– كەزىندە الاش-وردانىڭ باتىس بولىمشەسى تۋرالى اسا ماڭىزدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزدىڭىز. «شاڭگەرەي», «عۇمار قاراش», «كابيسا جىل» سەكىلدى مازمۇنى تەرەڭ, ءمانى بولەك كىتاپتار جازدىڭىز. جالپى, تانىمدىق تاقىرىپتارعا قالام تۇرتۋىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟ الدە قانداي دا ءبىر ماقسات بار ما؟
– جازۋشى ءبىر تاقىرىپتى جازعىسى كەلىپ وزىنەن ءوزى اۋلانادى جانە سونى جازبايىنشا تىنىم تاپپايدى. مۇنىڭ سىرىن بىلگەن ەشكىم جوق, ول – شىعارماشىلىق پسيحولوگياسىنىڭ ءبىر جۇمباعى. مەن دە سولاي, الدەنەنى جازعىم كەلەدى, بىراق نەگە ولاي ەتەتىنىمدى ءوزىم دە بىلمەيمىن. الگى تاقىرىپتار, اينالىپ كەلگەندە, بەلگىلى ءبىر تۇلعانىڭ عۇمىربايانى بولىپ شىعادى. بيوگرافيالىق ەسسە جانرى, ونىڭ ىشىندە پەرسوناليستىك ەسسە, بۇدان دا دالىرەك ايتساق, ەسسە-يدەنتيتي. كولەمى جاعىنان ارقيلى – شاعىنداۋ ەسسەدەن ينفورومانعا دەيىن. مازمۇن جاعىنان «تانىمدىق» شىعارمادان اۋقىمدىراق, سەبەبى, ناعىز ەسسە ءبىر ولشەمنىڭ شەڭبەرىنە سىيمايدى. شىن ەسسەنىڭ ىشىندە كوسەمسوزدەن باستاپ, پروزا ەلەمەنتتەرىنە دەيىن تالاي ستيلدىك بەلگى-تۇزىلىمدەر ميداي ارالاسىپ جاتادى. ەسسە – سەڭسەڭمەن تىككەن ت ۇلىپتاي, جىڭعىلى بىتىك ساي سياقتى كۇردەلى, امبەنازار (ۋنيۆەرسال) جانر.
ءوزىڭىز سۇراپ قالعان كىتاپ «باتىس الاش-وردا: بيبليوگرافيالىق سوزدىك تاجىريبەسى» دەپ اتالادى. اكادەميك ا.ن.كونونوۆتىڭ «بيوبيبليوگرافيچەسكي سلوۆار وتەچەستۆەننىح تيۋركولوگوۆ: دووكتيابرسكي پەريود» دەيتىن ەڭبەگىن الدىما قارا ەتىپ ۇستاپ وتىردىم. ال «شاڭگەرەيىم» مەن «عۇمار قاراشىم» ونىڭ الدىندا جازىلدى: «شاڭگەرەي» ينفورومان (دايەكتەمە-رومان), «عۇمار قاراش» – پوشىمى مونوگرافيا, مازمۇنى جاعىنان روماندالعان عۇمىرناما. ءۇش كىتاپ تا ءبىر ايماقتىڭ تاريحىن جانە ءبىر تاقىرىپتى – الاش تاريحىن قامتيدى. ياعني تريپتيح. حرونولوگيالىق تۇرعىدان العاندا شاڭگەرەي الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋى, عۇمەكەڭ مەن بيبليوگرافيالىق سوزدىك – الاش-وردانىڭ باتىس بولىمشەسىنىڭ تاۋاريعى. سوڭىراق شىققان «كابيسا جىل» – «انا ءتىلى» گازەتىندە باس رەداكتور بولعان ەكى جىلدا جازعان تاريحي جانە يدەنتيتي ەسسەلەرىمنىڭ جيناعى, ونىڭ جاعرافيالىق ايماعى ىلگەرگى كىتاپتارىمنان كەڭىرەك. كەيدە مەنىڭ تاراپىما ء«وزى شىققان ايماقتى عانا جازادى» دەگەن سىن ايتىلىپ قالادى, بۇل بىلمەگى, بايىبىنا بارماي ايتىلعان ءسوز, وعان دالەل – امانگەلدى يمانوۆ تۋرالى «ۇزىلگەن ۇزەڭگى», اقسەلەۋ سەيدىمبەك تۋرالى «جوقشى ىزبەن كەلەدى», ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ جونىندەگى «قارتاۋ» ەسسەلەرىم, ءانشى مايرا شامسۋتدينوۆانىڭ ءومىرى مەن ونەرى جايىنداعى «ماگيرا: پەسنيا پلامەني ي لدا» دەگەن كىتاپشام.
– مانشۇك, ديماش تۋرالى كىتاپتارىڭىز قوعامدا جاقسى تالقىلاندى. الداعى ەڭبەكتەرىڭىزدىڭ كەيىپكەرى كىم؟ قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
– ديماش قۇدايبەرگەن تۋرالى «ديماش: كوگدا جاجدۋت كريكا» دەيتىن كىتاپ ءالى جارىق كورگەن جوق, بۇيىرتسا, جاقىندا شىعۋعا ءتيىس. بۇل ءوزى مىڭعا تارتا بەتتەن تۇراتىن جانە ينتەراكتيۆتى جويقىن ەڭبەك. جازا كەلگەندە ديماشتىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, ول جونىندە ايتامىن دەپ وتىرىپ تالاي قيىرعا كەتىپ قالىپپىن, ناتيجەسىندە, قىم-قيعاش قات-قابات ءبىر كىتاپ دۇنيەگە كەلدى. بۇل جوبا بەس جىل ۋاقىتىمدى الدى, الگى بەس جىلدا 18 اي كابينەتتىڭ ەسىگىن جاۋىپ الىپ, سىرت دۇنيەدەن قول ۇزگەن ماركەس سياقتى قوعامنان قول ۇزبەدىم. سوندا دا بۇل بەس جىل مەن ءۇشىن رۋحاني ەميگراتسياعا كەتكەن جىلدارىم بولدى.
