سول كەزدە تاربيەمىز وتە جاقسى بولدى ما, بولماسا «جوعارى كۋرستا وسى كىسىدەي بولادى ەكەنبىز» دەپ شامالادىق پا, «ستارشاگىمىزعا» زور قۇرمەتپەن قاراپ, ىقىلاستانا جاۋاپ بەرە باستادىق. ءوزارا قىسىر قالجىڭىمىزدى دەرەۋ تىيىپ, اعامىزعا ءنان شاھارعا بوي ۇيرەتىپ, ۋنيۆەرسيتەت اتموسفەراسىن سەزىنىپ قالعانىمىزدى ايتىپ جاتىرمىز. سوندا تالعاتتىڭ ءبىر ءسوزى ەسىمىزدە قالىپتى: «ەڭ الدىمەن, ۇستازداردى سىيلاۋ كەرەك», دەگەن. وزىمىزدەن ءۇش كۋرس قانا جوعارى وقيتىن ادام بىزگە سونشا ەرەسەك كورىنىپ ەدى سول كەزدە.
ارا-تۇرا ۋنيۆەرسيتەت دالىزىنەن كورە قالساق, تاكەڭدەر قاتىسقان كۆن-دى, وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى, ۇتقىر ازىلدەردى ايتىپ راقاتتانامىز. «ۇلكەن كۋرستىڭ ستۋدەنتتەرى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى «اللاجار» فيلمىنە ءتۇسىپ ءجۇر ەكەن» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ءتىپتى ەسىمىز كەتتى. تاكەڭدەر «ماسسوۆكادا» جۇرسە دە, تۋرا قايرات رىسقۇلبەكوۆتىڭ بەينەسىن سومداعانداي سىيلايتىن بولدىق.
ودان كەيىن تاكەڭدى «زامان-قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنان كوردىك. قازىرگى ستۋدەنتتەردە مۇنداي ادەت جوق: ءبىز ءار كۇنى تاڭەرتەڭ دۇڭگىرشەكتەن گازەت ساتىپ الاتىنبىز. ءبىرىمىزدىڭ العانىمىزدى ەكىنشىمىز اكەلگەن ەمەسپىز. ساباق ۇستىندە بولسا دا, ۇزىلىستە دە كوز قيىعىمىزبەن گازەتكە قاراپ وتىراتىن ەدىك. قازىرگى تەلەفونعا تەلمىرگەن جاسوسپىرىمدەر سياقتى. جاقسى ماتەريال بولسا جارىسا وقىپ, پىكىرتالاسقا تاقىرىپ ەتىپ, ايتەۋىر ابىر-سابىر بولاتىنبىز دا جۇرەتىنبىز. سوندىقتان سول كەزەڭدە شىققان گازەتتەردىڭ قايسىسى وقىلىمدى, قايسىسىندا قانداي ماسەلەلەر كوتەرىلەدى, قايسىسىندا جاستار كوبىرەك ءسوز الادى – ءبارىن بىلەتىنبىز.
