ەڭبەك ادامىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ – وزەكتى ماسەلە

«جۇمىسشى ماماندىقتارى جىلى» جاي عانا ۇران ەمەس, ناق­تى ىستەرمەن, مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارىمەن كورىنىس تاپپاق. اتاپ ايتقاندا, الداعى جىلى ءبى­لىم سالاسىنداعى بۇرىننان بەرى كەنجەلەپ تۇرعان تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم سالاسى رەفورمالانادى. وسى كەشەندى جۇمىس اياسىندا 100 جىلدىق تاريحى بار ەلدەگى ەڭ ۇلكەن ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىم – قازاقستان وقۋ-اعارتۋ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم قىزمەتكەرلەرى سالالىق كاسىپ­وداعى كوپتەن بەرى كوتەرىپ جۇر­گەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءوز شە­شىمىن تابادى دەپ سەنەمىز. بۇل جول­دا ءبىلىم سالاسىندا وڭتايلى وزگەرىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا سالا­لىق كاسىپوداق بەلسەندىلەرى ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن.

پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەك ادامى­نىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ يدەياسى قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋمەن كاسىبي اينالىساتىن كاسىپ­وداقتاردىڭ ماڭىزى مەن ءرولىن ارتتىرادى. كاسىپوداقتار الەۋ­مەتتىك ارىپتەستىك جۇيەسى نەگىزىندە سالا قىزمەتكەرلەرى – كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەك قۇقىقتارى مەن كاسىبي مۇددەلەرىن قورعاۋ­دا اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى­مەن, جۇمىس بەرۋشىلەرمەن سىن­دارلى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا قاۋ­قارلى ۇيىم ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى.

ءبىلىم, عىلىم, جوعارى ءبىلىم سالاسىنداعى الەۋمەتتىك ارىپ­تەس­­تىك جۇيەسىن دامىتۋ – كاسىپ­وداق قىزمەتىندەگى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى. تاراپتاردىڭ كەلىسىلگەن ءىس-قيمىلدارى ناتي­جەسىندە بارلىق دەڭگەيدەگى الەۋ­مەتتىك ديالوگتىڭ سالالىق جۇيەسى قۇرىلدى ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىس­تەپ كەلەدى. مەملەكەت جۇرگىزىپ جات­­قان رەفورمالار ەڭبەك جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق قاتى­ناستاردا كورىنىس تاباتىندىقتان, جوعارىدا اتالعان سالالارداعى يننوۆاتسيالارعا بايلانىستى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اياسىنداعى ىن­تىماقتاستىق ەرەكشە وزەكتى.

سالالىق كاسىپوداق پەن ەلدىڭ ءبىلىم, عىلىم, جوعارى ءبىلىم سالا­لارىندا الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى سالالىق كەلىسىمدەر جاسالعان. Cالالىق دەڭگەيدە قىز­مەت­كەرلەر ءۇشىن ەڭبەك جاع­دا­يىن, جۇمىسپەن قامتۋدى جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى بەلگىلەۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك ارىپتەس­تىك تۋرالى كەلىسىمدەرمەن جالاقى, ەڭبەك نورمالارى, جۇمىس ۋاقى­تى مەن دەمالىس رەجىمى, سونداي-اق سالا قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان ەڭبەككە, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن جەڭىلدىكتەرگە قاتىستى باس­قا دا ماسەلەلەر ايقىندالدى. الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اياسىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيسترلىگى مەن سالالىق كاسىپ­وداق اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, تاراپتار پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامى, عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ اكادەميالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتا­رىن قورعاۋدا ىنتىماقتاستىق­تى نىعايتىپ, كۇش بىرىكتىرۋگە كەلىستى. الەۋمەتتىك ارىپتەستىك تۋرالى سالالىق كەلىسىمنىڭ كۇشى قۇقىقتىق اكت رەتىندە پاندەميا كەزەڭىندە ماڭىزدىلىعىن كور­سەتكەنىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. سالالىق كەلىسىمدەرگە ساي­كەس كاسىپوداق مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەك جاع­دايلارىنىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ جونىندەگى شارا­لار قاراستىرىلىپ, سالا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ومىرلىك ماڭىزدى الەۋ­مەتتىك ماسەلەلەرى, الەۋمەتتىك جەڭىل­دىكتەر مەن كەپىلدىكتەردى ساق­تاۋ جانە ت. ب. ماسەلەلەرى شەشىلىپ جاتىر.

