كوشى-قون: ءسۇيىنىش پەن كۇيىنىش

جالپى, ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋ­روسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ قازىرگى دەموگرافيالىق جاعدايى مەن كوشى-قون ۇدەرىسىندە كوڭىل سۇيىنەرلىك وزگەرىستەر بار. وتكەن جىلى رەسپۋب­ليكا حالقىنىڭ سانى 267 035 ادامعا كوبەيىپ, 20 033 842-گە جەتتى. تابيعي ءوسىمىمىز – 257 742 ادام, ال كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى 9 293 ادام بول­دى. بۇل وڭ ءۇردىس بيىل جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.

ءۇش مەگاپوليسىمىز ىشكى ميگرانتتارعا ەڭ تارتىمدى  قالالار بولىپ وتىر. بىلتىر استا­نا قالاسى تۇرعىندارىنىڭ ءوسىمى 5,58 پايىزعا جەتىپ, ەلوردا وسى كورسەتكىشپەن كوش باستادى. باس شاھاردىڭ حالقىنىڭ سانى ءبىر جىل ىشىن­دە 75 561 ادامعا كوبەيىپ, 1 430 117-گە جەتتى. سو­نىڭ ىشىندە تابيعي ءوسىم – 24 022 ادام, كوشى-قون­نىڭ وڭ سالدوسى – 51 539 ادام.

ەكىنشى ورىندى ەنشىلەگەن الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 66 775 مىڭ ادام­عا كوبەيىپ, 2 228 677-گە جەتتى. «وڭتۇستىك استا­ناداعى» حالىقتىڭ ءوسىم قارقىنى – 3,09 پايىز, تابيعي ءوسىمى – 23 565 ادام, كوشى-قونىنىڭ وڭ سالدوسى – 43 210 ادام.

شىمكەنت قالاسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 29 807 ادامعا كوبەيىپ, 1 222 066 ادام بولدى. بۇل مەگاپوليستەگى حالىقتىڭ ءوسىم قارقىنى –  2,51 پايىز, تابيعي ءوسىمى – 25 942 ادام, كوشى-قونىنىڭ وڭ سالدوسى – 3 925 ادام.

اۋىلدى وڭىرلەردىڭ اراسىندا حالقى­نىڭ ءوسىم قارقىنى 2,57 پايىز بولعان ماڭعىس­تاۋ وبلىسى العا شىقتى. بىلتىر ماڭعىس­تاۋلىقتاردىڭ سانى  19 731 ادامعا كوبەيىپ, 786 837-گە جەتتى. اۋليەلەر مەكەنىندەگى تابيعي ءوسىم – 17 507 ادام, كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى – 2 224 ادام.

الماتى وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ ءوسىمى دە ايتارلىقتاي – 1,68 پايىز. بۇل ءوڭىر حالقىنىڭ سانى 25 271 ادامعا كوبەيىپ, 1 531 167-گە جەتتى, سونىڭ ىشىندە تابيعي ءوسىمى – 24 277 ادام, كوشى-قوننىڭ وڭ سالدوسى – 994 ادام.

اتىراۋ وبلىسى حالقىنىڭ ءوسىمى دە جاقسى – 1,59 پايىز. اتىراۋلىقتار سانى 10 995 ادامعا كوبەيىپ, 704 074-گە جەتتى, ال تابيعي ءوسىمى – 13 051 ادام. الايدا مۇنايلى وڭىرگە كوشىپ كەلگەندەردەن كوشىپ كەتكەندەر سانى 2 056 ادامعا كوپ بولدى.

تۇرعىندارى ەڭ اۋىلى كوپ ءوڭىر – تۇركىس­تان وبلىسىندا دا حالىق ءوسىمى جامان ەمەس – 1,08 پايىز. تۇركىستاندىقتاردىڭ سانى 22 946 ادامعا ارتىپ, 2 142 172-گە جەتتى, تابيعي ءوسىمى – 45 705 ادام. ايتكەنمەن وڭتۇستىك وڭىردەن كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كوشىپ كەلگەندەردەن 22 759 ادامعا كوپ.

