىردى. مەن مەكتەپ پەن ءۇيدىڭ ەكى ورتاسىندا جۇرگەن مۇعالىم بولعاندىقتان, بۇلاردىڭ بارىنەن جەتە حابارىم جوق ەدى. تولىمدى جاۋاپ بەرە الماي توسىلىپ, ءبىراز قىسىلدىم. ايتەۋىر, نۇرتاس اتانىڭ اۋىلعا دەگەن كوڭىلى الابوتەن ەكەنى, ەل جاققا ەلەڭدەپ وتىراتىنى ايقىن اڭعارىلىپ تۇردى. شاڭىراعىنا نەبارى ءۇش-ءتورت ساعات قانا ايالدادىق. بىراق قاريا ماعان ءبىر اپتاداي ۇيىندە قالۋدى ۇسىندى. ءبىر كىتاپ جازىپ جاتقانىن, سوعان دەرەكتەر جيناۋعا كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى. اۋىلدان كوپ ۇزاپ كورمەگەن, جاسىم جيىرمادان ەندى اسقان مەن بۇل ۇسىنىستان بىردەن باس تارتتىم. مۇنىم اقىماقتىق بولعانىن كەيىن ءتۇسىنىپ, ءالى كۇنگە دەيىن وكىنىپ جۇرەمىن», دەدى اعاي.

بۇل اڭگىمەلەردىڭ بارىنەن وڭداسى­نوۆتىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ەرەكشە پەيىلى, ىستىق سەزىمى ەسىپ تۇر. اۋىلىنىڭ جاعدايىنا الاڭداعان تۇلعا ءوزى قىزمەتتە جۇر­گەن كەزىندە سەپتىگىم تيە قويما­دى دەپ قىنجىلاتىنى دا بار. الاي­دا قۇتقا بالاناتىن داريا جا­عاسىنداعى توعايىمىزدى قۇجاتپەن بەكىتىپ, اۋىلدىڭ مەنشىگى ەتىپ تىر­كەپ بەرگەنى اعايىننىڭ ىرىسىن ەسەلەي تۇسكەن. وسى جونىندە نۇرتاس اتانىڭ نەمەرە ءىنىسى ءنۇردىلدا ەستەلىك قالدىرعان. ونىڭ ايتۋىنشا, توعايدى مەنشىكتەۋگە ءبىر وقيعا تۇرتكى بولىپتى.

بۇرىن تۇركىستان اۋداندىق ور­مان شارۋاشىلىعى باسقارما­سىنىڭ ادامدارى كەلىپ, ءبىزدىڭ اۋىل­دان بەس-التى شاقىرىم جەر­دە­گى توعايدىڭ شابىندىعىن كوك­تەمدە ءشوپ جاقسى شىقسىن دەگەن ماقساتپەن ورتەپتى. سول كەزدە ءورت شارپىپ ءۇيتىلىپ قالعان التى شوشقانى بوسقا قالعانشا پۇلداپ الماق بولىپ, اۋىلداعىلار تەمىرجول ءدامحاناسىنا اپارىپ وتكىزەدى. سويتسە, مۇنى قابىلداپ الىپ قالعاندار ارتىنشا «وحوت­سويۋزعا» شاعىم تۇسىرەدى. سودان ءىس ناسىرعا شاۋىپ, ارتى سوتقا باراتىن بولىپتى. توعايعا قاتىستى اۋىلداعىلاردىڭ كورگەن قۇقايى بۇل عانا ەمەس ەكەن. اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىندەگى توعايدىڭ ءبىر اعاشىن بۇتاسا, مال ءتۇسىپ كەتسە, «لەسحوز» بەن ۇجىم­شار اراسىندا تالاي داۋ-جانجال تۋىپتى. وسىنىڭ ءبا­رىن ءتىزىپ, اۋىل ادامدارى بىرىگىپ وڭ­داسىنوۆتىڭ اتىنا حات جازادى. ول حاتتى پوشتامەن جولداسا, جەت­پەي قالار دەگەن قاۋىپ­پەن اۋىل­داعى تۋىسى نۇردىلداعا قولقا سالادى. ءسويتىپ ءنۇردىلدا اۋىل­دىڭ امانا­تى جازىلعان حاتتى ن.وڭدا­سىنوۆتىڭ قولىنا اپارىپ تاپسىرىپتى. كوپ كەشىكپەي, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسىمەن 10 مىڭ گەكتاردى الىپ جاتقان توعاي مەن شابىندىق اۋداندىق ورمان شارۋاشىلىعىنان الىنىپ, امانگەلدى ۇجىمشارىنا بەرىلەدى.

