رەسپۋبليكا كۇنى – مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحي بەلەسى

باسقوسۋعا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ورالباي ابدىكارىم ۇلى, پرەزيدەنتتىڭ ءىس باسقارماسى جانىنداعى پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بەرىك بەكجانوۆ, قازاق تەحنولوگيا جانە بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساپارباي جوباەۆ, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما باسشىسى نۇربەك ماتجاني, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق «جاڭارۋ» قوزعالىسى بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى مەلس سەمعاليەۆ, مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم باسشىسى ەركەبۇلان امانعوسوۆ قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەلگە «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى مودەراتورلىق ەتتى.

ازاتتىققا جول اشقان مەيرام

ديحان قامزابەك ۇلى:

– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, 2022 جىلى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنداعى مەرەكەلەر تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, 25 قازان – رەسپۋبليكا كۇنى «ۇلت­تىق مەرەكە», 16 جەلتوقسان – تاۋەلسىزدىك كۇنى «مەملەكەتتىك مەرەكە» بولىپ بەكىتىل­دى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى باسقوسۋىمىزدىڭ وزەگى – وسى ۇلىق مەرەكەلەر جونىندە بولماق. حالقىمىز ءۇشىن رەسپۋب­ليكا كۇنىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى قانداي؟ ونىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى­نەن ايىرماشىلىعى نەمەسە ۇقساستىعى نەدە؟ بۇرىنعى وداق پەن رەسپۋبليكانىڭ كۇردەلى, شەتىن تەكەتىرەسى جاعدايىندا قول جەتكىزگەن بۇل كۇننىڭ تاريحي, حالىقتىق مارتەبەسىن قالاي ارتتىرامىز؟ وسى ساۋال توڭىرەگىندە ويىمىزدى ورتاعا سالساق. ورالباي ابدىكارىم ۇلى, العاشقى ءسوز – وزىڭىزدە.

ورالباي ابدىكارىم ۇلى:

– ءيا, مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا ەلىمىز ءۇشىن اسا جاۋاپتى 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قابىلداندى. مەن – سول وقيعانىڭ كۋاگەرىمىن. ول ۋاقىتتا جوعارعى كەڭەستە 360 دەپۋتات بولدى. ونىڭ ىشىندە 53 پايىزى عانا جەرگىلىكتى ۇلتتان ەدى. دەكلاراتسيا ءماتىنىن تالقىلاۋ مەن قابىلداۋ كەزىندەگى پىكىرتالاستار كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. وتە قىزۋ تالاس-تارتىس ءجۇردى. ەگەمەندىككە قارسى كەيبىر دەپۋتاتتار اراسىندا ء«بىز وداقتان ايىرىلمايىق, رەسەيمەن بىرگە بولۋىمىز كەرەك» دەپ تۇرىپ العاندارى دا بار. ولاردىڭ بۇل پىكىرى مەن تالابى قوعام دامۋىنا قايشى ەكەنى بىردەن بايقالدى. ويتكەنى رەسەيدىڭ ءوزى بىزدەن بۇرىن مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جاريالاپ, ميحايل گورباچەۆ وتىرعان كرەملگە باعىنباي, ءبولىنىپ كەتكەن. سوندا ءبىز قالايشا رەسەيمەن بىرگە بولۋىمىز كەرەك؟ ارتىنان جۇگىرۋىمىز كەرەك پە ەدى؟

دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى ءۇشىن كەمىندە 75 پايىز داۋىس جيناۋ قا­جەت ەدى. سول قۇجاتتى دايىنداپ, ەگەمەن­دىك ماسەلەسىن العاش كوتەرگەندەر قاتارىندا سالىق زيمانوۆ, جابايحان ءابدىلدين, عايرات ساپارعاليەۆ سەكىلدى ءمۇيىزى قاراعايداي مىقتى اكادەميكتەر, زاڭگەرلەر بولدى. ءابىش كەكىلباەۆ, شەرحان مۇرتازا سەكىلدى ەلگە تانىمال قالامگەر دەپۋتاتتار مىنبەردەن ەلدىكتىڭ ءسوزىن سويلەپ, اقىرى باسىم داۋىسپەن دەكلاراتسيانى قابىلدادىق.

سول تاريحي ساتتەگى كوپتىڭ كوڭىلىن تولقىتقان قۋانىش پەن ەموتسيا جادىمدا تۇر. كەيبىرى كوزىنە جاس الىپ تا جاتتى. اتا-با­بامىز عاسىرلار بويى ارمان­داعان ازاتتىققا قاراي ءبىز 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا زور قا­دام جاسادىق. ويتكەنى ونىڭ ار جا­عىن­دا تاۋەلسىزدىك تە قول سوزىم جەر­دە تۇرعان ەدى. پاتريوتتىق سەزىم كەۋدەنى كەرنەدى. «ەشكىمگە جال­تاق­تامايتىن, بىرەۋدىڭ قاس-قابا­عىنا قاراماي ءوز-ءوزىمىزدى باسقا­راتىن ەگەمەن ەل بولدىق» دەپ قۋا­نىشىمىز قوينىمىزعا سىيمادى.

وسى وقيعالاردىڭ كۋاگەرى رەتىندە 25 قازاندى – ەل تاريحىن­داعى ورنى ايرىقشا كۇن دەپ سانايمىن. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ونىڭ ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قاي­تا­رىپ, ەلدىڭ باستى مەيرامى ەتكەنىن تولىق قولدايمىن. ويت­كەنى بۇل – حالىقتىڭ قالاۋى, وتىز جىلدىڭ تاريحي ەلەگىنەن وتكەن شەشىم. ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ ىرگەتاسى. ازاتتىق العان سوڭ العاشقى 5-6 جىلدىڭ ىشىندە ءبىز تاۋەلسىز ەلگە ءتان بارلىق مەم­لەكەتتىك قۇرىلىمدى جاساق­تاپ, شەكارامىزدى بەكىتىپ, كونستي­تۋتسيامىزدى قابىلداپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولدىق. سوندىقتان بۇل كۇننىڭ ماڭىزى مەن ورنىن باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك.

