جاس بالا دا قۇمىرا سەكىلدى. ىشىنە نە قۇيساڭ سونىمەن تولادى. ولاردىڭ قولىنا سيقىرلى سمارتفون ۇستاتىپ, عالامتور الەمىنىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ بەرگەننەن كەيىن ءار قيمىلىن قالتقىسىز قاداعالاۋدى دا قاپەردەن شىعارماعانىمىز ابزال. بۇل ماسەلە تالايدان بەرى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىن دابىل قاقتىرىپ وتىر. «مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دەنساۋلىققا قاتىستى مىنەز-قۇلقى» (HBSC) زەرتتەۋىنىڭ دەرەكتەرىن كەلتىرسەك, 2022 جىلى ەۋروپا, ورتالىق ازيا جانە كانادانىڭ 44 ەلىندە 11, 13 جانە 15 جاستاعى 280 مىڭ ءجاسوسپىرىم ارنايى ساۋالناماعا قاتىسقان. اتالعان ايماقتاردا الەۋمەتتىك جەلىلەردى پروبلەمالىق قولدانۋ ۇدەرىسى 2018 جىلعى 7%-دان 2022 جىلى 11%-عا دەيىن ارتقان. تسيفرلىق تەحنولوگيالار جاستاردىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەلتىرىپ جاتقانىنا الاڭداعان عالىمدار اتا-انالارعا ۇندەۋ جاساپ, جەتكىنشەكتەردى جەلى تاۋەلدىلىگىنەن اراشالاپ قالۋعا شاقىرعان.
بۇل ءۇردىس جالعاسا بەرسە, جاسوسپىرىمدەر دەنساۋلىعىنا بولاشاقتا وتە قيىن زارداپ اكەلۋى مۇمكىن. الەۋمەتتىك جەلىلەردى شەكتەن تىس قولدانۋ كۇن ءتارتىبىنىڭ ساقتالماۋى, ۇيقىنىڭ قانباۋى, اشۋشاڭدىق, وقۋ ۇلگەرىمىنىڭ تومەندەۋى, تابيعي ەموتسيالاردان اجىراپ قالۋ, مىنەز-ق ۇلىقتىڭ وزگەرۋى سياقتى پروبلەما تۋدىرىپ وتىر. جاسوسپىرىمدەردىڭ ومىردەگى شىنايى قىزىعۋشىلىقتاردان قول ءۇزىپ, جاۋاپكەرشىلىك, جاناشىرلىق, كىتاپ وقۋ, ورتاعا بەيىمدەلۋ, بولعان وقيعالاردى ءوز قالىبىندا قابىلداۋ سەزىمدەرىنەن الىستاۋى – جەلىگە تاۋەلدىلىكتىڭ تاعى ءبىر سيپاتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
«الەۋمەتتىك جەلىلەر جاسوسپىرىمدەردىڭ دەنساۋلىعى مەن سالاماتتىلىعىنا وڭ دا, تەرىس تە اسەر ەتە الادى. وسى سەبەپتى تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى وقىتۋ ماڭىزدى. الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋى قارقىندى ءارى تەحنولوگيالاردىڭ دامۋ دەڭگەيى دە وتە جوعارى. ءبىز مۇنداي الشاقتىقتىڭ سالدارىنا كۋا بولىپ, بۇل ۇدەرىس ارى قاراي دا ۇلكەيە بەرەدى دەپ سانايمىز. مۇنى بولدىرماۋ ءۇشىن ەل ۇكىمەتتەرى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارى, مۇعالىمدەر مەن اتا-انالار ورىن العان جاعدايدىڭ العىشارتتارىن تەرەڭ ۇعىنۋى جانە بۇلاردى جويۋ ءۇشىن لايىقتى ءىس-ارەكەتتەر جاساۋى كەرەك», دەپ پىكىر بىلدىرگەن ددۇ-نىڭ ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى حانس كليۋگە.