ال «مانشۇك: مۇز بەن جالىن جىرى» – «نەيزۆەستنايا ۆوينا مانشۇك» كىتاپتارىم «قازاق ايەلدەرى» جوبامنىڭ قۇرامداس ۇلكەن ءبىر بولىگى جانە بۇل ەكى دۇنيەم باتىر اپامىزدىڭ العاشقى تولىققاندى (تولىق ەمەس) عۇمىربايانى دەۋگە اۋزىم بارادى. جازۋ بارىسىندا كوزىم جەتكەن نارسە – مانشۇك مامەتوۆا عاداۋاتتى رەپرەسسيانىڭ, عادالاتسىز سوعىستىڭ قۇربانى بولىپ كەتكەن ەكەن. ءتىپتى وسى جەردە مانشۇك جانە ول سياقتى جاستاي جالىن كەشكەن بوزداقتار قازاقتىڭ قاقپاقىل تاعدىرىنىڭ سيمۆولى دەسەم قالاي بولار ەكەن؟ قازىر دە جازىپ جاتقان «اعاەۆتىڭ ىزىمەن» كىتابىم وسى ويدى ودان ءارى اپارادى. ياعني ءوز جەرىن بولشەۆيزم تىرناعىنان بوساتام دەپ كەلىپ قازا تاپقان ۆەرماحت وبەر-لەيتەنانتى ءاليحان اعاەۆتىڭ ء(امىرحان تىلەۋماعامبەتوۆ) ومىرحيكاياتى – تاعدىرلارى ەكى تۇيە ۇيكەسكەن كەزدە اراسىندا سونا سەكىلدى جانشىلىپ قالعان جانە سولاي بولىپ كەلە جاتقان حالقىمىزدىڭ ايانىشتى تاعدىرى.
ىلعي ۇلكەن, كەسەك دۇنيەلەر جازۋ وڭاي ەمەس. جازۋشىلاردىڭ ءالسىن-ءالسىن سوقا سۋىرىپ, جاۋىن-جاۋىننىڭ اراسىندا جانر اۋىستىرىپ وتىراتىن ادەتى بولادى. سول ۇردىسپەن تاريحي ەسسەلەردىڭ الا-شولاسىندا ەپتەپ پروزانى ەرمەك ەتەتىنىم بار جانە ءوز ءومىرىم تۋرالى «قوشقارمەن قوشتاسۋ» دەگەن اتپەن ەسسەلەر جيناعىن باستاعانمىن. ونىڭ «ورىس ءتىلى ساباعى», «ەيسەبيو», «دۇرىس قارىم-قاتىناس» دەيتىن العاشقى بولىكتەرى پابليكتەردە جاريالاندى. اراسىندا العاش كىتاپ وقىپ, جازۋعا كەلگەنىمدى دە حيكايالاپ وتپەكپىن. مەن جازۋدى ءتورتىنشى كلاستا باستادىم عوي. سودان بەرى, اباي ايتپاقشى, «وي كىرگەلىى تيمەدى ەرىك وزىمە»...
– ەكى تىلدە جازاسىز. بۇل شەبەرلىك پە, قابىلەت پە؟
– ول جاعىن تاپ باسىپ ايتا المايمىن. ال نەلىكتەن كەنەت ورىسشا جازىپ كەتكەنىمنىڭ ساي-سەبەبىن جاڭا ايتىپ وتكەن «ورىس ءتىلى ساباعى» ەسسەمدە سارالاعان بولدىم. سونداعى اقىل زەردەم جەتكەن نارسە – بالا مەكتەپتە قاي تىلدە ساۋات اشسا, كىم قولىنا قالام ۇستاتسا, ومىرىنشە سول ءتىلدى, سول مۇعالىمدى ۇمىتپاي وتەدى ەكەن. ياعني وزەگىنە سول كەزدە-اق تۇسكەن قۇرت ومىرىنشە كەتەدى. مەن باستاۋىشتىڭ ەكى كلاسىنا ورىسشا تۇسكەنمىن عوي. وتكەن عاسىر باسىنداعى الاششىلداردىڭ «بالانى قايتكەندە دە ءتورت سىنىپ انا تىلىندە وقىتىڭدار» دەپ قاققان زارى اششى راس. وسى ءتورت جىلدى جىبەرىپ الساق, وندا – گۋد باي, چيلدرين! ودان ءارى ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن كوپىر ەتە وتىرىپ, الەم مادەنيەتىنىڭ جاۋھارلارىمەن تانىسىپ, وزىمىزگە كەرەگىن ءسىڭىرىپ وتىرۋ كەرەك. رەتى كەلدى, ايتا كەتەيىن, كەزىندە ورىستارعا قوسا ءوزىمىزدىڭ تۇركى, نەمىس, پولياك جانە ياھۋدي جۇرتى جاساقتاعان رەسەي مادەنيەتى – ۇلى مادەنيەت. وندا ءبىزدىڭ حاقىمىز بار. دۇنيە جۇزىندە, ءتىپتى باتىستا تولستوي, دوستوەۆسكي, چەحوۆ جوعارى قويىپ سويلەنەدى. ءتىپتى ۆيردجينيا ۆۋلف ورىس ادەبيەتىن وزىنە ۇلگى ەتە تابىنعانىن وقىپ تاڭعالعانمىن. وسى تەگىن بولماسا كەرەك...