ن.وڭداسىنوۆ ءوزى جازعان «مەن – تۇركىستاننىڭ تۇلەگىمىن» اتتى ەستەلىگىندە وسى توعايدى بىلاي سۋرەتتەيدى: «توعايدا جيدە اعاشى سىڭسىپ وسەتىن. ول گۇلدەگەندە ءاتىر شاشقانداي دالا جۇپار اڭقيتىن, اسەم حوش يىستەن ءلاززات الىپ, ءبىر جاساپ قالاتىنسىڭ. جيدەنىڭ سىرتى جىلتىر, قىزىل-قوڭىر ءتۇستى, بالدىرى جۇقا, ءدامدى جەمىسى بولادى. جانە جيدە اعاشىنىڭ ءبىر قاسيەتى – جەمىستى كوپ سالادى. ول – قۇستارعا, اسىرەسە, قىرعاۋىلعا تاپتىرمايتىن قورەك. سوندىقتان بولار, ول كەزدە سىر بويى توعايدىڭ تورەسى ءارى كوركى قىرعاۋىلعا تولىپ كەتەدى. ونى اتىپ تا الادى, تۇزاق قۇرىپ تا, قۇس سالىپ تا ۇستاي­تىن. بىراق ودان سانى ازايعان ەمەس. كەدەيلەر كوكتەمدە, قاتتى تارىق­قان كەزدە رەسەيدەن ارنايى كەلەتىن اگەنتتەرمەن قىرعاۋىل باسىنا 10-15 تيىننان باعا قويىپ, شارت جاساساتىن. ال ولار قىس بويى دايىندالعان قىرعاۋىلدى ماسكەۋ, پەتەرگرادقا اپارىپ, رەستوراندا باپتاپ, جەڭسىك تاعام دايىنداپ, ءاربىر مۇشەسىن ءبىر سومنان ساتادى ەكەن. مىنەكەي, ارەكەتتە بەرەكەت بار دەگەن!»

وسى توعاي – ءالى كۇنگە دەيىن اۋىلى­مىزدىڭ ءبىر بولشەگى. داريا­سى مەن جاسىل جەلەگى تۋعان جەردىڭ نەسىبەسىن ەسەلەپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى ەل مەن ەر ەگىز ۇعىمعا اينالىپ كەتكەنىن ايشىقتايدى.

تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇڭعىش اۋىلى

اۋىل ومىرىنە وزگەرىس ەنگىز­گەن ەرەكشە جايت زەينەتكەر وڭ­داسىنوۆتىڭ تۋعان جەرىنە جاسا­عان 1978 جىلعى ساپارىنان باستال­عان. نۇرتاس اتامىز اۋىلعا كەلىپ, ماۋقىن باسىپ, القالاعان اعايىنمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمە­لەسىپ وتىرعاندا داۋلەت اتتى اقساقال كوپشىلىكتىڭ بازىناسىن جەتكىزىپ, ءىس باسىندا جۇرگەندە كىشكەنتاي اۋىلىنا كوڭىل بولمە­گەنىن, تۇرعىنداردىڭ سۋسىز وتىر­عانىن, شارگە قاتىنايتىن جول جوق ەكەنىن ايتىپ, ءبىراز ماسەلەنى جايىپ سالادى. وسى اڭگىمەدەن كەيىن نۇرتاس اتانىڭ كوڭىلى پاسەيىپ قالىپتى. سوسىن ۇجىمشار تور­اعاسىمەن جەكە سويلەسىپ, اۋىلدا قانداي زارۋلىك بارىن تەگىس سۇراپ­تى. بۇل قاتاردا جاڭا مەكتەپ تە اتالعان.

