فوتو اشىق دەرەككوز
قازىرگە دەيىن قالىپتاسقان سالىق جۇيەمىزدىڭ ءبىرشاما ءتاۋىر تۇسى بار. ولاردى ايرىقشا اتاپ وتكىمىز كەلەدى. بىرىنشىدەن, بىزدە وڭايلاتىلعان, اسىرەسە كاسىپكەرلەر ءۇشىن سالىستىرمالى تۇردە قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى سالىق سالۋ جۇيەسى قولدانىلادى. ەكىنشىدەن, شەتەلمەن سالىستىرعاندا سالىق مولشەرلەمەسى الدەقايدا تومەن. ۇشىنشىدەن, سالىقتىق جەڭىلدىك پەن ىنتالاندىرۋ كوپ ۇسىنىلادى. تورتىنشىدەن, دۇنيەجۇزىلىك بانك جۇرگىزگەن «بيزنەستى جۇرگىزۋ 2020» ەسەبى بويىنشا, قازاقستان سالىق تولەۋدىڭ جەڭىلدىگى مەن بيزنەسكە بەرىلگەن تالاپتى ساقتاۋ اۋىرتپالىعىن ولشەيتىن «سالىق تولەۋ» كورسەتكىشىنە سايكەس 190 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 25-ورىن الدى. بەسىنشىدەن, سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ دەڭگەيى ءجىو كولەمىنە شاققاندا 20-25% مولشەرىندە باعالانادى.
ەسكەرتىپ وتەتىن ءالسىز تۇسى دا جوق ەمەس. ماسەلەن, 2001 جىلدان بەرى بىرنەشە رەت سالىق كودەكسى قابىلداندى. بۇل زاڭنامالارعا مىڭنان استام تۇزەتۋ مەن وزگەرىس ەنگىزۋگە اسەر ەتتى. سالىق كودەكسىن ءتۇسىنىپ وقۋ دا وڭايعا تۇسپەيدى. سالىق قىزمەتى ورگانىنىڭ ارنايى ورگان رەتىندە مارتەبەسى بولماي تۇر. تيىسىنشە قىزمەتكەرلەر جالاقىسى دا ماردىمدى ەمەس. 2010-2022 جىلدار ارالىعىندا سالىقتىڭ ءىجو-گە قاتىناسى ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن ءتۇسىمدى ەسەپكە العاندا دا 24-26%-دان 16-21%-عا دەيىن تومەندەپ كەتتى. ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەردى ەسەپكە الماعاندا كورسەتكىش 13-15% شەگىندە اۋىتقىعان. سونداي-اق بىزدە قوسىمشا قۇن سالىعى (ققس) مولشەرلەمەسى بىردەي, ال دامىعان ەلدەردە ءارتۇرلى مولشەرلەمە قولدانىلادى. نورۆەگيادا مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيا ءۇشىن تابىستىڭ 50% دەڭگەيىندەگى ارنايى سالىق بار. قىتايدا 20-40%, وزبەكستاندا 12-22% ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇرادى. ەۋرووداق (ەو) ەلدەرىندە ققس-تىڭ تومەندەتىلگەن مولشەرلەمەسى (كەمى 5%) پايدالانىلادى. سونىڭ ىشىندە 18 ەلدە 2 تومەندەتىلگەن مولشەرلەمە بار. ونداي تومەن مولشەرلەمە نەگىزىنەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى, فارماتسەۆتيكا , باسپا ونىمدەرى (گازەت, كىتاپ, جۋرنال),اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرسى (جەم, تىڭايتقىش) سالاسىندا قولدانىلادى. يسپانيا, فرانتسيا , يتاليا, ليۋكسەمبۋرگ جانە يرلانديادا باسپا ونىمىنە , فارماتسەۆتيكاعا , اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىنە ققس-تىڭ ەڭ تومەن مولشەرلەمەسى (5% از) بەلگىلەنگەن.