– كىتاپتارىڭىز وقىرمانعا قولجەتىمدى مە؟ ماسەلەن, «شاڭگەرەيدى» كىتاپ دۇكەنىنەن ساتىپ الىپ وقي الامىز با؟
– وقي المايسىز. «شاڭگەرەيدىڭ» شىققانىنا بيىل 26-جىل. قايتا باسىلمادى, مەملەكەتتىك تاپسىرىستان ءۇش رەت وتپەي قالدى. بىزدە مەملەكەت ەسەبىنەن كىتاپ شىعارۋ ىسىندە ويسىراعان ايماقتىق ديسپروپورتسيا بار: بەلگىلى ءبىر تۇلعالار جايىندا وسى كەزگە دەيىن ونداعان كىتاپ شىعارىلدى, شىعارىلىپ تا كەلەدى, ال شاڭگەرەيدىڭ شىعارمالارى 1982 جىلدان بەرى بىردە-ءبىر رەت قايتا باسىلمادى. دەرەكتى, كوركەم ءفيلمدى ايتپاي-اق قويايىن. مەن جىكشىل سەپاراتيست ەمەسپىن, بىراق سونداي ءبىر كوڭىل كۇيدى تۋدىراتىن جاعدايلار بار, سونىڭ ۇلكەنى – بيلىكتىڭ اتا زاڭدا بەكىتىلگەن ۋنيتارلىق ساياساتتى ەسكەرمەيتىن كوپە-كورىنەۋ كەرەعارلىققا جول بەرىپ وتىرعانى. ال كىتاپتارىم قولجەتىمدى دەي المايمىن. تازا شىعارماشىلىق ادامى كىتاپ ساۋداسىنا سالعىرت كەلەدى. مادەنيەتى وزىق ەلدەردە بۇل ىسپەن ارنايى ۇيىم, مەنەدجەرلەر اينالىسادى. وندايلاردى ۇستاۋعا ءبىز سياقتى «بەسپوموششنىي, بەززاششيتنىي» زەينەتكەردىڭ – سىزدەردىڭ, قازىرگى جاستاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «پەنس»-ءتىڭ شاماسى قايدا؟
– بىزدە اعارتۋشىلىق-تانىمدىق شىعارماشىلىق ءادىل باعالانا ما؟ مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, ءسىز بىرنەشە جىلدان بەرى تەك شىعارماشىلىققا دەن قويىپ, تولستوي اقساقال سەكىلدى ەلدەن جىراق ساياجايدا تۇراسىز. جازۋىڭىز دا ءونىمدى ءجۇرىپ جاتقان سەكىلدى. جازۋشىلىق ستيحياڭىز تىنىشتىق بولىپ تۇر عوي, ءسىرا؟
– مەن اينالىسىپ جۇرگەن سالا, ەسسەيستيكا بىزدە ءادىل باعالانادى دەي المايمىن. ونىڭ باستى سەبەبى, كوپ جۇرت بۇل جانردى تۇسىنبەيدى, كوسەمسوزدىڭ ار جاق, بەر جاعى دەپ قارايدى. ءوزىڭىز دە «اعارتۋشىلىق-تانىمدىق, شىعارماشىلىق» دەپ وتىرسىز عوي... ءارى-بەرىدەن سوڭ جازۋشىلار وداعىندا دا جەكە ەسسە سەكتسياسى جوق, ەسسەلەردى «دەرەكتى پروزا» سەكتسياسىنا قوسىپ جىبەرگەن, بىلۋىمشە. «ايبوز» سياقتى ادەبي سىيلىقتاردا ەسسە پروزانىڭ ساناتىندا, بىراق «ايبوزدى» ەسسەيست جازۋشىعا بەردى دەگەندى ەستىمەپپىن. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ساۋىتبەك ابدراحمانوۆقا عانا «ابىز ءابىش» ەسسە كىتابى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. بولدى, ءبىتتى. ماعان دا بيىل جازدا «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعى ەسسەيستىگىم ءۇشىن ەمەس, جۋرناليستيكاداعى ەڭبەگىم ءۇشىن بەرىلدى. جالپى, اتاق-دارەجە, ىزەت-ۇرمەت ماسەلەسىندە ۇستانىمىم ايقىن: اتاق-قۇرمەتتى ءوزىم سۇرامايمىن, ال ەڭبەكتى ەسكەرىپ بەرىپ جاتسا, باس تارتپايمىن. بايقاعانىم, وسى اتاق شىركىن وزىمىزدەن گورى زايىبىڭ مەن بالا-شاعاڭنىڭ الدىنداعى مەرەي ءۇشىن كوبىرەك كەرەك پە دەپ قالدىم عوي...
ساياق كەتۋىمە كەلەيىن. مۇنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە الگى «ۋمنومۋ ۆ سۆوەم ودينوچەستۆە نە سكۋچنو, ەمۋ سكۋچنو ۆ تولپە دۋراكوۆ» دەيتىن ءسوزدى كەلتىرسەم استامشىلىق بولار. مەنىڭ ساياق كەتۋىم, ءوزىڭىز ايتقان «ياسنايا پوليانا» مەن شاكارىمنىڭ «سايات قوراسىنىڭ» ارالىعى بولار, ءسىرا. ايتتى-ايتپادى, بۇل كىسىلەر تىنىشتىققا, جازۋ ۇستەلىنە قايناعان ءومىردىڭ ىشىندە ءجۇرىپ تالپىنعان عوي. مەن دە وسى قاتاردا.
اڭگىمە بىلاي. 2014 جىلى قازاق مادەنيەت عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى قىزمەتىنەن كەتتىم. بىرەۋگە ورىن كەرەك بولدى دا, ءتىپتى دە تاجىكەلەسپەي, سول ارادا ارىزىمدى جازىپ بەردىم. زەينەتكەرلىككە سەگىز جىلداي ۋاقىت بار ەدى, سوندا دا ءوزىمدى-ءوزىم «پەنسياعا» جىبەردىم. بىرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن اينالىسايىن, جازىلماي, كۇيبەڭ تىرلىك پەن قىزمەتتىڭ اراسىندا قاپ كەتكەن نارسەلەرىمدى جازىپ تاستايىن دەپ شەشتىم. سونىم ايدىك اقىل بولىپتى: ارادا وتكەن ون جىلدا بەس مىڭ بەتتەي دۇنيە جازىلدى. وسىنى جۇمىستا جۇرسەم, جازار ما ەدىم؟ سوندىقتان ورنىمدى بوساتۋىمدى سۇراعان ادامعا بەك قارىزدارمىن. ءبىر ءسوز بار عوي. قىزى باسقا جىگىتكە شىعىپ كەتكەن بىرەۋ قامىعىپ جىلاپ وتىرسا, دوسى ارقاسىنان قاعىپ: ء«ومىر ءالى كورسەتەدى, كىمنىڭ جولى بولعانىن!» دەپ جۇباتادى ەكەن...