بەرىك بەكجانوۆ:

– ەگەمەندىك العان ۇلىق كۇننىڭ مارتەبەسىن ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» رەداكتسياسىندا تال­قىلاپ وتىرعانىمىز – جاقسى­لىقتىڭ نىشانى. كەز كەلگەن قۇبىلىس پەن جاڭالىقتىڭ باس­تاۋى بولادى. جاڭا زامانداعى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ دە باس­تاۋى – وسى كۇن. بۇل دەكلاراتسيا وداقتىڭ ىشىندە قابىلدانعانى بەلگىلى. سولاي بولا تۇرا, ول بىزگە دەربەس شەشىم قابىلداۋ, سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىمىزدى جۇرگىزۋ, ەكونوميكالىق, قۇقىقتىق سالالاردا تىزگىندى ءوز قولىمىزعا الۋ سەكىلدى مۇمكىندىكتەردى بەردى. ال, ەڭ باستىسى, بۇل قۇجات ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 1991 جىلدىڭ 16 جەل­توقسانىندا تاۋەلسىزدىك الۋى­مىزعا سەبەپشى بولۋىمەن قۇندى. وسى ەكى كۇننىڭ دە قازاق ەلى ءۇشىن ماڭىزى زور. قازىر حالىق اراسىندا رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنىنە قاتىستى ءارتۇرلى پىكىر بار. مەنىڭ ويىمشا, ەكى مەرەكەنىڭ ءمانى  بىردەي. تاۋەلسىزدىك كۇنى دە ءبىز ەرەكشە قۇرمەتپەن قارسى الىپ, ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستەردىڭ شەشۋشى ءساتى رەتىندە ءوتۋىمىز كەرەك. سەبەبى ول ءبىزدىڭ مەملەكەت­تىك ەگەمەندىگىمىزدى شەگەلەدى, ونى ازاتتىققا ۇلاستىردى. ياعني 1990 جىلى 25 قازاندا قازاق ەلىنىڭ دەربەستىگى بەكىتىلسە, 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا تولىق تاۋەلسىزدىگىمىزدى الەمگە ايگىلەدىك. وسى ۇلكەن جولدىڭ باستاۋىندا دەكلاراتسيا تۇر.

شەتەلدىك تاجىريبەدەن دە بۇعان ۇقساس مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ايتالىق, تۇر­كيا مەن ازەربايجاندا رەسپۋب­ليكا كۇنى – باس مەرەكە. ال نە­مىستەر ءۇشىن ەلدىڭ نەگىزگى مەيرامى – ەكى گەرمانيا قوسىلعان بىرىگۋ كۇنى. مەنىڭ ويىمشا, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا كۇنىمىز دە ەلدىڭ باس­تى مەرەكەسى بولۋعا لايىق. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ماسەلە, ءبىز ونى, اسىرەسە, بالالار ءۇشىن جاس­تايىنان ەستە قالاتىن مەيرامعا اينالدىرۋىمىز كەرەك. بۇل كۇنى تەك توي تويلاۋ ەمەس, ءارتۇرلى بايقاۋلار ۇيىمداستىرىپ, مادەني ءىس-شارالاردى كوبىرەك وتكىزگەن دۇرىس. رەسپۋبليكا كۇنىن مەرەكەلەۋ ءۇردىسى باسقالاردان ەرەكشە بولعانى ءجون.

ساپارباي جوباەۆ:

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ رەسپۋبليكا كۇنى ەلدىڭ مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تاريحي قادامنىڭ ءرامىزى بولۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. ياعني ونى ءبىز ەگەمەندىگىمىزدى جاريالاعان كۇن دەپ قارايمىز. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا كۇشىنە ەنگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ اتالعان دەكلاراتسيانىڭ قاعيدالارى نەگىزىندە ازىرلەندى.

وسىعان وراي مەنىڭ ۇسىنىسىم: رەسپۋبليكا كۇنىن «تاۋەلسىزدىك كۇنى» دەپ الماستىرىپ, ال 16-17 جەلتوقساندى 1917-1986 جىلدار ارالىعىندا ەگەمەندىك ءۇشىن قۇربان بولعان باتىرلارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە «ۇلت ازاتتىعى كۇنى» دەپ اتاساق, ءجون سەكىلدى. ال ەندى قايتا جاڭار­عان رەسپۋبليكا كۇنىن جان-جاق­تى تانىمالداندىرۋعا باق پەن الەۋ­مەتتىك جەلى بىرلەسە اتسالىسسا, تاۋەلسىزدىك كۇنى ءوز بيىگىنەن كورىنەر ەدى.

مازمۇنسىز مەرەكە كوپ

نۇربەك ماتجاني:

– مىنا ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ العىم كەلەدى. ەلىمىزدە ماز­مۇنى تۇسىنىكسىز 4-5 مەرەكە بار. ونىڭ العاشقىسى – استان­ا كۇنى. ادەتتە, بۇل مەرەكە – كەي­بىر وتانداستارىمىز ءۇشىن كۇنتىز­بەدەگى كەزەكتى قىزىلمەن بەلگى­لەنگەن كۇن. ماسەلەن, وسى داتانى ماڭعىستاۋداعى اعايىن نە قىزىل­جارداعى جۇرت قالاي تويلاۋى كەرەك؟ ەكىنشىسى – كونس­تيتۋتسيا كۇنى. ونى دا مەملەكەتتىك ورگانداردان بولەك, قاراپايىم وتباسىندا قالاي اتاپ وتەمىز؟ ازاماتتار ءبىر-بىرىنە قانداي سىيلىق ۇسىنعانى دۇرىس؟ مەرەكەنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدە ماراپاتتاۋدان وزگە قان­داي جولدار بار؟

ەكى جىل بۇرىن 25 قازاندى رەسپۋبليكا كۇنى دەپ بەكىتتىك. وكىنىشكە قاراي, كوكەيدە ونىڭ دا مازمۇنىنا قاتىستى بىرنەشە ساۋال تۋىندايدى. جالپى, ەل تاريحىندا «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمى اسا ءبىر قادىرلى دە قاسيەتتى سانالادى. سودان بولار, 33 جىل بويى قوعام اتويلاپ تويلاۋىمىز كەرەك دەپ سانايدى. الايدا ءدال سول 16-17 جەلتوقسان كۇنى اتاپ وتەتىن ورتاق سيمۆوليكاسى مەن تاعىلىمى تۇبەگەيلى ويلاستىرىلماعان سوڭ, كوپشىلىگى ۇيىندە وتىرادى.