قازىرگى تاڭدا سالالىق كاسىپ­وداق ۇيىمدارىمەن جاسالعان ۇجىمدىق شارتتار سانى 7 119-دى قۇرايدى. كاسىپوداقتىڭ ۇجىم­دىق-شارتتىق جۇمىستارى الەۋمەت­تىك ارىپتەستىك تاراپتارى ارقى­لى ۇجىمداردىڭ تۇراقتى جۇمى­سىن قولداۋ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك, الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق قۇقىقتارى مەن كاسىبي مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندە شارالار قابىلداعانىن كورسەتتى. ۇجىمدىق شارتتاردىڭ مازمۇنى قىزمەتكەرلەر ءۇشىن ەڭبەك جاع­داي­لارىن, جۇمىسپەن قامتۋدى جانە الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى بەل­گىلەۋ جونىندەگى الەۋمەتتىك ارىپ­تەستىك تۋرالى سالالىق كەلى­سىمدەردىڭ ەرەجەلەرىن كەڭەيتەدى. سالا ۇيىمدارىنىڭ ۇجىمدىق شارتتارىنىڭ مازمۇنىنا جا­سال­عان تالداۋ ولاردىڭ كوپشى­لى­­گىن­دە ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ تۇ­راق­تى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالارمەن قاتار ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن, جۇمىسپەن قام­تۋ, ەڭبەكتى قورعاۋ, جالا­قىنى ۋاق­تىلى تولەۋ, قىز­مەتكەرلەر مەن ولاردىڭ بالا­لارىن ساۋىقتى­رۋ­دى ارتتىرۋ جو­نىندەگى شارالار­مەن قامتىل­عانىن كورسەتتى.

ءبىز الەۋمەتتىك ارىپتەستىك اكتى­لەرى ارقىلى الەۋمەتتىك كەپىل­دىك­تەردى ۇلعايتۋ ماسەلەلەرىندە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەدىك. ەگەر, 2020 جىلدىڭ باسىندا كەلىسىمدەر مەن ۇجىمدىق شارتتار بويىنشا الەۋمەتتىك پاكەتتىڭ جالپى سوماسى 1 005 430 909 تەڭگەنى قۇراسا, 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا – 7 097 070 871 تەڭگە, ياعني ءوسىم شامامەن 6 ميلليارد تەڭ­گەگە جەتتى.

كاسىپوداقتىڭ قىزمەتكەرلەر­دى قولداۋداعى پارمەندى قۇرال­دارىنىڭ ءبىرى – ولاردى قۇقىق­تىق تۇرعىدا قورعاۋ. وتكەن جىلعى دەرەكتەردى سارالاساق, سالالىق ۇيىمعا كاسىپوداق مۇشەلەرى­نەن 47 565 ءوتىنىش-شاعىم تۇس­كەن. وتىنىشتەردىڭ ەڭ باسىم بولىگى, ياعني 17 440-ءى ەڭبەكاقى تولەنۋىنە, 3 764-ءى ەڭبەك جانە ۇجىمدىق شارت تالاپتارىنىڭ ورىندالماۋىنا بايلانىستى. كاسىپوداق زاڭگەر­لەرى كەلىسۋ كوميسسيالارىندا قارا­عان جەكە ەڭبەك داۋلارىنىڭ سانى 547 جاعدايدى قۇراسا, سوتتا كاسىپ­وداق قىزمەتكەرلەرگە 42 جاعداي بو­يىنشا قۇقىقتىق كومەك كورسەتىلدى. 2023 جىلى قۇ­قىق­تىق قىزمەتتىڭ كومەگىمەن 32 زاڭ­سىز جۇمىستان بوساتىلعان قىز­مەتكەر – كاسىپوداق مۇشەلەرى ءوز جۇمىسىنا قايتا ورنالاستى­رىل­دى. قۇقىقتىق قورعاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جانە ماڭىزدى ءتۇرى – قو­عام­دىق باقىلاۋ. 2023 جىلى سالا­­لىق كاسىپوداق پەن ونىڭ مۇ­شە­­لىك ۇيىمدارى ەڭبەك زاڭ­نا­ماسىنىڭ ورىندالۋىن قوعامدىق باقىلاۋ بويىنشا 2 101 تەكسەرۋ جۇرگىزدى. باقىلاۋ بارىسىن­دا 3 727 ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىسى انىقتالدى. ونىڭ 1 354-ءسى ەڭبەكاقىعا, 857-ءى ەڭبەك قاتى­ناستارىن رەسىمدەۋگە, 354-ءى جۇمىس ۋاقىتى مەن دەمالىس ۋاقىتىنا قاتىستى. ەڭبەك زاڭناماسىن بۇزۋ­شىلىق قۇرىلىمىنداعى جال­­پى سانىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كوپ بولى­­­گىن ەڭبەكاقى تولەۋدى بۇزۋ – 36,3% جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رە­سىم­دەۋ – 23% قۇرايدى. كاسىپوداق­تىڭ قۇقىقتىق جۇمىسىنىڭ تيىم­دىلىگىن سيپاتتايتىن نەگىز­گى سا­پالىق كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى – كاسىپوداق مۇشەلەرىنە زاڭسىز ۇستالعان نەمەسە تولەنبەگەن قارا­جاتتى وندىرۋگە كومەكتەسۋ. 2023 جىلى بۇل كورسەتكىش 694 928 734 تەڭگەگە جەتىپ, قۇقىقتىق قىز­مەت جۇمىسىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى – 1 023 075 811 تەڭگەنى قۇرادى.

