– الينا روبەرتقىزى, بۇگىنگى تاڭدا بيولوگيا ءپانى قالاي وقىتىلىپ جاتىر؟ شەتەلمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ ادىستەمەسىندە قانداي وزگەشەلىكتەر بار؟
– شەتەلمەن سالىستىرعاندا بىزدە بيولوگيا ءپانى جاقسى وقىتىلادى. ارينە كەيبىر جەردە كەمشىن تارتقان تۇستار دا جەتەرلىك. بارىنەن دە كەڭەستىك وقىتۋ جۇيەسى جاقسىراق ەدى. بىراق ونىڭ ادىستەمەسى جاڭا زامانعا بەيىمدەلىپ ۇلگەرمەدى. كەڭەستىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ەسكى «ۆولگا» كولىگى سياقتى. وتە سەنىمدى, ءمىز باقپاي, قانشا جۇك بولسا دا كوتەرە بەرەدى. تەك وندا جايلىلىق جوق. بۇرىنعى وقىتۋ ءتاسىلى دە سونداي بولدى. سول ءۇشىن ەسكى ءتارتىپتى قالدىرىپ, بۇگىنگى زاماننىڭ ادىستەمەسىنەن ءتيىمدى تۇستارىن الىپ, وقىتۋ ادىستەمەسىن قاتتى وزگەرتپەي-اق قويۋ كەرەك ەدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ولاي بولمادى. مەن بيولوگيا ءپانىن وقىتۋدىڭ فيندىك, اعىلشىندىق, امەريكالىق, بالتىق تەڭىزى جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ادىستەمەلەرىن جاقسى بىلەمىن. بىراق ونىمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ ساباق بەرۋ ۇلگىسى الدەقايدا جاقسىراق. ماسەلەن, اقش-تا بىرىڭعاي وقىتۋ جۇيەسى جوق. ءاربىر شتاتتىڭ, ءتىپتى ءار مەكتەپتىڭ وزىندىك جەكە ادىستەمەسى بار. سوعان قاراي ءبىر مەكتەپتەر ءۇش جىل قاتارىنان قۇستاردى نەمەسە كوبەلەكتەردى ۇيرەتۋى مۇمكىن. ەسەسىنە بالالار ادامنىڭ اناتومياسى, بالىقتار, باسقا دا جانۋارلار تۋرالى تۇك بىلمەي شىعادى. قازاقستاندا ءپاندى وقىتۋدىڭ مەملەكەتتىك ورتاق جۇيەسى بار. بالا سول ارقىلى بيولوگيا سالاسى بويىنشا ءبىراز نارسە ءبىلىپ شىعادى. وسى جاعىنان كەلگەندە ءبىزدىڭ ۇتارىمىز كوپ. ارينە, مەكتەپ – عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەمەس. وندا كۇردەلى زەرتتەۋ جۇرگىزە المايسىز. ويتكەنى بالا قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرادى. نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندە جاعداي ءسال باسقاشا. وندا ءتيىستى زەرتحانالار بولعاندىقتان وقۋشىلار دنق دارەجەسىنە دەيىن زەرتحانالىق تاجىريبە جاساي الادى. جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىندە بالالار بيولوگيا ءپانى بويىنشا ءتاپ-ءتاۋىر بازالىق ءبىلىم الىپ شىعادى.