بۇل ماسەلەلەر مەنى كوپتەن مازا­لاپ ءجۇر. «مازمۇنسىز مەرەكەلەر» دەپ ارنايى ماقالانىڭ اتىن دا ويلاستىرىپ قويدىم. ەكى جىل بويى مەرەكەلەرگە قاتىس­تى تۇشىمدى زەرتتەۋ قاجەت ەكە­نىن ايتىپ, ماسەلە دە كوتەرىپ ءجۇر­مىن. بۇل رەتتە مەرەكەلەردىڭ ار­نايى رەيتينگىن جاساۋعا دا مۇد­دەلىمىز. بىراق ءالى كۇنگە دەيىن ۇسى­­نىسىم قولداۋ تاپپادى. قا­زىر قو­لىمىزدا «وتانداستارىمىز ءۇشىن مەم­لەكەتتىك مەرەكەلەر­گە قا­راعان­دا, ءوزىنىڭ تۋعان كۇنى ماڭىز­دى» دەگەن مازمۇندا ساۋالنا­ما جاۋا­بى عانا بار. اششى جاۋاپ, الاي­­دا اقيقاتتان قاشا المايمىز.

باقىلاپ وتىرساق, ەلىمىزدە, جالپى پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردە جاڭا جىل عانا ءوز دەڭگەيىندە تويلانادى ەكەن. ونىڭ حالىق ايقىنداعان اتريبۋتى بار: «وليۆە سالاتى», «شامپان», «شىرشا» ت.ب. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارياعا دەيىن وسى كۇندى اسا ءبىر ىلتيپاتپەن جاپپاي اتاپ وتەدى. ەڭ قىزىعى, بۇل – قولدان جاسالعان داتا. دەمەك كەز كەلگەن مەرەكەنى ويدان شىعارىپ, حالىق اراسىندا جۇيەلى ناسيحاتتاۋعا بولادى. اسىرەسە, ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلتتى ۇيىستىرۋ, پاتريوتيزم سەكىلدى قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدە تاپتىرماس قۇرال دەپ ويلايمىن.

ايتپاسقا بولماس, اتام – ەكىن­شى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قا­تىس­قان مايدانگەر. سودان بولار, جەڭىس كۇنى – بالا كەزدەن سانامىزدا ورنىققان ەرەكشە مەيرام. تاريحقا ۇڭىلسەك, كەڭەس وداعىندا 60-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن 9 مامىردى ەشكىم تويلاعان جوق. تەك 1965 جىلدان باستاپ مارتەبەسىن بيىكتەتىپ, ءمان-مازمۇنىن ناقتىلاپ, ۇلكەن ماسشتابتا تويلاي باستادى. بۇعان كەيىنگى 20 جىلدا «گەورگي لەنتاسى» مەن «بەسسمەرتنىي پولك» سەكىلدى اسىرە ۇگىت-ناسيحات ەلەمەنتتەرى قوسىلدى.

جاڭا عانا بەرىك ايداربەك ۇلى گەرمانياداعى ۇلتتىق مەرەكە – بىرىگۋ كۇنى تۋرالى ايتىپ قال­دى. بۇل – 1990 جىلى 3 قازان­دا گفر مەن گدر بولىپ ەكى بولىنگەن نەمىس حال­قى قايتا بى­رىككەن داتا. اتريبۋ­تى – بەر­لين قابىرعاسى. اقش-تا بوستاندىقتىڭ تولقۇجاتى بار. كەز كەلگەن امەريكالىقتىڭ ۇيى­نە بارا قالساڭىز, قۇجاتتىڭ كوشىرمەسى ارنايى رامكاعا سالىنىپ, قابىرعادا ءىلىنىپ تۇرادى. ونى ازاماتتار «Amazon» سەكىلدى سايتتاردان ساتىپ الادى. سونداي ماڭىزدى قۇجاتتىڭ تاعى ءبىرى – تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى. بىزدە دە مۇنداي قۇجات بار, نەگە كىشكەنە كرەاتيۆ قوسىپ, وسىنى جاساپ كورمەسكە؟ امەريكاداعى العىس ايتۋ كۇنىنىڭ نەگىزگى اتريبۋتى – تۇيەتاۋىقتان جاسالعان تاعامدار. بۇل كۇن تۋرالى ارنايى زەرتتەۋلەر دە بار. وندا مەرە­كەدە قانداي ناۋقاندار ءوتۋى كەرەك, سيمۆوليكاسى, ءوزارا قانداي سىيلىقتار بەرگەن دۇرىس, قوعامدا, وتباسىندا قالاي تويلانۋى كەرەك ەكەنى كورسەتىلگەن.

ءبىزدىڭ ەلدە بارلىق مەرەكەنىڭ مازمۇنى ويلاستىرىلماعان دەپ ايتا المايمىز. مىسالى, ناۋرىز مەرەكەسى ءوز دەڭگەيىندە تويلانادى. بۇعان دەيىن تەك 21-22 ناۋرىزدا عانا اتاپ ءوتۋشى ەدىك, بيىلدان باستاپ كۇنتىزبەدە قىزىلمەن بويالىپ, رەسمي تۇردە دەمالىس سانالماسا دا, 10 كۇن بويى ءار تاقىرىپتى قامتىپ, دۇركىرەتىن دۋمانداتىپ ءجۇرمىز.

مەرەكەلەردىڭ جىل وتكەن سايىن مازمۇنى, ونىڭ ىشىندە قولداناتىن ءتۇرلى تاسىلدەرى وزگەرۋى مۇمكىن. بىراق نەگىزگى وي – ونى قولدان جاساپ شىعارۋعا بولادى جانە مىندەت-ماقساتىن ايقىنداپ, تاعىلىمىن, اتريبۋتتارىن ويلاستىرۋىمىز قاجەت. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ۇمىتىلعان مەرەكەنى قايتا جاڭعىرتساق, ونىڭ ەندىگى مازمۇنىن اراشالاپ, ءمان-ماڭىزىن ايقىنداماساق, كۇنتىزبەدەگى كەزەكتى قىزىل كۇن بولىپ, ۇيدە جاتىپ دەمالاتىن مەرەكە بولىپ قالادى.