جاسوسپىرىمدەر اراسىندا اتالعان تاقىرىپقا قاتىستى زەرتتەۋ شارالارىن وتاندىق ماماندار دا قولعا العان. ماسەلەن, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدە 10 ءجاسوسپىرىمنىڭ بىرەۋى (12%) ءوزىنىڭ جەلىنى قولدانۋىن باقىلاۋعا تىرىساتىنىن ايتقان. ولاردىڭ دەنى كەرى سالدارلاردىڭ اسەرىنە ۇشىراي وتىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پروبلەمالىق مىنەز-قۇلىق بەلگىلەرىن كورسەتكەن. زەرتتەۋدە قىز بالالاردىڭ ۇل بالالارعا قاراعاندا الەۋمەتتىك جەلىلەردى پروبلەمالىق قولدانۋ دەڭگەيلەرىنىڭ جوعارى ەكەنى ايتىلادى (10%-عا قارسى 14%). ال جاستاردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى (36%) دوستارىمەن ۇنەمى ينتەرنەت ارقىلى بايلانىس جاسايتىن كورىنەدى. سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردى پروبلەمالىق پايدالانۋشىلاردىڭ قاتارىندا پسيحواكتيۆتى زاتتاردى قولدانۋشىلار دەڭگەيى جوعارى ەكەنى بايقالعان.
– كەيبىر اتا-انا بالا تاربيەلەۋ جۇمىسىنا باس قاتىرماي, ۋاقىتشا تىنىشتىق ءۇشىن ونى تولىقتاي عالامتورعا تاپسىرعان. وكىنىشتىسى, كومپيۋتەر ويىندارى مەن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قاتاڭ, جاعىمسىز ارەكەتتەر بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالانى قاندىقول قىلمىسكەرلىككە, اككى الاياقتىققا يتەرمەلەپ قانا قويماي, وزىنە قول جۇمساۋعا دا اپارىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جەلى مەن ءتۇرلى ءدىني ەكسترەميستىك راديكاليستىك باعىتتا ناسيحات جۇرگىزەتىن سايتتار جاسوسپىرىمدەردىڭ ميىن ۋلاپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ەڭ كۇردەلىسى, اۋىرعان ادامنان گورى, عالامتور تاۋەلدىلىگىنە شالدىققان «ناۋقاستى» ەمدەۋ الدەقايدا قيىن. ال كومپيۋتەردىڭ بالا دەنساۋلىعىنا زيانىن ايتپاعاندا, ساباق ۇلگەرىمىنە دە ايتارلىقتاي كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى دالەلدەنگەن. كوبىنە ۆيرتۋالدى الەمنىڭ «تۇتقىنى» اتاناتىن – 6-9-سىنىپ وقۋشىلارى, ياعني 12-16 جاس شاماسىنداعى بالعىندار. جەتكىنشەكتەردىڭ دەمالىسى دۇرىس ۇيىمداستىرىلمايتىندىقتان, ولار ەرىكسىز كومپيۋتەرلىك كلۋبتار مەن الەۋمەتتىك جەلىنىڭ «قۇربانى» بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە يممۋنيتەتتىڭ السىرەۋى, پسيحيكالىق نەرۆ جۇيەسىنىڭ بۇزۋىلۋى جيىلەپ جاتىر. ياعني ۇيقىسىزدىق, تەز شارشاۋ, جۇيكەنىڭ جۇقارۋى كۇيزەلىسكە ۇشىراتارى انىق. كومپيۋتەردىڭ الدىندا كوپ وتىرۋدىڭ كەسىرىنەن ءجاسوسپىرىمنىڭ قالشىلداپ ۇستاماسى ۇستاعان جاعدايلار دا كەزدەسەدى. ءاربىر اتا-انا بالاسىنىڭ بولاشاعىن بۇگىننەن باستاپ ويلاعانى ابزال. قاجەتتىلىك ءۇشىن پايدالانعاننىڭ وزىندە پايداسى مەن زيانىن ەسكەرىپ شەكتەي ءبىلۋى شارت. مۇنىڭ ورنىن بالانى قىزىقتىراتىن, لوگيكالىق ويلاۋ جۇيەسىن دامىتاتىن تاسىلدەرگە الماستىرسا يگى, – دەيدى پەداگوگ-پسيحولوگ ارايگۇل راحمەتقىزى.