– وسىدان ءۇش جىل بۇرىنعى ءبىر سۇحباتىڭىزدا «ەگەر جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى جاقسارسا, جاڭادان ساپالى وقۋلىق باسىپ شىعارار ەدىك» دەپسىز. سودان بەرگى ارالىقتا جاعداي قالاي وزگەردى, جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسى تۇزەلدى مە؟
– ازىرگە جاڭا وقۋ باعدارلاماسى جاسالمادى. الايدا بۇل ماسەلە تالايدان كوتەرىلىپ كەلەدى, ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. وقۋ باعدارلاماسى وزگەرمەي, جاڭا بيولوگيا ءپانىنىڭ وقۋلىعى جازىلمايدى. ال وقۋ باعدارلاماسىنىڭ نە ءۇشىن جاڭارماي جاتقانى بەلگىسىز. ءار 4 جىلدا وقۋلىقتار جاڭادان باسىلىپ تۇرۋ كەرەك. ەلىمىزدە 30 جىلدىڭ ىشىندە وقۋلىقتار ءۇش رەت جاڭارتىلدى. بيولوگيا ءپانى وقۋلىعى سەگىز جىلدان بەرى ءالى جاڭارتىلعان جوق. دەگەنمەن بۇل سونشالىقتى ماڭىزدى ماسەلە ەمەس. ودان وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمى كەمىپ قالمايدى. بىراق جالپى جاعدايدىڭ وزگەرىسىنە قاراپ وقۋلىقتاردى دا جاڭارتىپ وتىرعان ابزال. وقۋ باعدارلاماسىن جاڭارتۋ – كۇردەلى شارۋا. بۇل ىسكە ەلىمىزدەگى ەڭ بىلىكتى پەداگوگتەردىڭ كەمى 20 پايىزى اتسالىسۋى كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە سولاردىڭ كوزقاراسى, ۇسىنىستارى ەسكەرىلەدى. جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا مەكتەپتەر 2015-2016 جىلدان كوشە باستادى. باعدارلامانى وزگەرتۋ كونستيتۋتسيانى اۋىستىرۋمەن بىردەي. 2022 جىلى استانادا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە ۇلكەن جيىنعا قاتىسقانمىن. ودان كەيىن تالقىلاۋلارعا بىلىكتى ساراپشىلار, ادىسكەرلەر, ءتيىستى اكادەميا ماماندارى قوسىلدى. الايدا بۇل جۇمىس قىرۋار ەڭبەك پەن كۇشتى تالاپ ەتەتىن بولعاندىقتان, باعدارلامانى وزگەرتۋ ماسەلەسى كەيىنگە قالىپ قويدى. ەگەر جاڭا باعدارلاما قابىلدانسا, سونىڭ نەگىزىندە ساپالى وقۋلىق باسىپ شىعارۋعا دايىنبىز. سەگىز جىلدان بەرى تالاي نارسە وزگەردى, سوعان ساي وقۋ باعدارلاماسىن جاڭالاۋدىڭ مەزگىلى جەتتى.
– وقۋلىقتى ازىرلەۋ بارىسىندا نەگە كوبىرەك سۇيەنەسىزدەر, وتاندىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە مە الدە حالىقارالىق, شەتەلدىك اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە مە؟
– قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ءبىر بولشەگى بولعاندىقتان, ەكى جاقتىڭ دا تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋعا تىرىسامىز. وتاندىق مىقتى عالىمدارىمىز دا جەتكىلىكتى. شەتەلدىڭ ۇزدىك تاجىريبەلەرىن الۋعا دا تۋرا كەلەدى. ماسەلەن, مەنىڭ اتى-ءجونىم جازىلعان وقۋلىقتاردا ەلىمىزدەگى اتاقتى بيوفيزيك م.گەلمانوۆ, بۇكىل دۇنيە جۇزىنە تانىمال ورنيتولوگ ا.كوۆشار, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ اكادەميگى م.