سول كەزەڭدە مۇلدە جاڭا باعىتتا شىعىپ, ۇيقىداعى قازاق ءباسپاسوزىن سەلك ەتكىزگەن «جاس الاش» پەن بىرنەشە ءجۋرناليستىڭ قولتاڭباسى ايقىن تانىلعان «زامان-قازاقستاندى» وقۋ سانگە اينالدى. «زاماندى» اپتا سايىن ساتىپ الىپ, ديدار امانتاي, كۇلپارا جۇماعالي جانە تالعات ەشەن ۇلىنىڭ ماقالالارىن, تۇرسىنجان شاپايدىڭ ساتيرالىق باعانىن قۇنىعا وقيمىز. كۇنى كەشە سەنبىلىكتە كۇرەككە سۇيەنىپ تۇرىپ تەرەڭ اڭگىمە ايتقان تالعات اعامىز تەگىن جىگىت بولمادى. ول كەزدە الماتىنىڭ جاڭا الاڭىنداعى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى ءالى تولىق ورناتىلماعان. تالعات كۇندەردىڭ كۇنى تاۋەلسىزدىك تۋرالى ماقالا جازا كەلىپ: «اعالار, تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن تەزىرەك تۇرعىزىڭىزدارشى. كۇندە باس ءيىپ, ءتاۋ ەتىپ جۇرەيىن», دەگەن رۋحتا تاماشا ءتۇيىن جاساپتى. دەنەمىزدى توق سوعىپ وتكەندەي ءدىر ەتە قالدىق. اپىر-اي, ادامنىڭ ساناسىن قوپارىپ تاستاۋ ءۇشىن وسىنداي ءسوز كەرەك ەكەن-اۋ... سودان مونۋمەنتتىڭ ءبىتۋىن ءبىز دە اسىعا كۇتتىك. تالعات اعامىز بايقاماي, ءبىزدىڭ دە اڭسارىمىزدى ماقالاعا قوسىپ جىبەرگەندەي.
وسى كۇنى تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىنىڭ قاسىنان وتسەم, تالعات اعاممەن بىرگە ءبىز دە سونى تۇرعىزۋعا ۇلەس قوسقانداي سۇيسىنەمىن, جانىم راقاتتانادى. ءبىز تىم جاس بولساق تا, تاۋەلسىزدىك تاڭىن بابالارىمىزبەن بىرگە ءۇش-ءتورت عاسىر كۇتكەن ۇرپاق ەكەنبىز-اۋ!.. ەشەن ۇلى سونى ەسكەرتىپتى, سول رۋحتى ءتۇرتىپ وياتىپتى.
ودان كەيىن تالعاتتى «جاس الاشتان» كوردىك. «زامان-قازاقستانداعى» ۇستازى جۇماباي شاشتاي ۇلى قالاي كوزى قيىپ جىبەردى ەكەن؟» دەپ اڭگىمە ەتەمىز. «جاس الاشتىڭ» تىنىسىن اشقان نۇرتورە ءجۇسىپ تە ەشەن ۇلىنىڭ ەرەن ارىنىنا توسقاۋىل قويعان جوق. اپتاسىنا ءۇش رەت شىعاتىن گازەتتە دە تالعات تاماشا ماقالالارىمەن كورىندى.
كۇندەردىڭ كۇنى ءبىر ءىش پىستىراتىن ساباقتا وتىرىپ, وقىتۋشى اعايلارعا ارناپ ەپيگرامما جازدىق. قاناتتىڭ قولى سيقىرلى, اعايلاردىڭ وبرازىن ءدال كەلتىرىپ سۋرەت سالادى. سونداي ەپيگراممانىڭ ءبىرى ۇلى ۇستازىمىز تەمىربەك قوجاكەەۆكە ارنالىپ ەدى. سوزبە-ءسوز ەسىمدە جوق, بىراق اعايىمىزدىڭ, زەينوللا قابدولوۆ سيپاتتاعانداي, مىق شەگەدەي بولمىسىن اسىرا سۋرەتتەپ, ارتىق كەتىپپىز. سول قاعاز ايتەۋىر ءبىر سەبەپتەرمەن جوعارى كۋرستاردىڭ قولىنا ءتيىپتى. تالعات ءبىزدى كەڭ دالىزدە جولىقتىرعاندا ءبىراز نارسە بۇلدىرگەنىمىزدى بىردەن سەزدىك. «مىنالارىڭ ءۇشىن سەندەردى سوتقا بەرە الامىن», دەدى سول كەزدەن-اق قويۋ قارا مۇرتىنىڭ ارتىنان اشۋ توگىپ. باسىمىز سالبىراپ تۇرمىز, باسقا نە ىستەيىك؟ بىراق بىلاي شىعا بەرە «امان قۇتىلعانىمىزدى» ولجا كورۋدىڭ ورنىنا, «ەكى تۋىپ, ءبىر قالعانى سياقتى, پروفەسسوردى سونشا اقتاعانى نەسى؟» دەپ كۇڭكىلدەدىك.