مەلس سەمعاليەۆ:

– مەملەكەتىمىزدىڭ باستى مەرەكەسى – رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ءمانىن اشىپ تۇسىندىرۋگە ارنالعان بۇگىنگى جيىنىمىزدىڭ كوتەرەر جۇگى ەرەكشە. نۇربەك مىرزا جاقسى ايتىپ ءوتتى. راسىندا, ءبىز بارلىق مەيرامدى ءبىر ۇلگىدە تويلاي بەرەمىز. ونىڭ ماعىناسىنان گورى داستارقانىنا كوبىرەك كوڭىل اۋدارامىز. سول سياقتى رەس­پۋب­ليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇ­نىنىڭ ارا-جىگىن ايىرىپ, كەيىن­گى جاس­تارعا ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ونىڭ ناسيحاتىنا بارلىق بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالى ات­سا­لى­­سۋى قاجەت. مەملەكەتتىك ەگە­مەن­­دىك تۋرالى دەكلاراتسيا بىز­گە نە بەردى؟ تاۋەلسىزدىك تۋرا­­لى كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ­نىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ وسى ماسە­لە­­نى زاڭگەرلەر, تاريحشىلار, وزگە دە سالا ماماندارى جىك­تەپ ءتۇسىن­دىرىپ, جاس ۇرپاققا ۇعىندىر­عانى ءجون.

مەن ساپارباي دوسجان ۇلى­نىڭ «تاۋەلسىزدىك كۇنىن 25 قازان­عا اۋىستىرساق» دەگەن ويىمەن كەلىسپەيمىن. ويتكەنى ەگەمەندىك بولەك, تاۋەلسىزدىك بولەك. ونى تالداپ, ۋاقىتتى الماي-اق قويايىق. بۇل اۋەلدەن باسى اشىق نارسە دەپ ويلايمىن. بىراق وسى قوس مەيرامدى ءالى دە تالداپ-جىكتەپ, ءمانى مەن ماعىناسىن اشىپ, جۇيەلەي بىلسەك, قوعامدا ورنىقتى كوزقاراس قالىپتاسار ەدى.

ەركەبۇلان امانعوسوۆ:

– جالپى قولدانىستاعى زاڭ­ناماعا سايكەس, ۇلتتىق مەرەكە قاتارىنا ەرەكشە تاريحي ماڭىزعا يە جانە مەملەكەتتىلىكتىڭ دامۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتكەن كۇندەر ەنەدى. سوعان ساي, مەملەكەتتىك ورگانداردا مىندەتتى تۇردە رەسمي ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ال مەملەكەتتىك مەرەكە – مارتەبەسى قوعامدىق-ساياسي ءمانى بار وقيعا­لارعا ارنالعان كۇندەر. بۇل داتالار ەل ازاماتتارى ءداستۇرلى تۇردە اتاپ وتەتىن مەيرام كۇندەرى دەپ تانىلعان.

دەمەك رەسپۋبليكا كۇنى حالقى­مىز ءۇشىن ەلدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەم­لەكەت بولىپ قالىپتاسۋ جو­لىن­داعى تاعدىرشەشتى قادام بولۋىمەن ءارى مەملەكەتتىڭ دامۋىندا سارا جولدى نەگىزدەۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل كۇن ەگەمەن ەل رەتىندە حالىقتىڭ رۋحىن, بىرلىگىن, تاريحي تاعدىرىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. جاستار جاعى رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ جاڭعىرعانىن جاقسى قابىلدادى.

«تاۋەلسىزدىك ورداسى» مەرەكەنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرادى

ديحان قامزابەك ۇلى:

– ءبىزدىڭ كەلەسى وي تاستار ما­سەلەمىز, شەت جاعاسىن وزدەرىڭىز دە ايتىپ وتكەندەرىڭىزدەي, رەسپۋبليكا كۇنىن قالاي اتاپ ءوتۋ جونىندە. ونى ۇلىق مەرەكە رەتىندە حالىقتىڭ, اسىرەسە, جاس ۇرپاقتىڭ جۇرەگىنە, ساناسىنا قايتىپ ورنىقتىرامىز؟ مىسالى, اكادەميك عاريفوللا ەسىم ناۋ­رىز مەيرامى يگىلىگىن الدىمەن بالالارعا كورسەتۋ كەرەكتىگىن, بۇل كۇن جاڭا جىل سەكىلدى جاس جەت­كىن­شەكتەردىڭ اسىعا كۇتەتىن مەيرامى بولۋى قاجەتتىگىن كوتەرىپ ءجۇر. ال رەسپۋبليكا كۇنىنە قاتىس­تى قانداي ۇسىنىس ايتاسىزدار؟ وسى توڭىرەكتە وي بولىسسەك...

ورالباي ابدىكارىم ۇلى:

– مەيرامدى بالالاردان باس­تاپ وتكىزۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس – شىنىندا دا قۇپتارلىق باستاما. اتاۋلى كۇندى حالىقتىق سيپاتقا اينالدىرۋدىڭ ءبىر جولى وسى ەكەنى راس. بىزدە جاستاردىڭ رۋحىن وياتۋ, وتانشىلدىق سەزىمىن ارتتىرۋ جاعى ءالى دە كەمشىن. ماسەلەن, بيىل ەلورداداعى ناۋرىزدى كورۋ ءۇشىن الاڭعا بارعاندا سوندا جۇرگەندەردىڭ كوبى ۇلكەن كىسىلەر ەكەنىن بايقادىق. جاستار جاعى ازداۋ. سول مەرەكەلىك ءىس-شارادان ۇلتتىق ناقىشتى, وتانشىلدىق رەڭكتى بايقاي الماي قايتتىق. قوسىپ قويعان اندەرىنىڭ ءبارى – زاماناۋي مۋزىكا. ءبىر دومبى­رانىڭ, قوبىزدىڭ اۋەنىن ەستي المادىق. ال رەسپۋبليكا كۇنى­نىڭ ورنى «ۇلتتىق مەرەكە» رەتىن­دە بارىنەن جوعارى. ونى دا توي­لاۋدىڭ وزىندىك جولى مەن ءداستۇرى بولۋعا ءتيىس. بۇل جەردەگى باس­تى تۇجىرىمداما – ۇلتتىق ەرەك­شەلىك پەن مەملەكەتشىلدىك بول­عانى ءجون. شىن مانىندە جالپى­ۇلتتىق دۋمان ەتۋدىڭ جولىندا ماسەلەگە عىلىم مەن مادەنيەت سالاسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى كەشەندى تۇردە ويلاسسا دەيمىن. جاي عانا بىرسىدىرعى جاتتاندى, قىزىلدى-جاسىلدى شارا اتاپ وتىلسە, حالىققا اسەرى دە, ءمانى دە بولمايدى. سونداي-اق رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ وبلىس, اۋدان, اۋىلعا دەيىن جۇيەلى تويلانۋىنىڭ جوسپارىن, ادىستەمەسىن جاۋاپتى ورىندار الدىن-الا بەكىتسە دەيمىز.