ءوزىڭىز ايتقانداي, شىنىندا دا ارعى توركىنىمدە جان تىنىشتىعىن, سول ارقىلى جازۋ تىنىشتىعىن تىلەيتىن بولۋىم كەرەك. تىنىشتىق – مەن ءۇشىن جازۋ قاجەتتىلىگى عانا ەمەس, تىنىشتىق – جازۋشى رەتىندەگى تاقىرىبىم دا. سەليندجەر, فلوبەر, شاڭگەرەي سياقتى بولەكتەنىپ ءومىر سۇرگەن (جالعىز جازۋشى عانا ەمەس) ادامداردىڭ ومىرىنە الابوتەن قىزىعىپ, ارنايى نازار جىعىپ جۇرەتىنىم دە سودان بولار. انتروفوبيانىڭ تابيعاتىن تۇسىنگىم كەلەدى. «شاڭگەرەيىمنىڭ» قايتا جازىلعان قولجازبا نۇسقاسىنا «شاڭگەرەي. ۇنسىزدىك» دەگەن توسىن ات تاعىندىرۋىم دا وسىدان شىعار...
– دەگەنمەن كۇنكورىس ماسەلەسىن قالاي شەشەسىز؟
– ءيا, شارۋا مۇڭى, تىرلىك قامى – جازۋشى ءۇشىن ۋاقىت تاپشىلىعىنان كەيىنگى, ءتىپتى ونىڭ الدىنا شىعىپ كەتەر ۇلكەن جاعدايات. بىزدە شەتەلدەگىدەي جازعانىڭا ادەكۆات, بارابار قالاماقى تولەنسە كوپ جازۋشى جۇمىستى قويىپ, جازۋ ۇستەلىندە الاڭسىز وتىرار ەدى. بۇلاي بولماعاندىقتان دا ءبىزدىڭ بۋىن نەگىزىنەن ويعا العانىن زەينەتكە شىققاسىن جازىپ ءجۇر. ءيا, بۇل شاقتا ۇل اياقتانادى, قىز ۇزاتىلادى, اتا-انا رەتىندە قالامگەردىڭ قولى بوساڭقىرايدى, ءارى بالالار دا كومەكتەسە باستايدى عوي. ەلگە بارساڭ, قىلىشباي, مۇقان سياقتى دوستار تابانىڭدى جەرگە تيگىزبەي, كوتەرىپ اكەتەدى. ال بىراق, سوندا دا, ەڭ ءونىمدى جۇمىس ىستەيتىن جاسىراق كەزىڭ كەتىپ قالعان, ونى قايتارا المايسىڭ. احاڭ (اقسەلەۋ سەيدىمبەك) ۇستازىم قايتارىنىڭ الدىندا: «اي, ماقساتجان, جازاتىنىڭدى 65-كە دەيىن جازىپ قال, ودان ءارى – شاباش!» دەپ ەدى, بىلگەندەي-اق ايتقان ەكەن, جارىقتىق. سوندا ءوزى 67-دە ەكەن عوي, قاراپ وتىرسام. ال جازۋشى ءۇشىن جازا الماي قالۋ – وتە اۋىر, ءتىپتى وكىنىشتى, قايعىلى جاعداي بولۋى كەرەك...
– كەزىندە «استانا» جۋرنالىن دۇركىرەتىپ شىعاردىڭىزدار. «جاڭا قازاق جۋرنالى قانداي بولۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراققا دا ىسپەن جاۋاپ بەردىڭىز. سول جۋرنالدى قازىر نەگە وقي المايمىز؟
– استانادا ەلوردالىق جۋرنال شىعارعان ءتورت جىل – مەن ءۇشىن قايران دا قايران ءبىر ءداۋىر. ونداعى قيىندىقتار مەن جەتىستىكتەردى كەيىن ەكى تىلدە ۇلكەن ماقالا ەتىپ جازعانمىن, پابليكتەردە تۇر. جاڭا ءسىز دۇرىس ايتتىڭىز, بىزگە قانداي جۋرنال كەرەك ەكەنىن كورسەتە الدىق, بىلەم. باسىندا مۇنى الدىمىزعا ماقسات ەتىپ قويعان جوقپىز, بىراق وبەكتيۆتى تۇردە سولاي بولىپ شىقتى. يمانعالي اعامىز (تاسماعامبەتوۆ) جۋرنالدىڭ تىزگىنىن ماعان ۇستاتقان كەزدە ءۇش تىلدە شىعۋعا ءتيىس باسىلىم ورىسشا ءوڭ الىپ قالعان ەكەن. رەداكتسيادا «قازاقتىلدىلەر جۋرنال شىعارا المايدى» دەگەن تۇسىنىك ۇستەمدىك ەتىپ, بۇرىنعى باس رەداكتور سول نارراتيۆكە كونىپ, بيلىكتىڭ بۇيداسىن ورىستىلدىلەرگە بەرىپ قويعان. ولاردى مەن ادەمىلەپ تۇرىپ كەتىردىم: ۇرىسپادىم, جەكىمەدىم, جاي عانا ءوز باعدارلاماممەن تانىستىرىپ, سونى جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتتىم, بۇل جۇكتى الىپ جۇرە الماعاندارىن سەزىپ, وزدەرى كەتىپ بولدى. ەندى جاڭادان كوماندا جيناپ, بۇلتاققا ءتۇسىپ كوپ ىزدەنۋدەن كەيىن قازاقتىلدى باس رەداكتور ەكى تىلدە ءتاۋىر جۋرنال شىعارا الاتىنىن كوزاپارا كورسەتتىك. جانە حالىقارالىق ستاندارتتا شىعاردىق. بۇل جولدا مەن «سنوب» جۋرنالىن باسشىلىققا الدىم جانە سوڭعى جاعىندا سول ۇلگىگە – قاعاز قالىبى مەن ونلاين نۇسقاسى ءوزارا شاربىداي شىرماسقان جانە ەڭ باستىسى اۆتورلار مەن وقىرماندار ءنومىر دايىنداۋعا تىكەلەي قاتىساتىن كونۆەرگەنتتى جۋرناليستيكاعا تاياپ كەلدىك. وسى نەگىزدە جۋرنال جانىنان «ا-كلۋب» زياتكەرلىك ۇيىمى دا قۇرىلدى, بىراق جوبانى تولىق جۇزەگە اسىرىپ ۇلگەرمەدىك.