ءبارىن كەيىن تۇسىندىك قوي. قازىر ۇلى ۇستازدارىمىزدى دا, ولاردىڭ وتكەن ءدارىسىن دە, العان ەمتيحانىن دا ەرەكشە ساعىنامىز. ءتىپتى سول كىسىلەردىڭ بار كەرەمەتىن, بار ءبىلىمىن الا الماي قالعانداي وكىنەمىز. سوندايدا اعايدى ەرەكشە قادىرلەگەن, بىزدەن دە سونى تالاپ ەتكەن تالعات سياقتى كوكىرەگى وياۋ جىگىتتەر ءبارىن ەرتە تۇسىنگەندەي, ءبارىن ەرتە تۇيسىنگەندەي, ىشتە ءبىر قۇرمەت سەزىمى بوي كوتەرەدى.
ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءبىز كەيبىر مىقتى جىگىتتەردى اعا تۇتىپ, سولارداي ءبىلىم ىزدەپ, جول تابۋعا بولاتىنىن سەزىندىك. تالعات ەشەن ۇلى ودان كەيىن قانداي قىزمەتكە بارسا دا ىشتەي تىلەۋلەس بولىپ جۇردىك. جۋرناليست رەتىندە عانا ەمەس, اقىن رەتىندە دە ەرەكشە سىيلايتىن بولدىق.
– الماتى ۆوكزالى.
جول – تاراۋ, تەرىسايىرىق.
ءتۇن.
شويىن رەلستەر تىنشىعان.
تىنشىعان دۇنيەنىڭ كوكىرەگىن قارس ايىرىپ, پەرروندا ءان ايتتى ءبىر سىعان, دەگەن ولەڭىن سول كەزدەگى جاستار كەرەمەت سۇيسىنە جاتتادى. كورىنبەيتىندى كورىپ, سەزىنبەيتىندى سەزىنىپ, بايقامايتىندى بايقاپ قوياتىن اقىننىڭ تاماشا جىرلارىن كەيدە وزىنەن دە قىزعاناتىنبىز. سىرتقى ءتۇرى كەيدە تىم ىزبارلى كورىنەتىن اعامىز الەمگە وسىنشا عاجايىپ مەيىرىممەن قارايتىنىنا سەنبەيتىن دە سياقتىمىز با, قالاي؟ جوق, ءبىر بۇل عانا ەمەس, باسقا جىرلارىندا دا تاكەڭ وزىندىك سۇرلەۋدەن, ۇننەن تانعان جوق. وسى كۇنگە دەيىن تالعات ەشەن ۇلىنىڭ توقسان سايىن توپتاما ولەڭ بەرىپ جاتقانىن كورگەن ەمەسپىن. بىراق ءبارىبىر ادەبي ورتا, وقىرمان قاۋىم ونىڭ ولەڭدەرىن ىزدەيدى. بۇل تۇرعىدا تالعات ەشەن ۇلى قازىناسىن جاسىرىپ جۇرگەن قاراپايىم جانعا ۇقسايدى. تەمەكىسىن تۇتاتىپ قويىپ, ءامىرحان بالقىبەككە ولەڭ وقىتاتىن تاكەڭ جۇرتتىڭ جىرىنا دا ەرەكشە سۇيسىنەتىن وقىرمان ەكەنىن كەيىن قىزمەتتەس بولعاندا بايقادىق قوي.