قازىرگى تاڭدا كاسىپوداق قۇ­قىق­تىق قىزمەتتى نىعايتۋ بويىن­شا جۇمىستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ وتىر. كاسىپوداق ءۇشىن قىز­مەتكەرلەردىڭ ەڭبەك قاۋىپسىز­دىگى ەڭبەكتى قورعاۋ ماسەلەلەرى ءار­دايىم وزەكتى. 2019–2023 جىلدارى سالادا 108 قىزمەتكەر جازاتايىم وقيعالاردان زارداپ شەك­تى, ولاردىڭ 10-ى قايتىس بولدى. ءىس جۇزىندە وندىرىستىك نىساندارى جوق ءبىزدىڭ سالا ءۇشىن وسىنداي جاعدايلار بولماۋعا ءتيىس. بۇل سان­­دار جەكەلەگەن ۇيىمدارداعى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرىنىڭ ءالى بار ەكەنىن, بۇعان جەتكىلىكتى نازار اۋدارىلمايتىنىن كورسە­تەدى. سالالىق كاسىپوداق پەن ونىڭ مۇشەلىك ۇيىمدارىندا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى وندىرىستىك كەڭەستەر جۇمىس ىستەيدى. كەيىنگى بەس جىلدا ولار 19 171 تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, 8 011 زاڭبۇزۋشىلىقتى انىقتادى.

ءبىز بۇگىنگى تاڭدا ەڭبەكتى قور­عاۋ جۇيەسى تۋرالى سالالىق ەرە­جەنى قايتا قاراپ, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ الدىنا ەڭبەكتى قورعاۋدى وزەكتى ماسەلە رەتىندە قويىپ, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى باعىتىنداعى جۇمىستى جانداندىرىپ جاتىرمىز. الەۋمەتتىك سالاداعى ارىپتەستەرمەن بىر­لە­سىپ, ەڭبەكتى قورعاۋ باعىتىندا قو­عامدىق باقىلاۋدى ۇيىم­داس­تىرۋ, جۇرگىزۋ بويىنشا جۇمىس اتقا­رىپ كەلەمىز. ورتاق مىندەت – سالا­دا ەڭبەك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ, جۇ­مىس ورنىندا جازاتايىم وقيعالار­دى بولدىرماۋ.

سالالىق كاسىپوداق قىزمەت­­­كەر­لەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­­­لىق مۇددەلەرى مەن ەڭبەك قۇقىقتا­­­رىن قورعاۋ ىسىندە الەۋمەتتىك ديا­لوگ­تى ودان ءارى دامىتۋعا مۇد­دەلى. الەۋ­مەتتىك ديالوگ پەن ۇجىم­دىق كەلىسسوزدەردى كەڭەيتۋ, الەۋمەت­­تىك ارىپتەستىك پەن ۇجىمدىق-شارت­­تىق قاتىناستاردى نىعايتۋدا كاسىپ­وداق ءرولىن ارتتىرۋ, قوزعالى­سىن جاڭارتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇ­مىس­تار جۇر­گىزىلىپ جاتىر.

ايگۇل مۇقاشەۆا,

قازاقستان وقۋ-اعارتۋ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم قىزمەتكەرلەرى سالالىق كاسىپوداعىنىڭ توراعاسى