وسىنى كوكەيىنە تۇيگەن نۇر­تاس اتا الماتىعا بارعانىندا قا­زاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى ساعي­دوللا قۇباشەۆكە كىرىپ, بۇيىم­تايىن ايتىپتى. سوندا وعان قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىندە جەرشىل دەپ كى­نا تاعا ما دەپ تۋعان اۋىلىنا, اعايىن-تۋماعا قارايلاسا الماعانىن, جا­قىندا اۋىلعا بار­عا­نىندا اق­ساقالدار وكپەسىن بىلدىرگەنىن, موي­نىنداعى وسى بورىشىن وزىنە تاپ­سىرعىسى كەلەتىنىن جەتكىزىپتى. وڭ­داسىنوۆتىڭ بۇل ءوتىنىشىن قۇباشەۆ ءوزىنىڭ پارىزىنداي قابىلداپتى. وسى جونىندە ونىڭ ماقالاسى دا بار.

«مەن اقىلداسۋعا رەسپۋب­لي­كانىڭ كەرەكتى مي­نيستر­­لەرىن شا­قىردىم. ولار – س.چاقا­باەۆ, ل.گونچاروۆ, ا.تىنى­باەۆ, س.ءاب­دىلدين. بارلىعى دا – نۇ­رەكەڭدى بىلەتىن, قاتتى سىيلايتىن باسشى قىز­مەتكەرلەر. اقىلداسا كەلە تياناق­تى شەشىم الدىق. جوسپار – كولحوزدىڭ ورتالىعىنان 1 700-2 000 مەترلىك 2 ۇڭ­عىما قا­زىپ, جابدىقتاپ, سۋ قۇبىرىن سالۋ, 646 ورىندىق جاڭا ءتيپتى مەك­تەپ, 12 كم اسفالتتى جول, 2 كو­­شەنى قوسا جانە 1 000 گەكتار ين­جەنەرلىك جۇيە­دەگى ەگىستىك جەردى دايىنداپ, ماگيسترالدى سۋلاندىرۋ كانالىنا قوسۋ», دەپ جازىپتى س.قۇباشەۆ.

مىنە, وسىدان سوڭ كوپ ۇزاماي قارجى ءبولىنىپ, اۋىلدىڭ ءتورت جاعىنان ءتورت قۇدىق قازىلىپ, ءموپ-ءمولدىر, ىپ-ىستىق سۋ اتقىلاپ شىعادى. تۇركىستان مەن اۋىل اراسىنا جاڭا جول تۇسەدى. ءۇش قاباتتى جاڭا مەكتەپ تۇرعىزىلادى. ماقتا ەگۋگە مىڭ گەكتار جەر دايىندالادى. ءسويتىپ, اينالاسى ءتورت-بەس جىلدىڭ توڭىرەگىندە اۋىلىمىزعا جاڭا لەپ ەنىپ, كوركەيىپ شىعا كەلەدى. وسىنىڭ يگىلىگىن ءالى كۇنگە دەيىن سەزىنىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىن­دارى نۇرتاس وڭداسىنوۆقا, ونىڭ ءوتىنىشىن جەردە قالدىرماعان ساعيدوللا قۇباشەۆكە العىسىن جاۋدىرىپ وتىرادى.

بۇل وزگەرىستى كوزىمەن كورگەن اۋىل­داعىلار اڭىز عىپ اۋزىنان تاستامايدى. قاريالارىمىزدان «قۇباشەۆ باكۋگە اپارا جاتقان مۇناي قازاتىن تەحنيكانى اۋىلى­مىزعا بۇرىپ اكەلىپ, وسى ءتورت قۇدىقتى قازدىرعان» دەپ ايتىپ جۇرەتىنىن تالاي ەستىدىك.