– نەگە؟
– ۇزاماي جۋرنال جەكەگە ساتىلىپ كەتتى.
– سەبەپ؟
– سونىڭ الدىندا جۇرتشىلىقتى ەلەڭ ەتكىزگەن (رەزونانستى) بىرقاتار ماتەريال شىققان-دى: «استانا – گورود ماسونوۆ؟» جانە ساياسي قۋعىندا جۇرگەن جاقسىبەك قۇلەكەەۆ, جاقسىلىق دوسقاليەۆپەن ينتەرۆيۋلەر. «جوعارى بيلىك سوعان ءبۇلىنىپ جاتىر ەكەن» دەگەن سىبىس جەتتى, بىراق ەشكىم اشىق تۇردە جەكىرمەدى. بىزدە دەموكراتيا عوي, قانشا ايتقانمەن. ءبارى دە جىنتىكتى جاسالدى: جۋرنال سول كەزدەگى ۇكىمەتتىڭ ءبىر قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە, «ەركىن باسەكەلەستىككە شىعارۋ» جەلەۋىمەن, گوللاندتىق ادىسپەن جەكەگە بيزنەسكە ساتۋعا قويىلدى. بۇل جىمىسقى ماعان اۋىر ءتيدى. ەندى, ءبىر كەزدە جۇرتشىلىقتىڭ كوزايىمىنا اينالعان «استانا» جۋرنالىن وقي المايسىز, ول – تاريح مۇلكى: سول 2012 جىلدىڭ اياق شەنىندە ءوزىمنىڭ دانەكەرلىگىممەن ءبىر كاسىپكەر جىگىت ساتىپ الدى, دۇنيە مۇلكىن باسىپ قالدى دا, سوڭىرا جۋرنالدى جاپتى. جوعارىداعى جۋرنال تۋرالى ماقالامدى «استانا», كوتوروگو نەت» دەپ اتاعانىم دا سودان ەدى. مىنە, سولاي.
– جالپى بىزدە جۋرناليزم سالاسى الەمدىك ۇردىسپەن سالىستىرعاندا قاي دەڭگەيدە؟
– كىسى جىلارلىق حالدە. ودان دا زورىن ايتايىن: بىزدە جۋرناليزم جوق. ىلگەرىدە, ءبىز جۋرنال شىعارىپ جۇرگەن كەزدە ەلىمىزدە Voice people سياقتى بىرقاتار جاڭا فورماتتى جۋرنالدار بولدى. كومپرادورلىق بۋرجۋازيا باسىلىپ-جانشىلعان كەزدە ولار دا تىندى. بۇگىندە «فوربس-قازاقستان» عانا قالدى, ول تازا ورىس تىلىندە جازادى. قالعانى ءسان جۋرنالدارى. جالپى, ۆيزۋال اقپاراتتىڭ بەل الۋىمەن دۇنيە جۇزىندە دە ءجۋرناليزمنىڭ جاعدايى ءماز ەمەس, بىراق ولار ۆيزۋال سىڭارلارىن جاساي وتىرىپ, قاعاز قالىبىن ساقتاپ قالدى. قاعاز باسپا ءونىمى ەشقاشان جويىلمايدى, كىتاپقا سۇرانىس قايتا كۇشەيىپ جاتىر, سول سياقتى الەمدە دە قاعاز جۋرنالدارعا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. جۇرتشىلىقتىڭ تالعامىن كوتەرۋىمىز كەرەك, ايتپەسە دۇنيە حالقى بىزگە نادانعا قاراعانداي قارايتىن بولادى, ال بۇقارانىڭ تالعام-تۇشىمىن كوتەرۋدىڭ باسى – كىتاپ پەن جۋرنال. ءماتىن-كونتەنتى مەن يلليۋستراتسيالىق قاتارى ءوزارا سايكەسكەن, سول ارقىلى وزگەشە سىر ۇقتىراتىن – جۋرنال. ال بىزدە جۋرناليزم باعىت رەتىندە دە وقىتىلمايدى, جۋرنالدى گازەتشى ماماندار شىعارا بەرەدى دەگەن قاتە تۇسىنىك ابدەن ورنىعىپ العان.
– ادەبيەتكە ويىسايىق. ەسسە دە ادەبيەتتىڭ ءبىر جانرى عوي, ءوزىڭىز توعىز كىتاپتىڭ اۆتورى رەتىندە جازۋشىلار وداعىنا مۇشەسىز بە؟
– مۇشە ەمەسپىن. جالپى, مەن ەش وداققا مۇشە ەمەسپىن. رەسەيدە ۆلاديمير بوگومولوۆ دەگەن جازۋشى بولعان. «يۆان» دەيتىن پوۆەست, «مومەنت يستينى» دەگەن روماننىڭ اۆتورى, نۇسقالى قالامگەر. سول كىسى ماراپات, اتاق-ۇرمەتتىڭ بارىنەن باس تارتقان, جازۋشىلار وداعىنا سۇراسا دا وتپەي قويعان. «وداققا وتسەم, جاقسى جازىپ كەتەمىن بە؟» – دەيدى ەكەن جارىقتىق وندايلارعا. «– مۇشە بولۋ ماعان نە بەرەدى؟» «داچا بەرەدى, ماشينا الاسىڭ, كىتاپتارىڭ دا تەزىرەك باسىلادى» دەسە دە كونبەي قويىپتى, تەك اقىن سەرگەي ناروۆچاتوۆتىڭ ءبىر ۋاجىنە عانا ۇيىپتى. ناروۆچاتوۆتىڭ سونداعى ايتقانى: «جازۋشىلار وداعىندا ءبىر ەۆرەي شال بار, لاۋازىمى – ريتۋالدىق اگەنت, اگاراكي سەن, بوگومولوۆ, وداققا وتسەڭ, الگى شال ولگەنىڭدە ىڭ-شىڭسىز جانە ابىرويمەن جەرلەپ بەرەدى». ۆلاديمير وسيپوۆيچ ويلانىپ قالادى, بىراق مۇشەلىككە وتكەن-وتپەگەنى جونىندەگى پىكىر ءالى كۇنگە ەكىۇداي. بەلگىلىسى – ولەرىنەن ەكى جىل بۇرىن «زا دوستوينوە تۆورچەسكوە پوۆەدەنيە ۆ ليتەراتۋرە» دەيتىن سىيلىق بەرگەندە, قىرسىق شال الماي قويعان. قايتقاندا ۆاگانكوۆ زيراتىنا قويىلعان. ەۆرەي شال ىسكە كىرىسكەن بە, جوق پا, ول جاعى ءمالىمسىز. ايتايىن دەگەنىم, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن العاندارعا 2,5 مەتر جەر تيەسىلى ەكەن, ەستۋىمشە, «ولاي بولماعان كۇندە «ادەبيەتتەگى لايىقتى شىعارماشىلىق قىلىق» دەيتىن ءبىر جۇلدە تاعايىندار, بالكىم...