وكىنىشكە قاراي, ۇكىمەت تاراپىنان قولدانىلىپ وتىرعان شارالارعا قاراماستان, سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەردىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ بارادى. اسىرەسە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا (سقو) قالىپتاسقان كۇردەلى جاعداي الاڭداتارلىقتاي. قىزىلجار وڭىرىندە تۇرعىندار سانى بىلتىر 4015 ادامعا ازايىپ, وسى جىلدىڭ باسىندا نە­بارى 530 089 ادام قالدى. سقو – ەلىمىزدەگى حال­قىنىڭ تابيعي ءوسىمى جوق بىردەن-ءبىر ءوڭىر. مۇندا وتكەن جىلى دۇنيەدەن وزعاندار سانى دۇنيە­گە كەلگەن سابيلەر سانىنان 359 ادامعا كوپ بول­دى. ال كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى – 3 656 ادام. وبلىستاعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى جىل­دان-جىلعا كەمىپ, كوپتەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەن­نىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولىپ تۇر. وسى وراي­دا جۇمىس كۇشى ارتىق تۇركىستان وبلى­سى­نان باسقا جاققا كوشىپ كەتۋشىلەر سانى كو­بەيگەندىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ولاردىڭ كوشىن سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسىنا بۇرۋدىڭ قوسىم­شا شارا­لارى قاراستىرىلسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.   

شىعىس قازاقستان وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى دا 3 185 ادامعا ازايىپ, 727 053-كە دەيىن تومەندەدى. كەندى التاي وڭىرىنە كوشىپ كەلگەندەردەن كوشىپ كەتكەندەر سانى 3 864 ادامعا كوپ. ال تابيعي ءوسىم – 679 نارەستە عانا.

اباي وبلىسىندا دا دەموگرافيالىق جاع­داي ناشارلاپ, تۇرعىندار سانى 2 609 ادامعا ازايىپ, 607 589 ادام بولدى. وڭىردە بىلتىرعى تابيعي ءوسىم ءبىرشاما ءتاۋىر (+4 532 نارەستە). الايدا كوشىپ كەتكەندەر سانى قونىس اۋدارىپ كەلگەندەردەن 7 141 ادامعا كوپ.

قوستاناي وبلىسى تۇرعىندارىنىڭ سانى دا 2 250 ادامعا, ياعني 829 984-گە دەيىن ازايدى. بۇل وڭىردە دە كوشى-قون سالدوسى تەرىس (-3 553 ادام).

پاۆلودار وبلىسىندا دا حالىق سانى 1 011 ادامعا كەمىپ, 753 933 بولدى. ەرتىس-بايان ءوڭىرىن جەرسىنبەي كوشىپ كەتكەندەر سانى قونىس اۋدارىپ كەلگەن اعايىننان 3 917 ادامعا كوپ. 

جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىندە كوشى-قون سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگان – ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى وتكەن جىلى   ازاماتتاردى جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردەن جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە ەرىكتى قونىس اۋدارۋ جونىندەگى نىسانالى ينديكاتوردىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتپەگەندىگى سىنعا الىنىپتى. ناقتى ايتساق, جوسپارلانعان 6,7 مىڭ ادامنىڭ 6,56 مىڭى عانا سولتۇستىك, شىعىس وڭىرلەرگە قونىس اۋدارعان. اتالعان 5 وبلىستا وتكەن جىلى كوشىپ كەتكەندەردىڭ سانى كوشىپ كەلگەندەردەن 22 131 ادامعا كوپ بولعاندىعىن ەسكە الساق, بىلتىر قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلارعا بولىنگەن 8 652 كۆوتا (1 925 قانداس, 6 727 قونىس اۋدارۋشى) ازدىق ەتكەندىگى انىق. ال وسى جىلعا ارنالعان وڭىرلىك كۆوتا سانى – 9 483 ادام (3 033 قانداس, 6 450 قونىس اۋدارۋشى). بۇل 2023 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 554 ادامعا كوپ بولعانىمەن, كوشى-قون سالاسىنداعى «جىرتىعىمىزدى جاماۋى» نەعايبىل.