ەلىمىزدىڭ سالىق ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ مەن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ بىرنەشە مۇمكىندىگىن قاراستىرۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن سالىق كودەكسى اعىمداعى احۋالدىڭ سىن-قاتەرىنە بايلانىستى دەر كەزىندە ارەكەت ەتۋى كەرەك. ودان ءارى قازىنالىق ساياساتتى جەتىلدىرەتىن سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ تۇسىنىكتى, ناقتى جانە اشىق راسىمدەرىن بەلگىلەپ, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ىنتالاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋعا , سالىق بازاسىن كەڭەيتۋگە جانە بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن نىعايتۋعا باعىتتالسا قۇبا-قۇپ. تسيفرلىق تەحنولوگيانى دامىتۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ , سالىقتىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, تىكەلەي جانە جاناما (سالىقتىق شەگەرىمدەر جۇيەسى ارقىلى ) سارالاۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ ءار سالاسى ءۇشىن سارالانعان سالىق سالۋ مولشەرلەمەسىن ەنگىزۋدىڭ دە ماڭىزى جوعارى. مىسالى, فرانتسيا, گەرمانيا , اقش, يتاليا, رەسەي ەلدەرىندە اگروونەركاسىپ كەشەنى ءۇشىن باسقا سالىق مولشەرلەمەسى قولدانىلادى. ۇلىبريتانيا, گەرمانيا , يسلانديا جانە نورۆەگيادا بانك سەكتورىنىڭ سۋبەكتىسى ءۇشىن سارالانعان مولشەرلەمە ەنگىزىلگەن. ەو-نىڭ كەي ەلىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قاتىستى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنان سالىقتى بىرىڭعاي سالىققا بىرىكتىرۋ قاراستىرىلعان.
ءبىزدىڭ ەلدە بيزنەسكە بەرىلەتىن كەيبىر سالىق جەڭىلدىگى مەن ارتىقشىلىق سالىق جۇكتەمەسىن ادىلەتسىز بولۋگە اكەلىپ سوقتىرىپ وتىر. سالىق زاڭناماسىندا وزگەرىستىڭ ءجيى جاسالۋى بيزنەس ءۇشىن بەلگىسىزدىك تۋدىرۋى مۇمكىن, وعان بەيىمدەلۋ مەن ونى ورىنداۋ ءۇشىن قوسىمشا رەسۋرس قاجەت بولادى. ءتۇرلى مەملەكەتتىك مەكەمە مەن ۆەدومستۆو اراسىنداعى ۇيلەستىرۋ جۇمىسىنىڭ بولماۋى دا – تۇزەتىلۋى ءتيىس كەمشىلىك. سونىڭ سالدارىنان سالىق تولەۋشىلەر شاتاسىپ, رەسۋرستار ءتيىمسىز پايدالانىلادى. ءالى كۇنگە دەيىن ققس جانە اكتسيز سالىعى جۇيەسىندە قوسارلى سالىق سالۋ ماسەلەسى بايقالىپ وتىر. بۇل سالىق تولەۋشى ءۇشىن ايتارلىقتاي قارجىلىق اۋىرتپالىق تۋدىرادى جانە ەلىمىزگە شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كەلۋىن تەجەۋى مۇمكىن.
«سالىق جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ناقتى ساۋالعا كەلەسىدەي ۇسىنىس-قادامدارمەن جاۋاپ بەرۋگە بولادى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە سالىق كودەكسىن قولدانۋدى جەڭىلدەتۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. كودەكس سالىق تولەۋشى ءۇشىن تۇسىنۋگە وڭاي جانە قولدانۋعا جەڭىل قۇجات بولۋعا ءتيىس, بۇل سالىق تولەۋشىگە سالىق مىندەتتەمەسىن ورىنداۋدى جەڭىلدەتەدى جانە سالىق جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. وسىعان وراي ۇكىمەتتىڭ سالىق پەن تولەم سانىن ازايتۋدى, ارتىق سالىق جەڭىلدىگىن جويۋدى جانە مۇمكىندىككە قاراي سالىق مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ شاراسىن قاراستىرعانى ابزال.