– دەگەنمەن ايتىڭىزشى, ەسسە دە ادەبي شىعارماعا جاتپاي ما, ولاي بولسا, جازۋشىلار وداعىنا مۇشە بولۋعا تولىق حاقىلى ەمەسسىز بە؟
– ءيا, سولاي, ەسسە – شاعىن پروزالىق شىعارما. جانر رەتىندەگى انىقتاماسىندا وسىلاي دەپ كورسەتىلگەن. ودان ءارى «رومان مەن ەسسە ادەبيەتتىڭ ءسۇت كەنجەلەرى ەكەندىگى, ەكەۋى دە ءبىر مەزگىلدە – يندۋستريالاندىرۋ داۋىرىندە پايدا بولعانى, ەكەۋى دە ادامنىڭ جەكە ءومىرىن اشاتىنى» باياندالادى. ايىرماشىلىعى – رومان قات-قابات, كوپداۋىستى, ديالوگ-پوليلوگتى, ال ەسسە جالعىز داۋىستى كوكەك سياقتى, ياعني ءبىر عانا اۆتورلىق مونولوگكە قۇرىلادى, وندا اۆتور وقىرمانعا تاقىرىپ بويىنشا ءوزىنىڭ توسىن كوزقاراسىن ۇسىنادى (تاڭادى). باياعىدا ءبىر جاس جازۋشى چەحوۆقا كەلىپ كەڭەس سۇراپتى. سوندا چەحوۆ ونىڭ اڭگىمەسىنىڭ قولجازباسىنىڭ ءبىرىنشى بەتىن ەكى بۇكتەپ, اۆتورىنان بۇكتەلگەن جەردى ەكىگە ايىرىپ جىرتىپ تاستاۋدى سۇراپتى. سوسىن الدىڭعى جىرتىلعان جەرىن بىلاي تاستاپ, قالعانىن كورسەتىپ: «مىنە, مىنا جەردەن اڭگىمەڭ باستالادى» دەگەن ەكەن. مەنىڭشە, چەحوۆتىڭ قاتاڭ جىكتەۋىنە ۇشىراعان جەر – ەسسە جانرلى باستاما (ەكسپوزيتسيا) بولۋى كەرەك.
وسى پىكىرگە ۇيىساق, ءۇشبۋ ەپيزود كوركەم پروزا مەن ەسسەنىڭ اراسى قانشالىقتى جاقىن ەكەندىگىنە ءبىر ىسپات. سودان بولۋى كەرەك, جۋىقتا عانا پروزاداعى تىرناقالدىم «ون ءبىرىنشى اۋىلدىڭ پاۆليك موروزوۆى» دەگەن ءبىر بايان (پوۆەست) جازعانىم. ومىردە بولعان ۋاقيعا, باس كەيىپكەرى دە جانىمىزدا ءجۇر – قىلىشباي سۇندەت ۇلى دەگەن ازامات, قىپ-قىزىل بەلسەندى پيونەر ول التىنشى كلاستا جۇرگەنىندە اكەسىن ۇستاتىپ جىبەرۋگە شاق قالعان. زامانا جەلىمەن قوسا قۇبىلاتىن كۇردەلى ادام جانىنىڭ تابيعاتى جايلى ساركازمعا تولى جانە ءومىردىڭ وزىنەن ويىپ الىنعان دۇنيە بولىپ شىقتى. قىسقاسى, مەن پروزادا دا ەسسەلىك تابيعاتىمنان اينىماي قالدىم. البەتتە, ىلعي دا بۇلاي بولۋى مۇمكىن ەمەس – قىلىشبايلار «شتۋچنايا پرودۋكتسيا» عوي, ونىڭ ۇستىنە اينالا ءومىر دە سانالۋان, ول ونداعان, جۇزدەگەن تۇستەن, ساۋلە-جارىقتاردان تۇرادى.