شىنتۋايتىندا, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى قونىس اۋدارۋشىلار تۋرالى بەرگەن اقپاردىڭ راستىعىنا سەنۋ قيىن. سەبەبى جۋىردا باس پروكۋراتۋرانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى ازاماتتاردى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىك وڭىرلەرگە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جۇمسالۋىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارىسىندا جالعان قۇجاتتار جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردى جالعان قونىس اۋدارۋ جولىمەن 1 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات جىمقىرىلعانى, تەرىس پايدالانىلعانى انىقتالعاندىعىن حابارلادى. قونىس اۋدارۋشىلار بولىپ وزدەرىنىڭ تۋىپ-وسكەن وڭىرلەرىندە تۇرىپ جات­قان ادامدار ەسەپكە الىنعان, ال قۇجاتتار تومەن باعامەن ساتىپ الىنعان, كورىنەۋ تۇرۋعا جارام­سىز نەمەسە اپاتتى تۇرعىنجايلارعا راسىم­دەلگەن. كەي ازاماتتار وزدەرىنىڭ قاعاز جۇزىن­دە قونىس اۋدارعانىن بىلمەگەن دە بولىپ شىقتى. مۇنداي فاكتىلەر شىعىس قازاق­ستان, قاراعاندى, اقمولا, قوستاناي, اباي, ۇلىتاۋ وبلىستارىندا اشكەرەلەنگەن. مىسالى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ۋسپەن اۋدانىن­دا «ەڭبەك موبيلدىلىگى ورتالىعى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرى ارزان ۇيلەردى ءوزى ىزدەپ تاۋىپ, قونىس اۋدارۋشىلارعا جوعارى باعامەن ساتىپ, مەملەكەتتەن الىنعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن يەمدەنىپ وتىرعان. ونىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, ۇيقاماققا الىنىپتى.

شىعىس قازاقستان وبلىسىندا قونىس اۋدارۋشىلار مەن تۇرعىنجايلاردى ساتۋشىلار ءوزارا ءسوز بايلاسىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىلىق كومەگىن الۋعا جالعان شارتتار جاساسقان, ال تۇسكەن قاراجاتتى ءبولىسىپ العان. بىراق وزدەرى بۇرىنعى مەكەنجايلارىندا تۇرا بەرگەن.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ مامليۋت اۋدانىندا ءبىر قونىس اۋدارۋشى ساتىپ العان ءۇيىنىڭ ناقتى باعاسى مەن مەملەكەت تولەگەن قاراجاتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى قالتاسىنا باسقان. ول الاياقتىق جاساعانىنا كىنالى دەپ تانىلىپ, ءبىر جىلعا باس بوستاندىعىن شەكتەۋگە سوتتالعان. وسىعان ۇقساس 20 فاكتىگە قاتىستى پروكۋرورلار سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ ءىسىن باستاپتى.

بۇل رەتتە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى  جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ ازاماتتارىن  ەرىكتى قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋداعى بۇزۋ­شىلىقتاردى ءوز قىزمەتكەرلەرى العاش بولىپ انىقتاعانىن ايتىپ, اقتالعانداي سىڭاي تا­نىتتى. بىراق ماسەلە  2023 جىلعى 1 شىل­دە­دەن باستاپ قونىس اۋدارۋشىلارعا ولار كو­شىپ بارعان وڭىرلەردەگى ەلدى مەكەندەر­دەن ساتىپ الاتىن تۇرعىن ۇيلەردىڭ قۇنى­نىڭ 50 پايىزىنا دەيىنگى مولشەردە ەكونومي­كالىق موبيلدىلىك سەرتيفيكاتتارىن بەرۋدەن تۋىن­دايتىن جەمقورلىق تاۋەكەلى الدىن الا ەس­كەرىلمەي, مەملەكەتتىڭ قىرۋار قارجىسى جەلگە ۇشىرىلىپ, قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەندەۋىنە جول بەرىلگەندىگىندە بولسا كەرەك. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتىسى بار, ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبانى ىسكە اسىرۋدى كولدەنەڭ تابىس كوزىنە اينالدىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ ساناسىزدىعىنا قاراپ قالاي كۇيىنبەسسىڭ؟!