سۋرەت: ru.freepik.com
كونفەرەنتسيانى اشقان پرەزيدەنت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باقىتجان تەمىربولات رەفەرەندۋمعا قاتىسقان ازاماتتاردىڭ 71,12%-ى اەس قۇرىلىسىن قولداپ داۋىس بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىلايشا, كوپ جىل بويى قىزۋ تالقىعا تۇسكەن ماسەلە شەشىمىن تاپتى.
– سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە ونىڭ يادرولىق ارسەنالىن جويۋ ارقىلى قازاقستان يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان الەمدەگى ءبىرىنشى مەملەكەت بولدى جانە الەمدىك انتيادرولىق قوزعالىس كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى مارتەبەسىن لايىقتى تۇردە العانىن الەم بىلەدى. يادرولىق سىناق 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىنان باستاپ 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەنىن ەسكە سالعىم كەلەدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە اتموسفەرالىق, جەرۇستى جانە جەراستى سىناقتارىن قوسا العاندا 456 جارىلىس بولدى. ەگەر 40 جىل 480 ايدى قۇرايتىنىن ەسكەرەتىن بولساق, وندا سىناقتار ايىنا ءبىر رەت ءوتىپ تۇرعان. بۇل اۋىر ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالدارعا اكەلدى. 1,5 ميلليوننان اسا ادام رادياتسيانىڭ جويقىن اسەرىنە ۇشىرادى. 300 مىڭ گا شارۋاشىلىق جەر جارامسىز بولىپ قالدى, مۇنى يتاليانىڭ جەر كولەمىمەن سالىستىرۋعا بولادى. راديواكتيۆتى جۇقتىرۋ ايماعىندا وسكەمەن, سەمەي, ريددەر قالالارىن قوسا العاندا, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ بىرنەشە جۇزدەگەن ەلدى مەكەنى بولدى. 1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي پوليگونى جابىلدى. وسىدان سوڭ ءبىز بەيبىت اتومدى عانا قولدايمىز, – دەدى ب.تەمىربولات.
ال پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بەرىك بەكجانوۆ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋ, ونىڭ ىشىندە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك بەلگىلەگەن قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا بۋىن رەاكتورلارىنىڭ كونسترۋكتسيالارى ءتىپتى توتەنشە جاعدايلاردا دا قاۋىپسىز جۇمىس ىستەۋدى قامتاماسىز ەتەتىندەي جاسالعان.
– تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ ەلىمىز ءۇشىن جوعارى يميدجدىك قۇندىلىققا يە. حالىقارالىق قاۋىمداستىق ەلىمىزدى ماگاتە-ءنىڭ ادال مۇشەسى جانە يادرولىق ماتەريالداردى ساقتايتىن قاۋىپسىز ورىن رەتىندە باعالادى. ماگاتە باسشىلىعى ءبىزدىڭ كاسىپورىندى تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىنىڭ وپەراتورى رەتىندە جوعارى باعالاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ءبىز قول قويىلعان حالىقارالىق قۇجاتتار اياسىندا بارلىق مىندەتتەمەنى ورىنداۋدى جالعاستىرامىز, – دەدى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىنىڭ باسقارما توراعاسى سەرگەي بەجەتسكي.
يادرولىق قارۋدى جويۋ جونىندەگى حالىقارالىق كومپانيانىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى مەليسسا پارك بولسا, يادرولىق قارۋ ازايىپ قانا قويماي, تولىعىمەن جويىلاتىن الەمگە سەنەتىنىن العا تارتتى.
– ءبىز ەشبىر ەل, ەشبىر حالىق يادرولىق قارۋدىڭ قاسىرەتىن باستان كەشىرمەيتىن الەمگە سەنەمىز. قازاقستان بيلىكتىڭ ورنىنا بەيبىتشىلىكتى, جويىلۋدىڭ ورنىنا قاۋىپسىزدىك پەن ادامگەرشىلىكتى تاڭداۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. بىراق قازاقستان مۇنى جالعىز ءوزى جاساي المايدى. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتار قول جەتكەن جەتىستىكتى دامىتۋعا, ونى ساقتاپ قالۋعا بىرىگۋى كەرەك. ءبىز قارۋسىزدانۋدى ىلگەرىلەتۋ, يادرولىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋ جانە ءوزارا جويىلۋ قاۋپىنە ەمەس, ءوزارا قۇرمەت پەن ىنتىماقتاستىققا نەگىزدەلگەن قاۋىپسىزدىكتى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىمىزدە ءبىر-بىرىمىزگە قولداۋ كورسەتۋىمىز كەرەك, – دەدى م.پارك.
ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان باتىربەكوۆ تە ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا قاتىستى وتكىزىلگەن رەفەرەندۋم جونىندە ءسوز قوزعادى.
– اتوم ەنەرگەتيكاسى ەلەۋلى يننوۆاتسيالىق الەۋەتكە يە جانە ادامزاتتىڭ كەم دەگەندە ءۇش جاھاندىق ماسەلەسىن شەشۋگە ىقپال ەتەدى. بۇل – ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, ەكونوميكالىق ءوسۋ جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ, – دەدى ول.
حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ سوڭىندا قاتىسۋشىلار بەيبىت اتوم بولاشاقتا مەملەكەتتەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