– ءبىر سۇقباتىڭىزدا ينتەلەكتۋالدىق ادەبيەتتى ايتىپ قالدىڭىز. «زياتكەرلىك ادەبيەتتى» قالاي تۇسىنەسىز؟
– باتىس پروزاسىنىڭ اسىل مۇراتىنىڭ ۇلكەنى – ادام بولىپ تۋعان سوڭ, سول ادام دەيتىن اتتى اقتاپ ءومىر ءسۇرۋ. وسى جولدا «ادامنىڭ جانىن كوركەم سوزبەن ىزگىلەندىرۋ» (سەرىك اسىلبەك ۇلى). ەرتەڭگە سەنىممەن, وپتيميزممەن قاراۋ, ومىرگە قۇشتارلىق. قانداي قيىن جاعدايعا كەزىكسە دە ومىردەگى باقىتى ءۇشىن, جەكە باس ەركىندىگى ءۇشىن سوڭىنا دەيىن كۇرەسۋ. وسى ورايدا ادام جانىنىڭ قالتارىس-قۇپيالارىن اقتارمالاپ, زەرتتەۋ. جارىق, ساۋلەلى جەرلەرىن كورسەتۋ, قاراڭعى, كومەس تۇستارىن انىقتاۋ. مۇنى وزدەرى «ينتەللەكتۋالدىق پروزا», «پسيحولوگيالىق پروزا» دەپ جىكتەيدى. بۇل ءوزى حح عاسىردىڭ باس كەزىنەن باستاۋ العان ءۇردىس, وسى ارالىقتا ستەفان تسۆەيگتىڭ «ايەلدىڭ جيىرما ءتورت ساعات ءومىرى» ءتارىزدى شاعىن كولەمدى باياندارىنان ۋمبەرتو ەكونىڭ فيلوسوفيالىق روماندارىنا دەيىن تالاي نۇسقالى دۇنيە جازىلدى. ەۋروامەريكان ادەبيەتى ءۇشىن مىڭ بەتتىك زياتكەرلىك رومان – قالىپتى جاعداي. ال بىزدە بۇگىندە ءبىر بەتتەن اساتىن جازبانى ەشكىم وقىعىسى كەلمەيدى. كولەمدى دۇنيەنى تارازىلاۋعا, ساراپتاۋعا ەرىنەدى. سوڭىن وقىپ وتىرىپ, باسى قالاي باستالىپ ەدى دەپ ەسكە ءتۇسىرىپ, ماشاقاتتانعىسى كەلمەيدى. ال بىراق ارقانداي مالىمەتتىڭ, اقپاراتتىڭ كوزى تەكست قوي (قازىر قولدانىلىپ جۇرگەندەي ء«ماتىن» ەمەس, ءماتىن – ارابشا جازبانىڭ اسىل نەگىزى, ياعني كانون). قاعاز تۇرىندەگى كىتاپ بولسىن, الەۋجەلىدەگى پوست بولسىن, ءتىپتى يۋتۋبتاعى بەينەماتەريال بولسىن, ءبارىنىڭ نەگىزىندە تەكست جاتادى. ال تەكسپەن, سونىڭ ىشىندە كولەمدى تەكستپەن جۇمىس ىستەۋ داعدىسىن, ماشىعىن جوعالتقان ادام سول بويدا, دەرەۋ وزىنە اسا قاجەت اۋقىمدى اقپاراتتان ايىرىلادى. ودان دا سوراقىسى – ويلاۋ ماشىعىن جوعالتادى. مەن «ديماش» كىتابىمدى ادەيى كولەمدى ەتىپ جازدىم. سونداعى ويىم – بۇگىنگىنىڭ وقىرمانىن ۇلكەن تەكستەردى سىني تۇرعىدان قابىلداپ, يگەرۋگە ۇيرەتۋ.
ينتەللەكتۋالدىق پروزا ۇلتتىق ادەبيەتىمىزگە دە سىنالاپ ەنە باستادى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. بۇگىندە پروزانىڭ زياتكەرلىك, اسىرەسە پسيحولوگيالىق, فەنتەزي سياقتى ورەلى تۇرلەرىمەن قالىپتاسقان, ساقا جازۋشىلار ەمەس, كەيىن كەلگەن جاسامىس جانە جاس بۋىن اينالىسا باستادى. كوبىسى – اۆتورىنىڭ تاجىريبە, تالانت كەمدىگىن اندەگراۋند شىعارمالاردىڭ وتىمدىلىگىمەن بۇركەمەلەگەن كوكجاسىق شىعارمالار. قولمەن ۇستاۋعا كەلمەيدى, بىلجىراپ تۇرادى, ستيل الاقۇلا, ءتىل مۇكىس, بەينەبىر اۋدارما دۇنيە وقىپ وتىرعانداي بولاسىڭ. سەبەبى ءمالىم-ءبىلىمدى ومىردەن ەمەس, كىتاپتان جيعان. ال ەندى سولاردىڭ جارناماسى سۇمدىق – اۆتورلارىمەن جاس جاعىنان قۇرالپى, ياكي دوس-جار «قارادومالاقتار» جوندەمى ادەبي سىننىڭ جوقتىعىن پايدالانىپ, تابانىن جەرگە تيگىزبەي ماقتاپ الا جونەلەدى, ول ەشتەڭە ەمەس, اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ قابىلەتتى وكىلدەرىنىڭ جەلىككەنگە ەلىگىپ, كەپەردەي قىلىپ ءسوز ۇزاتاتىندارىن ايتسايشى! سول باياعى – «كىشىگە ىزەت», «جاستارعا جول اشۋ» دەيتۇعىن, كۇندەلىكتى ومىرگە كەرەك, بىراق ادەبيەت ءۇشىن كۇلدەي زيان قاسپاق ادەت. راقاڭ جازعانداي, «تولقىندى تولقىن جەلكەلەپ ءولتىرىپ جاتىر».