سودان... جولىمىز توعىستى. 2004 جىلدىڭ سوڭىندا تالعات ەشەن ۇلى وتىزعا تولعانى بار, تولماعانى بار, ءبىر توپ ءجۋرناليستى «جاس قازاق» گازەتىنە شاقىردى. اش قاسقىرداي قۇنىعا كىرىسىپ, اپتالىق گازەتتى جاڭا ساپادا شىعارۋعا كىرىسكەن كۇندەر قانداي عاجاپ ەدى! العاشقى ءنومىردىڭ ءبىرىنشى باعانىنا باس رەداكتورىمىز ت.ەشەن ۇلى ء«بىزدىڭ دوكترينا» دەپ ماقالا جازىپ, جاڭا باسىلىمنىڭ باعىتىن وزىمىزگە دە, وقىرمانعا دا كەرەمەت ءتۇسىندىرىپ بەردى. العاشقى ءنومىردى رەداكتسياعا ساكەن سىبانباي اعامىز قۇشاقتاپ كىرىپ, كوز الدىمىزدا سابيدەي تەربەتكەنى ەستەن كەتپەس! سول «جاس قازاق» قازاق باسپاسوزىنە ۇلكەن تىنىس اكەلدى. از ۋاقىتتا باسىلىمدى سۇراتىپ وقيتىندار كوبەيدى. ءمۇيىزى قاراعايداي اۆتورلار ءوزى بەت بۇرىپ, ەڭ جاقسى جازبالارىن ءبىزدىڭ گازەتكە جاريالاۋعا اسىعاتىن-دى. تاكەڭ بولسا, ءبىزدىڭ ءبىر-ءبىر بەت قانا جۇرگىزۋىمىزگە قاناعات بىلدىرمەي, اي سايىن ءبىر رەت ءبىلىم, ەكونوميكا, حالىقارالىق قاتىناس تاقىرىبىنداعى گازەت ىشىندەگى گازەت دايىنداۋعا جۇمىلدىردى. سول كەزدە تاكەڭ وتىزدىڭ اينالاسىنداعى جىگىت ەكەن. بىراق ءبىلىمى, وزىنە سەنىمى ءبىزدى دە ەرەكشە قاناتتاندىردى. ءبىر كەيىپكەردەن سۇحبات الساق, وزىق باتىس باسىلىمدارىنداعىداي سۇراعىمىزدى «جاس قازاق» دەپ باستايتىن بولدىق. ءتورتىنشى بەتتە مىندەتتى تۇردە الەمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ۇزدىك ماقالالار اۋدارىلىپ باسىلادى. «مىنا عالامشاردا ءوزىمىز عانا ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىز جوق, باسقا جۇرتتىڭ ءباسپاسوزى نە جازىپ جاتىر؟» دەگەنگە كەرەمەت بەتبۇرىس ەدى بۇل.
مەنىڭ ويىمشا, تالعات ەشەن ۇلى سول كەزدە قاراماعىندا قىزمەت ىستەگەن ساكەن سىبانباي, ءامىرحان بالقىبەك, جاناربەك ءاشىمجان, گۇلزات نۇرمولداقىزى, ايدىن قابا, نۇربولسىن مەلدەبەكوۆ, ەرەنعايىپ قۋاتاي ۇلى, نۇرعيسا, ت.ب. جۋرناليستەردىڭ الەۋەتىن تولىقتاي اشتى.
– ابەكە, – دەيتىن تاكەڭ ەزۋىنە جىلى كۇلكىسىن جيىپ, – ءسىزدىڭ رەداكتسيادا ماقالا جازا المايتىنىڭىزدى, كەشكىلىك مارحابات جەڭگەمنىڭ قويۋ شايىن ىشكەن سوڭ شابىتىڭىز اشىلاتىنىن بىلەم. بىراق كۇندىز رەداكتسيادا بولىڭىز. قۇرىلتايشىلاردان ىڭعايسىز بولماسىن.