وسىلايشا اۋىل حالقىن ءتورت قۇدىق تىرشىلىكتىڭ نارىمەن, ءزاۋلىم مەكتەپ ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ كەلەدى. اۋىل اراسىندا «جىلى سۋ» دەپ اتالىپ كەتكەن قۇدىقتاردىڭ سۋىن شيپالى سۋداي كورەتىن باسقا جاقتىڭ ادامدارى ارنايى كەلىپ ءتۇسىپ كەتەدى. بۇل ىستىق سۋدىڭ راقاتى قىستىگۇنى قاتتى بىلىنەدى, حالىق سۋ جىلىتىپ اۋرە بولمايدى. جاقسىدان شاراپات دەگەن – وسى.

ال ن.وڭداسىنوۆتىڭ سوڭعى اماناتى – تۋعان توپىرا­عىندا ماڭگىلىك دامىل تابۋ. وسى اماناتىن ورىنداۋدى دا س.قۇ­باشەۆ وزىنە پارىز ساناعان ەكەن. نۇرتاس اتامىز 1989 جىلدىڭ 4 قا­­راشا­سىندا ماسكەۋدە باقيعا وز­دى. ول كىسىنىڭ مۇردەسىن تۋعان جەرىنە جەتكىزۋگە مەملەكەت قاي­راتكەرى س.قۇباشەۆ, سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى تۇراق­تى وكىلى س.ءابدىلدين, اكادەميك ز.مولداحمەتوۆ, شىمكەنت وبكو­­مىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.تە­مىرباەۆ, جۋرناليست گ.ورا­زاليەۆا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.

تۋعان جەردىڭ اياۋلى پەرزەنتىن اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋ ءراسىمى – اۋىل جۇرتىنىڭ ەسىندەگى ايتۋلى ءىس-شارا. سول ساتتە اۋىل­عا جينالعان حالىقتا قيساپ بولماپتى. الماتىدان باستاپ ەلىمىزدىڭ تۇس-تۇسىنان كەلگەن قالىڭ ەل ازا تۇتىپ, ارداقتى ازاماتىن توبەسىنە كوتەرىپ, ەل شەتىندەگى قورىمعا جاياۋ اپارىپتى.

وسىدان سوڭ ەلگە تۇتقا, حالقىنا ادال بولعان قايراتكەردىڭ ەكىنشى ءومىرى باستالدى. تۋعان جەرىنەن توپىراق بۇيىرىپ, زاتى دا, اتى دا اۋىلىمەن استاسىپ كەتتى. بۇلاي دەۋگە سەبەپ – نۇرتاس وڭداسىنوۆ ومىردەن وتكەننەن كەيىن اراعا بىرەر جىل سالىپ, اۋىلدىڭ اتى رەسمي تۇردە نۇرتاس دەپ اتالا باستادى ءارى كەڭەس زامانىنىڭ سار­قىنشاعى ۇجىمشار دەگەن اتاۋ­دان ءبىرجولا ارىلدى. وسى­ناۋ ساۋاپتى ىسكە امانگەلدى ۇجىم­شارىنىڭ بۇرىنعى باستىعى جا­رىل­قاسىن ازىرەتبەرگەنوۆتىڭ قوسقان ۇلەسى كوپ. وسى جازدا ول كىسى­مەن جولىققانىمدا اۋىلعا نۇرتاس اتى قالاي بەرىلگەنىن ايتىپ بەردى.