ەكىنشى تۇجىرىم سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋگە قاتىستى. سالىق اكىمشىلەرى كوپ جاعدايدا از جۇمىس جاسايدى, بەلگىلى ءبىر دايىندىقتان وتپەيدى جانە جەتكىلىكتى رەسۋرستارعا يەلىك ەتە المايدى. مۇنىڭ ءبارى سالىق زاڭناماسىن ءتيىمدى قولدانۋدى قيىنداتادى. وسىنىڭ سالدارىنان سالىق تولەۋدەن جالتارۋ بەلەڭ العان جانە ۇكىمەت ءوز دامۋ ماقساتىن قولداۋعا قاجەتتى كىرىستەردى جيناي المايدى. ماسەلەنىڭ شەشىمى – سالىقتىق باسقارۋ تەحنولوگياسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە سالىق اكىمشىسىن وقىتۋدى قولعا الۋ. بۇل ورايدا سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ دا – ايرىقشا قاجەتتى شارا.
سالىق ساياساتىندا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ دە ماڭىزدى. اشىقتىق سالىق تولەۋشى مەن ۇكىمەت اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋ ءۇشىن كەرەك. ونىڭ بولماۋى سىبايلاس جەمقورلىققا مۇمكىندىك تۋعىزۋى جانە سالىق زاڭناماسىنىڭ ساقتالۋىنا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن.
مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى ارتتىرۋ دا سالىق قىزمەتىن قولايلى ءارى تۇسىنىكتى ەتە تۇسەر ەدى. تاعى ءبىر ماسەلە – تىكەلەي جانە جاناما سالىقتى وڭتايلى ۇشتاستىرۋ. بۇل – ءتۇرلى ەكونوميكالىق فاكتوردى مۇقيات ەسەپكە الۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى مىندەت. جەكە تۇلعا تابىسىنان – جەكە تابىس سالىعى, زاڭدى تۇلعا تابىسىنان – كورپوراتيۆتى تابىس سالىعى ۇستالادى. ققس پەن اكتسيز سالىعى (جاناما سالىق تۇرىندە) ساتۋ نۇكتەسىندە تاۋار مەن قىزمەتتەن الىنادى. سالىقتىڭ وسى ەكى ءتۇرىن ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ۋاكىلەتتى ورگاندار كىرىس قاجەتتىلىگىن تەڭەستىرۋگە ءتيىس. بايلىقتى قايتا ءبولۋ جانە تابىس تەڭسىزدىگىن ازايتۋ ءۇشىن – تىكەلەي سالىقتى پايدالانۋ, كىرىس الۋ جانە تۇتىنۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جاناما سالىق قولدانىلادى.
سالىق تولەۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ارتتىرۋ دا سالاداعى جۇمىس قارقىنىن جەدەلدەتەدى. ازاماتتارعا ونىڭ سالىق مىندەتتەمەسى جانە ونى ساقتاماۋدىڭ سالدارى تۋرالى اقپارات بەرۋ ەرىكتى تۇردە ورىندالۋعا ىقپال ەتەدى جانە ماجبۇرلەپ ورىنداۋ قاجەتتىلىگىن ازايتادى. قورىتا ايتقاندا, سالىق ساياساتى مەن سالىق تەتىگىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ – ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن سالىق كودەكسىن جەڭىلدەتۋ, سالىقتىق اكىمشىلىكتەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ, سالىقتىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ, «سالىق مادەنيەتىن» قالىپتاستىرۋ, سالىق تولەۋشىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ, سالىق ساياساتىندا اشىقتىقتى ارتتىرۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر اراسىنداعى ۇيلەسىمدىلىكتى جانداندىرۋ, سالىق تۇرلەرىن وڭتايلاندىرۋدى جاقسارتۋ قاجەت.
كەرىمبەك عالىمجان ەسقارا ۇلى
ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