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا. كەيىنگى جىلدارى ادەبي بايقاۋلار ءجيى وتكىزىلىپ ءجۇر. وعان باسۇرا قاتىساتىندار دا جەتىپ ارتىلادى. دەڭگەيى مەن تالعام – بولەك اڭگىمە. جالپى, شىعارماشىلىق دودالاردىڭ ماقساتى قانداي بولۋى كەرەك؟ ءوزىڭىز ادەبي بايگەلەرگە قاتىساسىز با؟
– قاتىسىپ كوردىم. جالعىز رەت. 2018 جىلى عوي دەيمىن, «جاس الاش» گازەتى جاريالاعان «قازاق پەن قالا» دەيتىن ادەبي بايقاۋعا. تاقىرىبى كۇشتى, وزەكتى. تاڭقالارلىعى, قالا تاقىرىبىنا سول جولى ءجۇزدىڭ ۇستىندە كوركەم شىعارما ۇسىنىلعان ەكەن. وسىنىڭ ءوزى كورسەتەدى, ادەبي بايقاۋلار ادەبيەتكە قانشالىقتى سەرپىن بەرە الاتىنىن. مەن ۇسىنعان «اپپاق ءسۇيۋ» پوۆەسى پروزاداعى العاشقى بالاڭ قادامىم بولعاندىقتان, شيكىلى-ءپىسىلى بولىپ شىقتى, ونى ءوزىم دە سەزدىم, سوندىقتان بايگەدە كومبەدەن كورىنە الماعانىما ەش وكىنبەدىم. مەنى وكىنتكەن باسقا جاعداي بولدى. باس جۇلدە ورتا مەكتەپتى دە وڭدىرماعان ساۋاتسىزدىڭ جازۋىنا بەرىلگەنى. قۇرمالاس سويلەم تۇگىل ءجاي سويلەم قۇراي المايدى. «تەمەكىنىڭ شوعىن كۇلسالعىشقا مىلجالاپ تۇرىپ ءولتىردىم», – دەپ جازاتىن «قالامگەردەن» نە ءۇمىت, نە قايىر؟! عاجابى, سول اۆتوردىڭ تاعى ءبىر «شىعارماسى» جۋىردا عانا ۇلكەن ءبىر رومان بايگەسىندە ەكىنشى ۇزدىك تۋىندى رەتىندە باعالاندى. سول سياقتى ءبىر اقىن – تاعى دا جۋىقتا – ءوزىم سىيلاپ وتكەن تالانتتى ەسسەيست اتىنداعى سىيلىقتى «پروزايزممەن» شالاپتالعان ولەڭى ءۇشىن الدى. مەنى سەسكەندىرگەنى تاعى دا بۇل ەمەس. جاڭاعى ەكى شىعارماسىماق ىشتەرىندە ءوزىم قادىرلەيتىن تالانتتى قالامگەرلەر بار ريدەرلەر تاراپىنان جوعارى باعالانعانىن كورىپ, ءىشىم قىلپ ەتە قالدى. الدەنەگە سەرگەي دوۆلاتوۆتىڭ ىزىمەن ءبىر «فيلوسوفيالىق احينەيا» جازعىم كەلىپ كەتكەنى. ايتالىق, «كومپروميسس» دەگەن. مارقۇم كوپەن امىربەك اعامىز ء«ادىل قازىلار» دەگەندى ء«ادىل قوزىلار» دەۋشى ەدى…
ويىمشا, الگىندەي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ ءتۇپ تەرەڭىندە كەيىنگى جىلدارى بىزگە سىرتتان كۇشتەپ تاڭىلا باستاعان رەفرەيمينگ (وتارسىزداندىرۋ ساياساتى) ءۇردىسى جاتىر. ول نەگىزىنەن شەتەلگە الپەشتەپ شاقىرىلىپ, ساناسىن 180 گرادۋسقا بۇرىپ «اعارتىپ» جىبەرەتىن مودۋس ۆيۆەنتۋس ءادىسىنىڭ شىلاۋىنداعى وقىعان گۋمانيتار جاستارىمىزدىڭ قولىمەن جاسالىپ وتىرعانىن ەندىگى جەردە قالتارىسسىز اشىق ايتۋعا ءتيىسپىز. البەتتە, سانانى وتارسىزداندىرۋ كەرەك. بىراق ول كوپشىلىكتىڭ تالعامىن تامتىراتۋ ارقىلى جاسالماي, سىرتتان تاسىمالدانعان كرەاتيۆتى يندۋستريا تالانتتار شوعىرىنىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسىرىلسا, وركەنيەت ساتىسىنا جەتكەنىنە الدەنەشە زامان ىرگەلى قازاق ەلىنە قۇرمەتپەن قاراۋ بولار ەدى.
ارينە, جوعارىدا ايتىلعان رۋحانياتتاعى, سونىڭ ىشىندە كوركەم ادەبيەتتەگى كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋ, تۇزەتۋ ايتۋمەن-جازۋمەن عانا بىتپەيدى. ابزالى, ۇلت قالامگەرلەرى, سونىڭ ىشىندە اعا بۋىن, ءوزىمىز باس بولىپ ساپالى دۇنيە جازساق, انە, «قۇلا تاسقىننىڭ» جولىنا قويىلار توسقاۋىلدىڭ ۇلكەنى سول. پروزامەن اينالىسا باستاعالى ءبىر بايقاعانىم – ءبىزدىڭ قوعامدا ورەلى ينتەلەكتۋالدىق, پسيحولوگيالىق جانە اپسىندىك پروزاعا تاقىرىپ, ارقاۋ بولاتىن وقيعا مەن ۋاقيعا كوپ, ءتىپتى اتكوپىر ەكەن. تەك سونى ۋاقتىلى كورىپ, الا ءبىل. ودان ارعىسى سۋرەتكەرلىك شەبەرلىككە, ازاماتتىق الىمدىلىعىڭا, كۇرەسكەرلىك تەمپەرامەنتىڭە بايلانىستى. ماسەلەن, ءوز باسىم وسى سوڭعى جىلدىڭ ورەسىندە عانا ەكى تاقىرىپتى ىشىمە ويوزەگى (زامىسەل) رەتىندە قۇلتا قىلىپ ءتۇيدىم.
ەكەۋى دە ومىردە بولعان, قوعامىمىزدى شۋلىعان ەتىپ وتكەن ۋاقيعالار. قالاي بولىپ شىعادى, ونى ءومىر كورسەتەدى. بىراق مەن ءۇشىن قازىردە ەڭ قاتتى نارسە – ۋاقىت بولىپ تۇر. ول كاتاستروفالىق تۇردە جەتپەيدى. «شىركىن-اي! – دەيمىن كەيدە وتىرىپ. – باياعى وتىزىمدى قايتىپ بەرسە عوي… بالكىم, ءبىز جاساي الماعانىمىزدىڭ ۇدەسىنەن سەندەر, جاستار شىعارسىڭدار. تولەگەنشە جىبەرسەك, «جالعاسىن سەن ايت. بۇل اسقاق ءاننىڭ. جابىلىپ كەتسەم مەن ەگەر. عۇلاما جىلدار. عۇلاما جىلدار. سۋدىرلاتقاندا پاراعىن…»
–ۋاقىتىڭىزدى قيىپ, اڭگىمەگە كەلگەنىڭىزگە كوپ راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن –
مارجان ءابىش,
«Egemen Qazaqstan»