ءامىرحان بالقىبەك مارقۇم: ء«اي, تاكە, دۇرىس بايقاپسىز. مەن تۇندە عانا جازام عوي», – دەپ كوزىنىڭ وتى جارق ەتىپ ريزا بولىپ قالاتىن-دى. ءبىز رەداكتسيادا ماقالا جازىپ وتىرساق, ءامىرحان اعا كەلگەن قوناقتارمەن سويلەسىپ, كىتابىن وقىپ, ارا-اراسىندا تەرەڭ اڭگىمە باستاپ, سوسىن كومپيۋتەردە ءسال ويىن ويناپ قوياتىن. ەرەنعايىپ ەكەۋمىز كەيىن ينتەرنەتتىڭ تەرەڭىنە سۇڭگۋدى ۇيرەتكەندەي بولدىق. ادەبي پورتالداردى قىزىعا اشىپ, اراسىنداعى ەلەڭ ەتكىزەر جاڭالىقتاردى داۋىستاپ وقىپ, ابەكەڭ بالاشا قۋاناتىن. تاكەڭنىڭ وسىنشا زور سەنىمى ابەكەڭە قانات ءبىتىردى. ءار بەيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ ءامىرحان بالقىبەك سارعىش قاعازدارعا جازىپ اكەلگەن ءتورت-بەس بەتتىك ماقالاسىن وپەراتور كامشات اپايعا داۋىستاپ, «ديكتوۆكا» جاساۋعا كىرىسەتىن. ونىڭ گىلگامەش تۋرالى, ريۋنوسكە اكۋتاگاۆا, اريستوتەل تۋرالى عاجاپ ماقالالارى وسىلاي تۋدى. كەيىن «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» كىتابىنا ءبىر تاراۋ بولىپ ەندى. تالعات ەشەن ۇلى سەنىم ارتپاعاندا, سونىڭ بارلىعى قازىنا ابەكەڭنىڭ ىشكى الەمىندە اقتارىلماي قالا بەرەر مە ەدى, كىم ءبىلسىن...
رەداكتسيا جىگىتتەرى جيىلىپ, ءار سەيسەنبى جانە بەيسەنبى كۇندەرى فۋتبول وينايتىنبىز. تاكەڭ مىناۋ دەگەن شابۋىلشى. بىراق الاڭدا قارسىلاسسىڭ با, باستىق يا باعىنىشتى ەمەسسىڭ. اق تەر, قارا تەر بولىپ, ارتىنان ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي جيىلا قالىپ شاي ىشەتىنىمىز دە كەرەمەت بولاتىن. «جاس قازاق» جۋرناليستەر اراسىنداعى تۋرنيرلەردە تالاي رەت توپ جاردى. ءتىپتى سول كەزدە اتىشۋلى ءبىر ءمينيستردىڭ قازاق باسپاسوزىنە قىساستىعىن كوزبەن كورگەن سوڭ, ونىڭ كومانداسىن ويسىراتا جەڭگەنىمىز دە ءبىر تاريح. ءمينيستردىڭ كومەكشىسى تاكەڭنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلاپ: «مينيستر ءبىر دوپ سوقسىنشى, قورعانىستى اشىپ تاستاڭىزدارشى», دەپ وتىنگەندە, مىرس ەتىپ قويعانبىز. قايداعى سوقتىرعان؟
تالعات رەداكتور رەتىندە ءوزى دە وتكىر بولدى, بىزدەن دە وتكىر ماقالالار تالاپ ەتتى. العاشقى كۇننەن-اق ول ماقالاعا قول تيگىزۋ ساقا جۋرناليست ءۇشىن سىن بولاتىنىن سەزدىردى. «جاس قازاق» شىققان العاشقى ايلاردا رەداكتور الدىنا كەتكەن ماقالالارعا ءبىردى-ەكىلى ەسكەرتۋ عانا جاسالىپ شىقسا, قاتتى قۋاناتىنبىز. وسىلايشا, ءوزى دە تاربيە كورگەن, ءبىزدى دە تاربيەلەگەن تاكەڭ سوزگە اسا جاۋاپتى قاراۋدى ۇيرەتتى. ال جاقسى ماقالامىز شىعا قالسا, رەداكتور بىزدەن ارتىق قۋاناتىن. «مىنا ەسكەڭنىڭ بۇگىنگى ماقالاسى عاسىرعا جۇك بولىپ تۇر» دەيتىن اتىمىزدى تۋرا اتاماي. مىنا جاقتا ەزۋىمىزگە كەلگەن ماقتانىش كۇلكىسىن جاسىرىپ ءبىز تۇرامىز. ەڭبەگىڭنىڭ اقتالعانى ەمەي نەمەنە!
