اۆتورى –
The Diplomat ساراپشىسى
نايدجەل لي
ۇكىمەت اەس سالۋعا نەگە ىنتالى؟
قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىنا كوشۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاۋەلدىلىگىنە بايلانىستى. الداعى ونجىلدىقتا ەل ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعىنا تاپ بولۋى مۇمكىن. 2035 جىلعا قاراي ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ ايتارلىقتاي ارتىپ, 152,4 ملرد كۆت ساعاتقا جەتەدى دەپ بولجام ايتادى ساراپشىلار. سونداي-اق ەندىگى ۋاقىتتا ينفراقۇرىلىمنىڭ توزۋى, ەكولوگيالىق نورمالاردىڭ قاتاڭداۋى سەكىلدى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ەلدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ 135 ملرد كۆت ساعاتقا تومەندەۋى مۇمكىن. بۇعان قاراماستان قازاقستاندا جاڭا ءوندىرىس ورىندارى سالىنىپ جاتىر, وسىدان كەلىپ ەلدە 2035 جىلعا قاراي جالپى قۋاتى 26,5 گۆت جاڭا قۋات كوزدەرىن ەنگىزۋ قاجەتتىگى تۋادى. ۇكىمەت اەس قازاقستاننىڭ تۇراقتى ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا قاجەت دەپ مالىمدەيدى.
نەگىزى اەس ەكولوگيالىق تۇرعىدان العاندا ارتىقشىلىعى كوپ, اسىرەسە, اۋاعا تارالاتىن شىعارىندىلاردى از وندىرەدى. ول جاھاندىق جىلىنۋ مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى كومىرقىشقىل گازى نەمەسە مەتان سەكىلدى پارنيكتىك گازداردى تاراتپايدى. سونىمەن قاتار اەس-ءتىڭ كومىر ەلەكتر ستانسالارىنان ايىرماشىلىعى – كۇكىرت پەن ازوت وكسيدتەرىن, بولشەكتەردى جانە ادام دەنساۋلىعى مەن قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەر ەتەتىن باسقا دا لاستاۋشى زاتتاردى شىعارمايدى.
قازاقستان ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاجەتتىلىگىن وتەۋدە ايتارلىقتاي دارەجەدە كومىرگە, مۇنايعا جانە تابيعي گازعا تاۋەلدى. بۇل, ارينە, ەكولوگيالىق جاعىنان العاندا ءتيىمسىز, اۋانى قاتتى لاستايدى. اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ (ماگاتە) باقىلاۋ جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى تاريك راۋف اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ۇمتىلاتىن ەلدەردە شەشۋشى ءرول اتقارادى دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا, اتوم ەنەرگەتيكاسى الداعى 40-50 جىلدا تۇراقتى دامۋ جانە CO2 شىعارىندىلارىن ازايتۋداعى ۇلەسى زور بولادى. بالقاش كولىن جوسپارلانعان اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ رەاكتورلارىن سالقىنداتۋعا پايدالانۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ول كولگە ايتارلىقتاي اسەرىنە تيگىزە مە دەگەن الاڭداۋشىلىق تا بار. بالقاش كولى قازىردىڭ وزىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى ناتيجەسىندە تەمپەراتۋرانىڭ جوعارىلاۋى مەن شامادان تىس پايدالانۋ سالدارىنان ايتارلىقتاي اۋىرتپالىقتى باستان كەشىپ جاتىر. بۇل فاكتورلار سۋ, دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە, تۇزدىلىقتىڭ جوعارىلاۋىنا جانە كول ەكوجۇيەسىنە وتە ماڭىزدى بالىق پوپۋلياتسياسىنىڭ ازايۋىنا اكەلەدى.
قوعام كوزقاراسى قانداي؟
اەس سالۋ ماسەلەسىن قازاقستان قوعامى بىردەن قابىلداي المادى. تامىزدا جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سايكەس, قاتىسۋشىلاردىڭ 53,1 پايىزى عانا بۇل يدەيانى قولدادى. ءبىر قىزىعى, قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ناسيحاتتاعانىن بىلەمىز. وسىعان قاراماستان, كوپتەگەن ازامات كەڭەستىك كەزەڭدە ەلدە قورشاعان ورتاعا جانە ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا ۇزاق ۋاقىت اسەر ەتكەن يادرولىق سىناقتار سەكىلدى اتوم ەلەكتر ستانساسى دا ءوز زاردابىن تيگىزبەي قويمايدى دەگەن پىكىردە.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدە كەڭەس وداعىنان مۇراعا قالعان الەمدەگى ءتورتىنشى ءىرى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. ەلدە اتوم ەنەرگياسىن تۇراقتى ءارى قاۋىپسىز جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەتىن, يادرولىق قارۋدى تاراتۋمەن بايلانىستى تاۋەكەلدەردى تومەندەتەتىن, تومەن بايىتىلعان ۋراننىڭ جاھاندىق رەزەرۆى رەتىندە قىزمەت ەتەتىن ماگاتە-ءنىڭ تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى (تبب) ورنالاسقان. 1986 جىلى ورىن العان چەرنوبىل اپاتىن حالىق ءالى ۇمىتا قويعان جوق, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قارسى حالىق پىكىرلەرى – وسىنىڭ ءبىر سەبەبى.