نۇربەك ماتجاني:

– رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي الماتىداعى بۇرىنعى جوعارى كەڭەستىڭ عيماراتىن تاۋەلسىزدىك اتريبۋتى رەتىندە پايدالانۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. نەگىزى ءبىز­دىڭ تاريح اقش-پەن وتە ۇق­ساس. امەريكا العاش رەت فيلا­دەل­­فيادا ەگەمەندىگىن جاريا­لادى. كەيىن ەل استاناسى جاڭا­دان سالىنعان ۆاشينگتونعا كوشى­رىلدى. فيلادەلفيادا اتاقتى «تاۋەلسىزدىك ورداسى» اتتى عيما­رات بار. بۇل نىساندى ءالى كۇنگە دەيىن ەل پرەزيدەنتتەرى, سەناتورلار, كونگرەسمەندەر, ساياساتكەرلەر باعدارلامالىق ءسوز سويلەيتىن كەزدە ءرامىزدى ورىن رەتىندە تاڭدايدى. تاياۋدا عانا كامالا حارريس پەن دونالد ترامپ تا وسى جەردە دەباتقا ءتۇستى. دەمەك, سيمۆوليزم بار. ءبىر قىزىعى, باستاپقىدا عيماراتتىڭ اتاۋى مۇلدەم باسقا بولاتىن, «تاۋەلسىزدىك ورداسى» دەپ ەگەمەندىك جاريالاعاننان كەيىن 50 جىلدان سوڭ عانا اتالدى.

ءبىز دە وسى جىلدان باستاپ الماتىداعى تولە بي كوشەسىندە ورنالاسقان تاريحي عيماراتتى «تاۋەلسىزدىك ورداسى» دەپ اتاساق, تەك ۇتار ەدىك. ويتكەنى 1990 جىلعى مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا دا, 1991 جىلعى «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونس­تيتۋ­تسيا­لىق زاڭ دا وسى عيماراتتا قابىل­داندى. بالكىم, بالالاردى, جاسوسپىرىمدەردى, ستۋدەنتتەردى جىل سايىن سول جەرگە اپارۋ, ونىڭ ماكەتىن اۋىل-ايماق, مەكەمە-مەكتەپكە دەيىن تاراتىپ, ناسيحاتتاۋ, تانىمال ەتۋ رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ءبىر اتريبۋتى رەتىندە مەرەكەنىڭ مارتەبەسىن بيىكتەتەدى دەپ ەسەپتەيمىن.

ەركەبۇلان امانعوسوۆ:

– مەرەكەنىڭ جاڭا مازمۇنىنا نازار اۋدارۋمىز كەرەك. مەنىڭ­شە, قوعامدىق ديسكۋرستا, ەريك حوبسباۋم ايتپاقشى, ء«داس­تۇر­دى ويلاپ تابۋ» اياسىندا «جاڭا ازاماتتىق ءداستۇردى» قالىپ­تاستىرۋدىڭ كەزى كەلدى. بۇل رەت­تە «اقش-تىڭ نەگىزىن قالاۋ­شى­لار» سەكىلدى قايتا جاندان­عان مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ ىرگەتا­سىن ورنىقتىرۋدىڭ باسىندا تۇرعان تۇلعالاردىڭ الەۋەتىنە زەيىن قويۋ قاجەت. ياعني الاش قايراتكەرلەرىنەن باستاپ, كەڭەس داۋىرىندەگى ۇلتتىق مۇددە جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتكەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ باستاۋىن­دا بولعان, ەگەمەندىك دەكلارا­تسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا اتسا­لىس­قان تۇلعالار ءتىزىمىن جاساپ, دارىپتەۋ, ءتىپتى ارنايى كور­كەم نە دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ, وقۋ ورىندارىندا ءدارىس, ءىس-شارا وتكىزۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن دامىتقان ارداقتىلارعا, ساياسي قايراتكەرلەرگە قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتساق.

فين مەملەكەتىنىڭ تاجىريبە­سىنە كوز جۇگىرتسەك, بۇل ەلدە مەملەكەتتىك مەرەكەنى وتباسىندا تويلاۋ ءداستۇرى باسىم. ادەتتە, تاۋەلسىزدىك كۇنىندە فيندەر ءۇيىن تۋمەن بەزەندىرىپ, ءبىر-بىرىنە قوناققا بارادى, سىيلىق جاساپ, مەرەكە كوركىن اشا تۇسەدى. سونداي-اق ۇكىمەت ۇيىندەگى رەسمي ءىس-شارانى تاماشالايدى.

ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا باسىمدىق بەرىلۋگە ءتيىس

بەرىك بەكجانوۆ:

– مەنىڭ ويىمشا, مەرەكەنى اتاپ وتۋگە قاتىستى ارنايى زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتى جوق. جو­عارىدا بالالار تۋرالى ايتىپ جاتىرمىز. وقۋ-اعارتۋ مي­نيس­ترلىگىنىڭ زاڭعا تاۋەلدى اكت قابىلداۋعا مۇمكىندىگى بار. زاڭ وعان رۇقسات بەرەدى. ءبىز رەسپۋب­ليكا جانە تاۋەلسىزدىك كۇندەرىن اتاپ وتەتىن كەزدە ۇلتتىق قۇندى­لىقتارعا باسىمدىق بەرۋىمىز كەرەك. ءبىر جۇيە بولعانى دۇ­رىس. ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قۇندى­لىقتارمەن قاتار تاريحىمىز, سالت-ءداستۇرىمىز قامتىلۋعا ءتيىس. وتكەن تاريحتا ۇرپاقتى وتان­شىلدىققا, ۇلتجاندىلىققا تار­بيە­لەيتىن مىسالدار جەتىپ-ارتىلادى. مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاقپىز. راسىندا سولاي. اتا-بابامىز بىردە جەڭدى, بىردە جەڭىلدى. بىراق قالاي دەگەندە دە وسى ۇلان-عايىر دالانى بىزگە مۇرا ەتىپ قالدىردى. ۇلتتىق مەرەكەدە ءبىز وسىنداي دەرەكتەر مەن وقيعالاردى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ەلىن قورعايتىن ازامات ەتىپ تاربيەلەپ شىعارۋعا كۇش سالۋىمىز كەرەك.