2023 جىلى ەلىمىزدە بالالار اراسىنداعى ەڭ تانىمال قوسىمشا رەتىندە YouTube جەلىسى تىركەلگەن. ونىڭ ۇلەسىنە بالالاردىڭ ەڭ تانىمال 10 قوسىمشادا وتكىزگەن ۋاقىتىنىڭ 30%-ى تيەسىلى. ۇشتىككە WhatsApp جانە TikTok جەلىلەرى كىرگەن. كيبەرقاۋىپسىزدىك شارالارىن كۇشەيتۋدى ۇسىنعان كەيبىر ساراپشىلار زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ پايدالى قىزمەتتەرىن قولداناردا بالانىڭ جەكە شەكاراسى تۋرالى دا ۇمىتپاۋىمىز قاجەت دەگەن پىكىردە.
پسيحولوگ دينا حاسەنوۆا گادجەتتەن قول ءۇزىپ, بالا نازارىن باسقاعا اۋدارتۋ ءۇشىن جاسالاتىن نەگىزگى قادامدار جونىندە كەڭەس بەردى.
– ءبارى قاراپايىم كۇن ءتارتىبىنىڭ جۇيەلى جولعا قويىلۋىنان باستالادى. بالا مەكتەپكە بارعانعا دەيىنگى كەزەڭدە وعان قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋ قاجەت. بالاباقشاعا اپاراتىن مۇمكىندىك بولماعان جاعدايدا ونى فيزيكالىق جاتتىعۋلارعا, دەنە ەڭبەگىنە باۋلىعان دۇرىس. اۋلاعا شىعىپ, كورشىنىڭ بالالارىمەن ويناسىن. بالاڭىزبەن كوبىرەك سويلەسىپ, قويعان سۇراقتارىنا جالىقپاي جاۋاپ بەرىڭىز. جۇمىستان شارشاپ كەلسەڭىز دە, بالاڭىزبەن تىم قۇرىعاندا جارتى ساعات ويناڭىز, قالاۋىن سۇراڭىز. 5-7 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا كۇنىنە گادجەتكە قاراۋعا 20-50 مينۋت ۋاقىت بەرگەن جەتكىلىكتى. بالا 10-11 جاسقا كەلگەندە گادجەتتەن كۇشتەپ اجىراتۋ قيىن. بۇل جاستاعى بالالارعا تاۋلىگىنە 60-80 مينۋتتان ارتىق گادجەت ۇستاماعان ابزال. قازىرگى سمارتفونداردا بالانىڭ عالامتورداعى ءىس-ارەكەتىن قاداعالاۋعا ارنالعان ءتۇرلى باعدارلامالار بار. پايدالى كونتەنتتەردى نۇسقاڭىز. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن تەلەفوندى وزدىگىنەن ق ۇلىپتاپ تاستايتىن باعدارلامالاردى پايدالانىڭىز. بالاڭىز تۇنۇزاق سمارتفونمەن قالىپ قويماسىن. ساباق وقۋ بارىسىندا ءار ساعات سايىن ءۇزىلىس الىپ, كوزدى دەمالدىرعان دۇرىس. تەلەفونعا ۇزدىكسىز تەلمىرۋ كوز بەن ميعا اسەر ەتەدى. سمارتفونداردى پايدالانعاندا كوزگە اۋىرلىق تۇسىرمەيتىن, وقۋعا ىڭعايلى رەجىمگە قويىپ وقۋ كەرەكتىگىن قاداعالاڭىز, بالاڭىزعا مۇنىڭ سالدارىن ايتىپ ءتۇسىندىرىڭىز. ەلەكتروندى قۇرىلعىلاردان بولىنەتىن ساۋلەلەر ۋاقىت وتە كەلە ۇيقىنىڭ بۇزىلۋىنا اكەلەدى. نەگىزىنەن بالالار عانا ەمەس, ۇلكەندەر دە سمارتفوندى توسەككە جاتاردا قولعا الماعانى دۇرىس, دەيدى د.حاسەنوۆا.