امەريكالىق NAC International كومپانياسىنىڭ كونسالتينگ جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى دەۆيد كالپ حالىقتىڭ مۇنداي الاڭداۋشىلىعى ورىندى, الايدا قازىرگى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنداعى قاۋىپسىزدىك شارالارى بۇرىننان وزگەشە, زالالسىزداندىرىلعان, وسىنى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى دەيدى. جاقىندا قازاقستانداعى باق-تىڭ بىرىنە بەرگەن پىكىرىندە ول اتوم ەلەكتر ستانسالارى كوپدەڭگەيلى قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىمەن جانە اپاتتار قاۋپىن ازايتۋعا ارنالعان رەزەرۆتىك مەحانيزمدەرمەن جابدىقتالعانىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ماگاتە كوپتەگەن ميسسيانىڭ, ونىڭ ىشىندە يادرولىق ينفراقۇرىلىمدى كەشەندى شولۋ (ينير) ميسسيالارىنىڭ كومەگىمەن قازاقستاننىڭ يادرولىق ەنەرگەتيكانى دامىتۋعا دايىندىعىن باعالاۋعا قاتىسادى. بۇل ميسسيالار قازاقستاننىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك, اپاتتىق جوسپارلاۋ جانە راديواكتيۆتى قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ سياقتى سالالاردا دامىپ, العا ىلگەرىلەگەنىن كورسەتتى. الايدا نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى نىعايتۋ مەن اتوم ەنەرگەتيكاسى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارىن ازىرلەۋ بويىنشا ودان ءارى جۇمىس قاجەت. ماگاتە مەن قازاقستان دا يادرولىق ەنەرگەتيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدى, سونداي-اق يادرولىق جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتيتىن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋرالى بەس جىلدىق نەگىزدەمەلىك كەلىسىمگە قول قويدى. وتكەن ايدا قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ماگاتە وكىلدەرى مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارىنىڭ قاتىسۋىمەن ءىس-شارا ۇيىمداستىرىپ, وندا قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە بەيىلدىلىگى تالقىلاندى.
گەوساياسي فاكتور
جالپى, قازاقستان تۇرعىندارى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ سىرتقى زارداپتارى تۋرالى الاڭدامايدى, بىراق گەوساياسي سالدارى بولۋى ابدەن مۇمكىن. قازاقستان ءوڭىردىڭ ەنەرگەتيكالىق لاندشافتىندا مۇددەلەرى بار رەسەي, قىتاي جانە ەۋروپالىق وداقتى قوسا العاندا, ءىرى دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. ەگەر رەسەيدىڭ «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى ستانسا سالۋعا كەلىسىمشارت السا, بۇل رەسەيدىڭ قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋداعى ءرولىن كۇشەيتەدى. كەرىسىنشە, ەگەر قازاقستان قىتايدىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ نەمەسە فرانتسيانىڭ كومپانياسىن تاڭداسا, بۇل ماسكەۋ وربيتاسىنان كەتەدى دەگەندى ءبىلدىرۋى مۇمكىن. قازىر ەۋروپا ەلدەرى, ءتىپتى اقش تا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سەكتورىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ەۋروپا ءۇشىن قازاقستانداعى اتوم ەلەكتر ستانساسى – ۋران مەن الەۋەتتى بايىتىلعان يادرولىق وتىننىڭ نەعۇرلىم تۇراقتى جانە ارتاراپتاندىرىلعان جەتكىزىلىمى. بۇل اتوم ەنەرگەتيكاسى سەكتورىندا تاريحي ۇستەمدىك ەتكەن رەسەي سياقتى باسقا گەوساياسي ويىنشىلارعا تاۋەلدىلىكتى ازايتادى. فرانتسۋزدىق EDF سياقتى كومپانيالاردىڭ قازاقستاننىڭ يادرولىق جوباسىنا قاتىسۋى ايماقتاعى رەسەي مەن قىتايدىڭ ىقپالىن ازايتارى ءسوزسىز.
ۇدەرىستىڭ باستاماسى
وسى اپتادا وتەتىن رەفەرەندۋمدا اتالعان ماسەلە ماقۇلدانسا دا, كەز كەلگەن اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا جانە پايدالانۋعا بەرۋگە دەيىنگى ۇزاق ۇدەرىستىڭ باستاماسى عانا. ۇكىمەت ءوز ەرەجەلەرىن الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ماگاتە سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا بولۋى قاجەت. اەس سالۋدى قارجىلاندىرۋعا مەملەكەتكە قاراجات, جەكە ينۆەستيتسيالار جانە حالىقارالىق نەسيەلەر قاجەت بولۋى مۇمكىن. قۇرىلىس كەزەڭىنىڭ ءوزى 10 جىلعا دەيىن سوزىلۋى مۇمكىن. قازاقستان بۇل كەزەڭدەردە ءوزىنىڭ ادامي كاپيتالىن ۇلعايتۋ كەرەك. ق.توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا اتاپ وتكەندەي, قازىر الەمنىڭ 30 ەلىندە 200-گە جۋىق اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەيدى, قازاقستان دا بۇل تىزىمگە قوسىلۋ ابدەن مۇمكىن.
دايىنداعان –
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