امەريكانى مىسالعا كەلتى­رىپ جاتىرمىز. اقش-تا ءاربىر ۇيدە ءوز ەلىنىڭ تۋى ءىلىنىپ تۇرادى. ەشكىم تۋدى ىلىڭدەر دەپ تاپسىرما بەرمەسە دە, ولار وزدەرى­نىڭ وتانشىلدىعىن وسىلايشا كورسەتەدى. ويتكەنى بۇل – ساناعا ءسىڭىستى ءداستۇر. ال ساناعا ەش نارسەنى كۇشتەپ قۇيا المايسىڭ. مەملەكەتشىل مەرەكەنىڭ كىلتى – ۇيدەگى اتا-انا تاربيەسىندە, مەكتەپ تالىمىندە, سونداي-اق ەلشىل يدەولوگيالىق ساياساتتىڭ تابيعي ءىس-شارالار جۇمىسىندا.

ساپارباي جوباەۆ:

– رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ساياسي-قوعامدىق جاعىنا دا كوبىرەك كوڭىل بولسەك دەيمىن. مەرەكەنىڭ ءمان-ماڭىزىن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن بالانى دا, كارىنى دە تىم سىيلىققا قىزىقتىرا بەرمەي, قوعامدا, ءبىلىم جۇيەسىندە, كاسىپورىن-مەكەمەلەردە ورتاق ادامي-ما­دەني, يماني-قايىرىمدىلىق شارالار وتكىزۋ قاجەت. جالپى, ەلىمىزدە ازاتتىققا جول اشقان ۇلىق مەيرامدى جوعارى دەڭ­گەيدە تويلاۋعا ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىمىز تولىق جەتەدى. بىز­دە كەي ۇلتتىق جانە جەكە كوم­پا­نيالار جارنا­ما­لىق وتكىن­شى شارالارعا استا-توك شىعىن­دالىپ جاتادى. نەگە؟ سەبەبى مەملەكەتشىلدىك, ەلدىك, ادامشىلىق پاراساتى بيىك ەمەس. مەنىڭشە, رەسپۋبليكا كۇنى ءبۇتىن ەل بولىپ, جەتىستىكتەرىمىز بەن كەم­­شىلىكتەرىمىزدى تىزبەكتەپ, الدا­عى باعىت-باعدارىمىزدى اي­قىن­دايتىن ءىس-شارالار قاجەت.

مەلس سەمعاليەۆ:

– رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەل­سىزدىك كۇنى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر ساباق-دارىستەرى قىزعان وقۋ جىلىنىڭ ىشىندە وتەدى. سون­دىقتان وسى ۋاقىتتى پايدالا­نىپ, اشىق ساباقتار مەن تانىم­دىق ءىس-شارالار وتكىزۋ ارقىلى ۇلتتىق جانە مەملەكەتتىك مەرەكە­لەرى­مىزدىڭ ءمان-ماعىناسىن ۇعىن­دىرا بەرۋىمىز كەرەك. قازىر, شى­نىن ايتساق, رەسپۋبليكا كۇنى قانداي مەرەكە ەكەنىن وقۋشى­لاردىڭ, ستۋدەنتتەردىڭ كوبى بىلە بەرمەيتىنىن بايقاپ ءجۇرمىز. مۇن­داي ولقىلىقتىڭ الدىن الما­ساق بولمايدى. ۇلتتىق مەرە­كە­نىڭ مارتەبەسىن اسىرۋ ەلدىگى­مىز­دى نىعايتىپ, حالىقتىڭ وتانشىل­دىق سەزىمىن ارتتىرادى.

مەرەكەنىڭ مەرەيىن اسىرار ۇسىنىس

ديحان قامزابەك ۇلى:

– ۋاقىت ءوتىپ جاتىر. زامان تۇزەلدى, پاراساتىمىز ارتتى. وت­كەننىڭ قاتەلىگىنەن ساباق الىپ وتىرۋىمىز كەرەك. قازىر نە كوپ, تويلانىپ جاتقان مەرەيتوي كوپ. مەنىڭ ەسىمە ءبىر وقي­عا ءتۇسىپ وتىر. 1992 جىلى دۋ­لات يسابەكوۆ, مۇحتار شاحا­نوۆ باستاعان 1942-جىلعىلار 50-گە تولعاندا, زيالى قاۋىم الما­تىداعى «قازاقكونتسەرت» زالىندا شىعارماشىل 25 ازاماتتىڭ مەرەيتويىن بىرگە اتاپ ءوتتى. بىزدىڭ­شە, بۇل – ەلدىك باستاما. قازىر 60 پەن 70-كە, 80 مەن 90-عا كەلىپ جاتقان تانىمال تۇلعا كوپ. سوناۋ الاشقا دەيىنگى, ودان كەيىنگى ۇلت زيالىلارىنىڭ تۋعان كۇندەرىن نازاردان تىس قالدىرمايمىز. مىسالى, كۇنى كەشە عانا ساكەن سەيفۋلليننىڭ 130 جىلدىعىن, نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ 120 جىل­دىعىن اتاپ وتتىك. ارينە, كوزى ءتىرى تۇلعالار مەرەيتويىن وتبا­سىندا, شاعىن ۇجىمىندا لايىقتى اتاپ ءوتىپ جاتسا, وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ال مەملەكەت تاراپىنان باس-باسىنا ءبىر-ءبىر توي جاساپ بەرۋ ىسىراپشىلدىق­قا ۇرىندىراتىنىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بالكىم, جاستاردىڭ مەملەكەتشىلدىك, وتانشىلدىق سەزىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن اسا كورنەكتى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويىن جىلدا توپتاپ-جيناقتاپ رەسپۋبليكا كۇنى اياسىندا اتاپ وتسەك, قالاي بولادى؟ بۇل ءبىر جاعىنان جيىن-تويعا كەتەتىن شىعىندى دا ۇنەمدەيدى, قاناعاتشىلدىعىمىزدى كورسەتەدى, ەكىنشى جاعىنان ۇلتتىق مەرەكەنىڭ دەڭگەيىن كوتەرەدى. ەڭ باستىسى, ەلدىك تۇتاستىق پەن بەرەكە-بىرلىگىمىزدى ارتتىرادى. سىزدەر قالاي ويلايسىزدار؟

ورالباي ابدىكارىم ۇلى:

– ءسىزدىڭ ويىڭىزبەن كەلىسەمىن. رەسپۋبليكا كۇنىن اتاپ وتۋگە قاتىس­تى ماسەلە ورايىندا قازىر قوعام­داعى ۇلكەن ءبىر پروبلەما­نىڭ شەتىن شىعاردىڭىز. ول – مەرەي­تويلاردى استا-توك توي قىلىپ جاساۋ ماسەلەسى. ءيا, اركىم ءوز وتباسىندا, تۋعان-تۋىستارى ورتا­سىندا اتاپ ءوتىپ جاتسا, ول – باس­قا اڭگىمە. الايدا سونىڭ ءوزى قا­زىر ىسىراپشىلدىققا, قانا­عات­سىزدىققا, داڭعازالىققا ۇلاسىپ بارادى. مەرەيتويلاردى كەيىنگى ۇرپاققا ساباق بولاتىنداي, تانىمدىق, تاربيەلىك جاعى مول ءىس-شارا ەتىپ وتكىزۋ ورنى­نا, كەيدە ءوزارا جارىس پەن ماقتان­گەرشىلىككە اينالىپ كەتىپ جاتقانىن كورەمىز. ەگەر ۇلى تۇلعا­لارىمىزدىڭ تۋعان كۇنى رەسپۋبليكا كۇنى اياسىندا تويلانىپ, ەكى مەرەيلى داتا ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ جاتسا, ودان قازاق ەلى ۇتىلمايدى, قايتا حالىققا پايداسى ۇشان-تەڭىز بولادى دەپ ويلايمىن. وسى تۇرعىدا ناقتى جۇمىستار جاسالۋى كەرەك.

بەرىك بەكجانوۆ:

– ءيا, مەن دە بۇل ويمەن كەلىسە­مىن. بالكىم, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان مەرەيتويلاردى اتاپ وتۋگە قاتىستى ءبىر قۇجات بولۋى كەرەك. تاريحىمىز تۋرالى زەرت­تەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ولاردىڭ ناتي­جەلەرى مەن جاڭالىعى رەسپۋب­ليكا كۇنى اياسىندا جاريالا­نىپ, وتكەنىمىز بەن وشكەنىمىز قايتا ويانىپ, ناسيحاتتالىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. وسىنداي ىرگەلى جۇمىستار «Egemen Qazaqstan» گازەتىنەن باستاپ بارلىق اقپارات قۇرالدارىندا جارىق كورۋگە ءتيىس دەپ ويلايمىن. ال قازىرگى كۇنى ءبىز كوبىنەسە نەگاتيۆ اقپاراتتاردان كوز اشپاي كەتتىك. تاڭ اتپاي سايتتاردى اشىپ قالساق, «توناپ كەتتى» مەن ء«ولتىرىپ كەتتى» دەگەن جاڭالىقتاردان كوز الىپ جۇرە المايسىز. ارينە, قوعامداعى پروبلەما ايتىلۋعا ءتيىس. بىراق ءبىز حالىقتىڭ وتانشىلدىعى مەن مەملەكەتشىلدىگىن وياتاتىن كونتەنتكە ءبىرىنشى كەزەكتە كوڭىل اۋدا­رۋىمىز قاجەت.

ەركەبۇلان امانعوسوۆ:

– وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بو­يىندا وتانشىلدىقتى ءسىڭىرۋ جانە رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ماڭى­زىن جاستايىنان ۇعۋعا مۇمكىن­دىك بەرۋ ءۇشىن ارنايى ءىس-شارا­لار مەن باعدارلامالار ۇيىم­داستىرۋ ماڭىزدى. وقۋ ورىن­دارىندا بۇقارالىق ءىس-شارا­لار مازمۇنىنا نازار اۋدارىپ, دا­رىستەر سەرياسىن, تاريحي رە­­­ك­ون­سترۋكتسيا جانە ءتۇرلى بايقاۋ­لار ۇيىمداستىرۋعا بولادى. سون­داي-اق مەملەكەتشىلدىك پەن رەس­پۋبليكاشىلدىق رۋحىنا ساي­كەستەندىرىپ, ۇزدىك دەپ تانىل­عان جاس جەتكىنشەكتەرگە «اشىق ەسىك» كۇنى نەمەسە ساياسي قايراتكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرعان دا ءجون. ماسەلەن, بيىل حالىقارالىق بالالاردى قورعاۋ كۇنى مەكتەپ وقۋشىلارىن اقورداعا اپارعانىن بىلەمىز. وتە جاقسى باستاما. رەسپۋبليكا كۇنى دە جاس جەتكىنشەكتەر ءۇشىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قالىپ­تاسۋىندا ورنى بار عيمارات­تار مەن ورىندارعا ەكسكۋرسيا جا­ساۋدىڭ ءمانى زور دەپ ەسەپتەيمىن.

ساپارباي جوباەۆ:

– بولاشاق ۇرپاق رەسپۋبليكا كۇنىن ەستە ساقتاپ, ەلىنىڭ پاتريو­تى بولۋى ءۇشىن وسى تاۋەلسىزدىك جولىندا ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردى كەڭىنەن دارىپتەۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا ءبىر ماسەلەنى ايتقىم كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا, ءتىپتى رەسپۋبليكا كولەمىندە تويلانىپ جاتقان مەرەيتوي كوبەيدى. ءار تۇلعانىڭ داتاسىن جەكە-جەكە اتاپ ءوتۋ قىرۋار قارجىنى تالاپ ەتەتىنى انىق. بۇل جايىندا جاقسى ماسەلە كوتەرىپ جاتىرسىزدار. سوندىقتان ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەي, جىلدارى شامالاس, ارىپتەس, رۋحتاس تۇلعالاردى بىرىك­تىرىپ تويلاۋدى ادەتكە اينالدىرۋ دۇرىس-اق. اسىرەسە ەل تاريحىندا ماڭىز­عا يە تۇلعالارىمىزدى وسىن­داي ۇلتتىق, مەملەكەتتىك مەرە­كە­لەردە ەڭبەك جولىن, قال­دىر­­عان مۇراسى بولسا, ونى دارىپ­تەپ, كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا كۇش سالۋىمىز قاجەت. وسىلايشا, ءبىز ۇلت­تىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇر­پاق ساناسىندا جاڭعىرتا الامىز.