«1990 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىن­دا رەسپۋبليكا بويىنشا پارتيا كومي­تەتى حاتشىلارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمى قۇرىلدى. مەن باستاماشىل توپتى باس­قاردىم. سول كەزدە ورتالىق كوميتتەتتىڭ حاتشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆ ەدى. وسى كىسىگە نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تۋعان جەرى امانگەلدى ۇجىمشارى دەپ اتالاتىنىن ايتا كەلە, سونى نۇرتاس اۋىلى دەپ اتاساق دەگەن پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. مۇنىمدى دۇرىس قابىلداعان وزەكەڭ بۇل ۇسىنىستى اۋىل جۇرتشىلىعىنىڭ اتىنان حاتقا ءتۇسىرىپ بەرۋىمدى سۇرادى. سوسىن مەن جالما-جان سول جەردە-اق وتىرا قالىپ, اق پا­راق­قا ن.وڭداسىنوۆتىڭ قىسقاشا ءومىربايانىن جازىپ, استىنا ءبىر توپ كولحوزشى دەپ قول قويىپ بەردىم. ءمورى دە, ءنومىرى دە جوق. سودان ارادا جارتى جىل ۋاقىت ءوتىپ, 1991 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ءو.جانىبەكوۆ ماعان تەلەفون سوقتى. ول: ء«سىزدىڭ ۇسىنىڭىزبەن امانگەلدى ۇجىمشارى نۇرتاس اۋىلى بولىپ وزگەردى. بۇرىن قا­زاق­ستاندا پالەنشەنىڭ اۋىلى, تۇگەنشەنىڭ اۋىلى دەپ اۋىزشا اتالىپ كەلگەن. بىراق كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىندا مۇنىڭ ءبارى جويىلىپ ەدى. اۋىلدار «سوۆحوز», «كولحوز», «سەلو», «پوسەلوك» بولىپ كەتىپ ەدى. ەندى تۇڭعىش رەت اۋىل دەپ اتالىپ تۇرعان وسى – نۇرتاس اۋىلى. ەندى باياعى زامان قايتىپ كەلەدى, بۇكىل ەلدە اۋىلدار پايدا بولادى», دەدى وزەكەڭ. سودان مەن قالاداعى اۆتو­بۋس پاركىنە بارىپ, ءبىزدىڭ اۋىل­عا قاتىنايتىن اۆتوبۋستىڭ جۇر­گىزۋشىسىنە «امانگەلدى ۇجىمشارى دەگەندى ءوشىرىپ, نۇرتاس اۋىلى دەپ جاز», دەدىم. ءسويتىپ اۋىلىمىز رەسمي تۇردە نۇرتاس اۋىلى دەپ اتالىپ كەتتى. قاراپ وتىرسام, وسىناۋ ۇلكەن ءىس انشەيىن اق پاراققا جازىلعان حاتتان باستالىپ كەتتى», دەدى ج.ازىرەتبەرگەنوۆ.

مىنە, اۋىلدىڭ نۇرتاس اتالۋى تاريحى – وسىنداي. بۇرىن ەل اۋزىندا بەيرەسمي «سوۆناركومنىڭ اۋىلى» اتالىپ كەلگەن ەلدى مەكەن ەگەمەن ەلىمىزدىڭ جىلناماسىندا رەسمي تۇردە اۋىل مارتەبەسىنە يە بولعان العاشقى جەر ەكەن.

بۇگىندە تۇركىستان وبلىسىنىڭ ساۋران اۋدانىنا قاراستى نۇرتاس اۋىلى – ىن­تىماعى ۇيىعان, ىرىسى قۇيىلعان قۇتتى مەكەن. بيىل نۇرتاس وڭدا­سىنوۆتىڭ 120 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە اۋىل حالقى جاپپاي اتسالىسىپ, تىك تۇرىپ قىزمەت قىلىپ جاتىر. مەملەكەت قايراتكەرىنىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا اۋىلعا جان-جاقتان قوناقتار جينالىپ, تۇلعانىڭ كەسەنەسىنە زيارات ەتە­دى, ۇلكەن اس بەرىلەدى, كوكپار ۇيىم­داستىرىلادى, مەرەكەلىك كونتسەرت قويىلادى. «جەرىڭنىڭ اتى – ەلىڭنىڭ حاتى» دەگەندەي, تۋعان جەردىڭ تولقۇجاتى ىسپەتتەس ءتول پەرزەنتتىڭ اتى ەل جادىنان وشپەك ەمەس.