ۇلت ونەرىندەگى ۇلاعاتتى اۋلەت

1892 جىلى باياناۋىل اۋدانى جەلتاۋ ماڭىنداعى قاراتاۋ قىستاۋىندا دۇنيەگە كەلگەن ج.شانين الاش ارىس­تارى جولىن تۇتقان ءبىرتۋار بولمىس يەسى. ومبىدا جۇمىس ىستەي ءجۇرىپ وقىعان ساناتكەر تۇلعا 1925 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا اشىلعان تۇڭعىش كاسىبي قازاق تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ءارى ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. زامان­داستارى س.سەيفۋللين مەن ب.ءمايليننىڭ, م.اۋەزوۆ­تىڭ شىعار­مالارىن قويعان رەجيسسەر دالا­مىزعا شەكس­پيردىڭ «گاملەتىن», پۋشكين شىعارمالارىن اكەلىپ ساحنا­لاعان.

كاسىبي تەاتر قۇرىلماي تۇرعان كەز­دىڭ وزىندە ونەردىڭ وسى سالاسىمەن ۇلت كوكىرە­گىنە وت مازداتۋدى كوزدەگەن ءبىر­تۋار سەمەيدە «ەس ايماق» دەگەن تەاتر تو­بىن قۇرادى. اۆتوردىڭ ءوزى جاز­عان «ارقا­لىق باتىر» پەساسى 1924 جىلى العاش رەت سوندا قو­يىلادى. مىنە, قازاق تەات­رىنىڭ باستاۋى قايدا جاتىر! سو­ناۋ عاسىر باسىنان جۇلگە تارت­قان ۇلى ونەردىڭ كوشى بۇگىنگە جەتكەنى ەلدىڭ مەرەيى. استىندا شانين قاتار­لى تۇل­عا­لاردىڭ ەڭبەگى جاتقانىن ايتۋدان جا­ل­ىق­پايمىز. ونىڭ تەاترعا, درا­ما­­تۋر­گياعا, رەجيسسۋراعا قاتىستى ماقا­لا­­­لارى مەن پەسالارى سول كەزدەگى گازەت بەت­تەرىندە تولاسسىز جارىق كورىپ جات­­تى. قالامىنان تۋعان 10 پەردەلى «ارقالىق باتىر» تراگەدياسى 1930 جىل­داردىڭ ورتان بەلىنە دەيىن قا­زاق تەاتر­لارى ساحناسىنان تۇسپەگەن. «تور­سىق­باي مەن ايداربەك» كومەديالا­رى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قويىلاتىنى بەل­گىلى.

اكتەر, مۋزىكانت, جازۋ­شى-دراماتۋرگ, رەجيسسەر جۇمات شانين ەلۋباي ومىرزاقوۆپەن بىرگە 1931 جى­لى تۇڭعىش رەت حالىق ءارتىسى اتاعىن يەلەنگەنىمەن, تاعدىر جولىندا دا سونشالىقتى مەحنات كەشكەنى قامىقتىر­ماي قويمايدى. 1927 جىلى ماسكەۋدەگى ەتنوگرافيالىق كونتسەرتتە اتاقتى اكتەرلەر قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان بادىروۆ, ءسابيرا مايقانوۆا, امىرە قاشاۋباەۆ, يسا بايزاقوۆ پەن قۇرامانبەك جانداربەكوۆ ونەر كورسەتەدى. وسى ساپاردا جول ۇستىندە جۇمات ءشانين­نىڭ جارى, اكتريسا جانبي­كەنىڭ ومىراۋداعى بالاسى مەزگىلسىز شەتىنەپ كەتەدى. قايعىلى قازاعا قاراماستان, رەجيسسەر ونكۇندىك ساپاردىڭ باس-اياعىن تۇيىندەپ قايتادى.

قازاق دالاسىنداعى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنان باس­تاپ, قىرعىز دراما تەاترى جانە ەلىمىزدەگى باسقا دا تەاترلاردىڭ قالىپتاسىپ كەتۋىنە جۇمات شانين ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانىن تالداپ جازا بەرسە, تاۋسىلماس تاقىرىپ. جيىلاتىن باسقا ورىندار جوققا ءتان ول كەزدە زيالىلاردىڭ ءبارى تەاتر زالىنان تابىلارىن ايتپاسا دا بولادى. ەلدىڭ ساناسىن ساۋلەلەندىرىپ, كوكىرەگىندە وت مازداتقان قازاق ونەرىنىڭ قايران ارىسى 1938 جىلدىڭ 26 اقپانىندا نەبارى 46 جاسىندا «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلعانىمەن, سوڭىنداعى وشپەس ءىزىن ۇلى قاسىمحان جالعاستىردى. اكەسى حالىق جاۋى رەتىندە ايىپتال­عان ونىڭ دا جولى جەڭىل بولماعان. لەنينگرادتا وقىپ ءبىتىرىپ, اكەسىنىڭ دە جاسىنا جەتپەگەن دارىن بار ءومىرىن قازاق ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە سارپ ەتكەن. تەاتر ساحناسىندا سومداعان شوقتىعى بيىك بەينەسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «شوقان ءۋاليحانوۆ» سپەك­تاك­لىندەگى شوقان بەينەسى ەكەن. ساحنادا شوقان بولىپ قال­عان اكتەر كينو ونەرىندە دە كوپ تابىستارعا جەتكەن. قازاق كينەماتوگرافياسىنىڭ تاري­حىنا دا اتى جازىلعان سيرەك دارىن «بۇركىتبايدىڭ ءانى» سىندى حالىق كومپو­زي­تور­لا­رىنىڭ تۋىندىلارىن شەبەر ورىنداعانى جازىلادى.

ۇلت ونەرىنىڭ سۇبەسىنە اينالعان التىن اۋلەت جالعاس­تىعىنىڭ مىڭنان ءبىر پاراعى وسىنداي.