سونىمىزعا قاراماي, رەداكتورمەن قالجىڭداسامىز. ءبىر كۇنى ەرەنعايىپ تاكەڭدى ءوز كولىگىمەن الدەبىر جيىنعا الىپ جونەلدى. الماتىنىڭ كەپتەلەگى قانداي, ۋاقىت بولسا تار, تاكەڭ «انا جولمەن ءجۇر, مىنا جولعا بۇرىل» دەي بەرسە كەرەك. سوندا ەرەنعايىپ: «تاكە, مەن سىزگە موڭعول حالقىنىڭ ءبىر ماتەلىن ايتايىن با؟» دەپتى. «ايت» دەپ ەلەڭ ەتە قالىپتى تاكەڭ. «باستىق قايدا باراتىنىن بىلەدى, كوشىر قالاي اپاراتىنىن بىلەدى» دەيدى ەكەن» دەپ تۇجىرىپتى ەرەنعايىپ. تاكەڭ وسى ءتامسىلدى سودان كەيىن سۇيسىنە ايتىپ ءجۇردى. «وسى كۇنى قايدا باراتىنىمىزدى عانا بىلەمىز, قالاي باراتىنىمىزدا شارۋامىز جوق» دەپ كۇلگەنىندە, ارعى جاعىندا بارىمىزگە دەگەن قۇرمەتى دە اڭعارىلماي قالمايتىن.
تالعات ەشەن ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن سول جىلدارى ابىلسەيىت ايحانوۆ, جانىبەك ساۋرانباەۆ, مالىك شامۋزوۆ, سەيىلدا بايشاقوۆ, ۆەنيامين سولداتەنكو, ت.ب. قازاق سپورتىنىڭ قايراتكەرلەرىنەن سۇحبات العانىمدى كوڭىلىمە مەدەت تۇتامىن. سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىر دەتالداردى تابا العانداي, ايتقىزا العانداي ارقالانامىن. كىتاپتارىما دا ەركىن قوستىم.
كەيىن جولىمىز ءبولىندى. تاكەڭ ورلەدى. اسا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. وسى كۇنى دە «ايقىن-ليتەر» سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى رەتىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ىستىق-سۋىعىنا ءتوزىپ ءجۇر.
جاستىق شاعى كوز الدىمىزدا وتكەن, جاستىق جالىنىن تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بۋىنىن قاتايتۋعا ارناعان اعامىز ەر جاسىنا كەلىپ قالىپتى. جاسقانباي, بۇعىنباي, تىعىلماي, ايتارىن ايتىپ, جازارىن جازىپ ەركىن جەتىپتى. وزىمىزدەن ءۇش-ءتورت جاس قانا ۇلكەن بولسا دا, ناعىز اعاداي قامقور بولىپتى, جول نۇسقاپتى, جەتىستىگىمىزگە ءسۇيىنىپتى, ساتسىزدىگىمىزگە كۇيىنىپتى. جولىققاندا جۇرەگىن الاقانىنا الا امانداسىپ, ارعى جاعىنان باياعىشا باقىلاپ جۇرەتىنىن اڭعارتىپتى. ءبىز ءالى كۇنگە اعامىزدىڭ الدىندا قاتارداعى جاۋىنگەردەي قالت تۇرا قالادى ەكەنبىز. سونىمىز ەكى جاققا دا جاراسىمدى, وتە جاراسىمدى سياقتى.
ەسەي جەڭىس ۇلى,
«اق جەلكەن» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى («قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگى)