ەلىمىزدە جىل باسىنان بەرى كامەلەت جاسىنا تولماعان 134 بالا ءوز-وزىنە قول جۇمساعان. ال بىلتىر ءوز ءومىرىن تارك ەتكەن جەتكىنشەكتەردىڭ سانى – 142. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە كۇنىنە ەكى بالا سۋيتسيد جاساۋعا ارەكەتتەنەدى. البەتتە, بۇل وقيعالاردىڭ سەبەبى سان الۋان. دەگەنمەن عالامتورداعى ونلاين ويىندار مەن ءتۇرلى قوسىمشالار جاعا ۇستاتار جاعدايلارعا ءجيى سەبەپ بولاتىنى قوعامدا ءجيى ايتىلادى. اقپارات كەڭىستىگىندە 12-16 جاس ارالىعىنداعى جاستاردى سانالى تۇردە ءوز-وزىنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەيتىن «تيحي دوم», «سيني كيت» سەكىلدى سۇرقيا ويىنداردىڭ ورىمدەي بالالاردى ءومىر داعدارىسىنا تۇسىرگەنى تۋرالى وقيعالار از ەمەس.
مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى جىل باسىنان بەرى ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن ماتەريالداردى تاراتۋدىڭ 22 فاكتىسىن انىقتاپ, 19-ىن جويعان. سونداي-اق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى حابار تاراتاتىن 157 ينتەرنەت-رەسۋرستى انىقتاپ, 56-سىن بۇعاتتاپتى. ماماندار ءتۇرلى ينتەرنەت-رەسۋرس ارقىلى بالالارعا كەسىرى تيەتىن جانە بەلگىلى ءبىر اتاۋلارى بار قاۋىپتى توپتاردى جويۋ ءۇشىن پلاتفورمالاردىڭ باسشىلارىمەن بايلانىسقا شىعىپ, سولارمەن جۇمىس ىستەۋگە كىرىسكەن.
الەۋمەتتىك جەلىلەردى قولدانۋدىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرلەرى تۋرالى ءجيى ايتىلعانمەن, ماماندار جەلىنى جاۋاپكەرشىلىكپەن پايدالانۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى دا از ەمەس ەكەنىن العا تارتادى.
– جاستاردى ينتەرنەتتى زيانسىز پايدالانۋعا ۇيرەتۋ – ماڭىزدى ماسەلە. تەحنيكا قارىشتاپ دامىعان زاماندا عىلىم-ءبىلىمدى ەركىن مەڭگەرۋدە ءتۇرلى تەحنولوگيالار – ءتيىمدى تەتىك. ينتەرنەتتى ماقساتتى قولدانعان جاستار ۇلكەن تابىسقا قول جەتكىزىپ جاتىر. ينتەرنەت مۇمكىندىگىن ءتيىمدى قولدانۋ جاسوسپىرىمدەردىڭ الەۋمەتتىك بايلانىستارىن كۇشەيتەدى, – دەدى دسم قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سالتانات نازاروۆا.
ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانى قامتيتىن ددۇ-نىڭ ەۋروپالىق وڭىرلىك بيۋروسى ساياساتكەرلەردى, پەداگوگتەردى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىن بۇل باعىتتا ماقساتتى ءىس-شارالار جۇرگىزۋگە ۇندەپ وتىر. مەكتەپتەردە الەۋمەتتىك جەلىلەردى جاۋاپكەرشىلىكپەن قولدانۋ, ينتەرنەت قاۋىپسىزدىگىن جانە سىني ويلاۋ داعدىلارىن قامتيتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن باعدارلامالاردى ەنگىزۋ, پسيحيكالىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەر جەلىسىن كەڭەيتۋ, تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پروبلەمالىق پايدالانۋدان تۋىندايتىن ماسەلەلەردى شەشە الاتىن قۇپيا ءارى ءادىل پسيحيكالىق دەنساۋلىق قىزمەتتەرىنە قول جەتكىزۋ, ينتەرنەتتى قاۋىپسىز پايدالانۋ تۋراسىنداعى وتباسىلىق تاربيەنى كۇشەيتۋ, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ەسەپ بەرۋگە مىندەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى باستى نازاردا بولۋى كەرەك.
الماتى