اسانوۆ سىندى عالىمدارمەن بىرگە تۇرمىن. بۇل وقۋلىقتار نەگىزىنەن سول عالىمداردىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەرى بويىنشا جازىلعان. دەگەنمەن بيولوگيا ءپانى وقۋلىعىنا قازىرگى قوعامنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى دە كىرىستىرىلگەن. ماسەلەن, «ابورت دەگەنىمىز نە», ء«ارتۇرلى كونتراتسەپتسيالاردىڭ تيىمدىلىگى» سەكىلدى تاقىرىپتار دا كەزدەسەدى. كوپشىلىگى مەنى سول ءۇشىن جازعىرادى. بىراق مەنىڭ بۇل جەردە ەش كىنام جوق دەپ ايتقىم كەلەدى. اڭگىمەنىڭ ءبارى – وقۋ باعدارلاماسىندا. باعدارلامادا نە تالاپ ەتىلەدى, ءبىز سونى جازامىز. ودان ءبىر قادام دا ارتىق كەتە المايمىز. سەبەبى وقۋلىق جازىلىپ بولعان سوڭ, ءبىر جىل بويى مەملەكەتتىك ساراپتاۋدان وتەدى. ەگەر ساراپتامادا قاتە تابىلسا, تۇزەتۋگە قايتا جىبەرىلەدى. ءبىز – جاي عانا ورىنداۋشىمىز, نە تاپسىرىس بەرسە, سونى جازىپ بەرەمىز. «جۇكتىلىككە قارسى پرەپاراتتاردىڭ تيىمدىلىگى» دەگەن تاقىرىپتى جازۋعا كەلگەندە ءتورت كۇن ويلانعام. سونداعىسى بار-جوعى 1,5 عانا بەت. بىراق بالالار وقىعاندا ۇستىنە سۋ قۇيىپ جىبەرگەندەي اسەردە بولماسىن دەپ بارىنشا جۇمسارتۋعا, الىستان وراعىتۋعا تىرىستىم. جوعارى جاقتىڭ تالابى سول. جەكە وزىمە سالسا, مۇنداي تاقىرىپتاردى وقۋلىققا مۇلدە كىرىستىرمەس ەدىم. ەگەر جەكە تاقىرىپتاردى قوزعاۋ كەرەك بولسا, دارىگەر-ماماندار ۇلدارعا بولەك, قىزدارعا بولەك مەكتەپكە كەلىپ ءدارىس وقىسىن. جالپى مەنىڭ تۇسىنىگىم وسىنداي.
– ءبىزدىڭ وقۋشىلار بيولوگيادان قالاي؟ سوسىن سىزدە ساباق بارىسىندا قولداناتىن جەكە ادىستەمەڭىز بار ما؟
– بالالاردىڭ ءبارى بيولوگيادان كۇشتى دەي المايمىن. بۇل جەردە وقۋشىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ كەرەك. ءار بالا تابيعاتىنان ءارتۇرلى. بىرەۋ العىر تالاپتى بولادى. ەكىنشىسى جالقاۋ, وقىعىسى كەلمەيدى. سونداي ءبىلىمدى بالانى تاۋىپ تالانتىن اشا بىلسەڭ, سول ەرتەڭ سەنىڭ ءۇمىتىڭدى اقتاپ, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق دارەجەدەگى جارىستاردا بايگەدەن وزا شاۋىپ كەلەدى. ال ساباق بەرۋ تاسىلىنە كەلسەم, مەندە كەرەمەتتەي ءبىر ادىستەمە جوق. بىراق بالالاردى وقىتۋدا مارال جانپەيىسوۆا, تەمىر عاليەۆ سىندى مىقتى پەداگوگتەردىڭ تاجىريبەسىنە, ءادىسناماسىنا سۇيەنەمىن. ولار – مەن ءۇشىن پەداگوگيكا سالاسىندا تۋرا جولدان تايدىرماس تەمىرقازىقتارىم. دەگەنمەن مۇعالىم دە – ءبىر ونەردىڭ يەسى. بالالارعا ساباق بەرۋ ءۇشىن دە ادامعا كىشكەنە تالانت كەرەك سەكىلدى. ءارى قاراي مىقتى پەداگوگ بولىپ كەتۋ ءوزىنىڭ ىنتا-جىگەرى مەن ەڭبەگىنە بايلانىستى. مەنىڭ بار قۇپيام وسى بولسا كەرەك. باستىسى – بالانى وقىتۋعا بار جانىڭدى سالىپ, ءوز ءىسىڭدى جۇرەكپەن, ادال اتقارۋ. پانگە قىزىقتىرۋ ءۇشىن مۇعالىم كەيدە وبرازعا كىرىپ اكتەر بولىپ تا ويناپ كورۋ كەرەك. بىرەۋدەن ماقتاۋ ەستۋ ءۇشىن بالا وقىتپاي-اق قويعان جاقسى. پەداگوگتىڭ جۇرەگىندە «مەنىڭ شاكىرتىم» دەگەن ءسوز تۇرسا ونداي ۇستازدىڭ ورنى ارقاشان دا بيىك بولادى. ابىروي دا, ماراپات تا ادال مۇعالىمدى ءوزى ىزدەپ تابادى.
– ۋاقىت ءبولىپ اڭگىمەلەسكەنىڭىزگە راحمەت. ىسىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىن!
اڭگىمەلەسكەن –
ءانۋار جۇماشباي,
«Egemen Qazaqstan»