نۇربەك ماتجاني:

– مىنا ءبىر مىسال ويعا كەلدى. بەلگىلى مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى قىرىمبەك كوشەر­باەۆ قىزىلوردا وبلىسىندا اكىم بولعان جىلدارى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋدى جوسپارلايدى. ءسويتىپ, عالىممەن اقىلداسقاندا اسەكەڭ باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا بالالار اراسىندا پاندىك وليمپيادا ۇيىمداستىرۋدى ۇسىنادى. كورنەكتى جازۋشى, الەمدىك سۋرەتكەر ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ قاي مەرەيتويىن بولسىن سانالى تۇردە اتاپ وتپەگەن. مىنە, كەرەمەت ۇلگى. جالپى, كوزى ءتىرى ازاماتتاردىڭ, ومىردەن ءوتىپ كەتكەن قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ مەرەيتويىن تويلاۋدا ورتاق ءبىر ساياسي مادەنيەت قاجەت. سىزدەر ايتىپ وتىرعانداي, وسىنداي مەرەيلى داتالاردى رەسپۋبليكا كۇنى اياسىندا وتكىزۋ دۇرىس دەپ ويلايمىن.

تاعى دا ءبىر وي. ەركەبۇلان مىرزا ايتقانداي, «تاۋەلسىزدىك» ۇعىمىن بۇرىنعىشا ءبىر ادام توڭىرەگىنە عانا ءۇيىپ-توكپەي, سول ەگەمەندىك جولىندا ايانبەك ەڭبەك ەتكەن تۇلعالاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, كەيىنگى 33 جىلدا ەلدىڭ الەمدىك ارەنادا ءوز ورنىن ايقىنداپ, وزگە مەملەكەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋىنا ۇلەس قوسقان ازاماتتارىمىزدى اتىن اتاپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا كەڭىنەن دارىپتەۋىمىز قاجەت. بىراق مۇنى تەك رەسپۋبليكا نەمەسە تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن عانا شەكتەپ قويماساق. ولاردىڭ ەسىمى بارلىق مەرەكە كەزىندە اتالىپ وتىرعانى دۇرىس. وسى تاجىريبەنىڭ فورماسى مەن فورماتىن ءجىتى ويلاستىرساق.

تسيفرلىق مەديانىڭ الەۋەتىنە نازار قويۋ ماڭىزدى. «TikTok», «Instagram», «Facebook», «YouTube» سىن­دى پلاتفورمالار­دى ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەت. نەشە ءتۇرلى تاقىرىپتاردى قاۋ­زاپ, بەينەروليكتەر ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جۇكتەۋ قاجەت. ونىڭ وزىندە ءبىر جۇيە كەرەك. بىرقاتار ازامات «قازاقستان ەگەمەندىگىن ەڭ سوڭعى بولىپ جاريالادى, كەڭەس وداعىنان بولىنگىسى كەلمەدى» دەگەن سياقتى وي ايتىپ جاتادى. بىلاي قاراساق, الەمگە وزىندىك مادەنيەتىمەن, ەكونوميكاسىمەن, تۇمسا تابيعاتىمەن تانىمال شۆەيتساريا تاۋەلسىزدىگىن سىرتقى كۇشتەردىڭ اسەر ەتۋىمەن الدى. بىراق ولار بۇعان ارلانىپ, نامىس­تانىپ, ءمان بەرىپ وتىر دەپ ايتا المايمىز. بۇگىنگى شۆەيتساريا – الەم مويىنداعان ۇزدىك ەلدەر قاتارىندا. سوندىقتان ەڭ الدىمەن جۇرتشىلىقتى تاريحي فاكتىلەردى ساۋ سانامەن قابىلداۋعا بەيىمدەۋىمىز كەرەك. وزگە دە فورماتتارىن ويلاس­تىرعان ءجون.

ەركەبۇلان امانعوسوۆ:

– «زياتكەر ۇلت» باعدارىندا مەرەكەنىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە زاماناۋي سيپاتىن ارتتىرۋ قوعام­نىڭ بارلىق سالاسىنا ىقپالىن تيگىزە الادى. ماسەلەن, TEDx فور­ما­تىنداعى ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرۋ ارقىلى قايراتكەرلەردى, عالىم­داردى ناسيحاتتاۋعا بولادى. ودان بولەك, وقۋ ورىندارىنداعى پاندىك وليمپيادالار جانە باسقا دا بايقاۋلاردىڭ ۇلتتىق مەجەسى وسى مەرەكە توڭىرەگىندە وتكىزىلسە نەمەسە رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي ەلىمىزدىڭ جاستارىنا ارنالعان ستارتاپ-جوبالار بايقاۋىن نە كورمەسىن ۇيىمداستىرسا قۇبا-قۇپ. بۇل ءىس-شارالار ناتيجەسى جەڭىم­پازداردى قوعام اراسىندا دارىپ­تەۋ ارقىلى «رولدىك مودەل» رەتىندە «وزىق ۇلتتىڭ» بەت-بەينەسىن قالىپتاستىرۋ قادامى بولار ەدى.

ديحان قامزابەك ۇلى:

– قۇرمەتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار, ۇلتتىق مەرەكە قارساڭىندا وسىنداي ءماندى جيىن وتكىزۋ ارقىلى ءبىز سىزدەردىڭ ويلارىڭىزدى ءبىلىپ, پىكىر الماسۋدى ءجون كوردىك. راسىندا, ەل ىشىندە رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ اراجىگىنە قاتىستى سۇراق ايتىلىپ قالادى. سىزدەر ورىندى پىكىرلەرىڭىزدى ورتاعا سالدىڭىزدار. ءبىز وسىنداي جيىن ارقىلى جاۋاپتى ازاماتتارعا دا وي سالۋعا مۇددەلىمىز. سونداي-اق وتكەن تاريحىمىزعا قاتىستى شەتىن ماسەلەلەر تۋرالى ورتاق شەشىمگە كەلۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا تاريحشىلاردىڭ, سايا­سات­تا­نۋشىلاردىڭ موينىندا ۇلكەن مىندەت تۇر. جالپى, رەس­پۋب­ليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنى – ءبىر-ءبىرىن تولىقتىراتىن, ساباقتاس مەرەكەلەر. قوعامىمىز ءۇشىن وسى مەرەكەلەردىڭ تاريحي باستاۋى, تاعىلىمى, بۇگىنگى مادەني-ينتەللەكتۋالدىق دەڭ­گەيى ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا سىزدەردىڭ دە پىكىرلەرىڭىز بەن ويلارىڭىز قالىڭ وقىرماننىڭ ولجاسى دەپ قابىلدايمىز. ەل گازەتىنىڭ تورىندە ەلدىك ماسەلەنى تالقىلاۋعا قاتىسقاندارىڭىز ءۇشىن بارشاڭىزعا العىس ايتامىز.

دايىنداعاندار –

ەسكەندىر زۇلقارناي,

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»