«يادرولىق وتىن دايارلاۋعا تەحنولوگيالىق قۋاتىمىز جەتكىلىكتى»

– سەرگەي ۆلاديميروۆيچ, زاۋىت باعىتى تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتسەڭىز.

– ۇزاق ۋاقىت بويى ء«ۇمز» اق ۋران ءوندىرىسىنىڭ سوڭعى ءونىمى – وتىن تابلەتكالارىن شىعا­رىپ كەلەدى. الەمدە مۇن­داي كاسىپورىنداردا تولىق تەح­نو­لوگيالىق تسيكل بار, ونىڭ سوڭعى ءونىمى رەاكتورعا قۇيۋعا دايىن وتىن – وتىن جيناعى بولىپ سانالادى. ءبىزدىڭ زاۋىت 1977 جىلدان بەرى ۋران تۇيىر­شىكتەرىن شىعارادى. ارينە, قازىر زامان تالابىنا ساي جاڭاردىق.

– ۋراندى ءوندىرۋ مەن بايىتۋ ەلىمىزدە قازىر قاي دەڭ­گەيدە جۇرگىزىلىپ جاتىر؟

– ەلىمىزدە ۋران قورى مول. الەمدە ۋران ءوندىرىسى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرمىز. گەو­تەح­نولوگيالىق پوليگوندا ۋران تىكەلەي وندىرىلەدى. وعان جەر استى شايمالاۋ ءادىسى پايدالانىلادى. عالىمدار بۇل ءتاسىل قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەيتىن ءارى ونىم­دىلىك جاعىنان ەڭ ءتيىمدى ءادىس ەكەنىن ايتىپ ءجۇر. ۇڭعىمالار ارقىلى ۋراندى جەر استىندا ەرىتىپ, دا­يىن ءونىمدى ەرىتكىشكە دايىنداپ, سورۋ ۇڭعىماسى ارقىلى ارنايى ەرى­تىندى قابىل­داۋ مەن تاراتۋ قوندىرعىسىنا جەت­كىزەدى. جەر استى­نان الىنعان سۇيىقتىق بىر­نەشە ساتىدا حيميالىق وڭدەۋ­دەن وتەدى.

ودان كەيىن تابيعي ۋران وتىن جوباسى شەڭبەرىندە رە­سەيگە كونۆەرسياعا (ۋران گەك­ساف­توريدىنىڭ وندىرىسىنە), ودان كەيىن بايىتىلۋعا جىبەرىلەدى. يادرولىق وتىندى الۋعا تابيعي ۋراندى ۋراننىڭ گەكسافتوريدى تۇرى­نە كوشىرۋ قاجەت جانە 235U يزوتوپى 5% تومەن دەڭگەيگە دەيىن ۋراندى بايىتۋدى جۇرگىزۋ كەرەك. بايىتۋ ۇدەرىسى بىرنەشە اي جۇرەدى. ءارى قاراي بايىتىلعان ۋران ءونىمى ۇنتاق پەن وتىن تابلەتكاسىن وندىرۋگە ء«ۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنا» جەتكىزىلەدى.

قازىر ەلدە ۋران ءوندىرۋ ەداۋىر ارتتى. بىلتىر 21 112 توننا وندىرىلسە, بيىلعى جوسپار – 22 500 توننا. ازىرگە وندىرىلگەن تابيعي ۋراننىڭ باسىم بولىگى وزگە ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. يادرولىق وتىننىڭ 40-45%-ى ازياعا كەتسە, قالعانى ەۋروپا مەن اقش-قا جونەلتىلەدى.

– كاسىپورىندا يادرولىق وتىن قالاي وندىرىلەدى؟

– وتىن تابلەتكاسى – يادرولىق وتىننىڭ نەگىزگى كومپونەنتى. بۇل 235U يزوتوپى بويىنشا بايىتىلعان ۋران ديوكسيدى ۇن­تاعىن نىعىزداۋ, ودان ءارى قاقتاۋ ادىسىمەن وندىرىلەدى. وتىن تاب­لەتكالارىن شىعارۋدىڭ تەح­نو­لوگيالىق ۇدەرىسى – وتە كۇر­­دەلى, جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىس. تابلەتكالاردى دا­يىن­داۋ ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. الدى­مەن ۋران گەكسافتوريدىنەن كەرا­ميكالىق سۇرىپتى ۋران ديوك­سيدىنىڭ ۇنتاعىن شىعارۋ ىسكە اسىرىلادى, بۇدان كەيىن الىنعان ۇنتاقتان ۇنتاقتى مەتاللۋرگيا ادىسىمەن تابلەتكالاردى دايىنداۋ جۇرگىزىلەدى.

تابلەتكالار تەگىستەۋ, كەپتىرۋ, گەومەتريالىق ولشەمدەرىن جانە سىرتقى ءتۇرىن باقىلاۋ وپەراتسيالارىنان وتەدى. ۇزىندىعى, ديامەترى, اقاۋلارىنىڭ بولۋى بويىنشا باقىلاۋدان وتپەي قالعان تابلەتكالار وندىرىستىك ۇدەرىسكە قايتارىلادى.

وندىرىستىك تابلەتكالاردىڭ ءبىر بولىگى ء«ۇلبى-جبق» جشس زاۋىتىنا جىبەرىلەدى, مۇندا زاماناۋي تەحنولوگيالاردى قول­دانۋمەن ولاردى قۋىس قۇبىر­شالارعا – جىلۋ بولەتىن ەلەمەنتتەرگە (تۆەلدەر) سالادى. بۇدان ءارى تۆەەلدەر جىلۋ بولەتىن قۇرامالارعا جينالادى. جىلۋ بولەتىن قۇرامالار – سوڭعى ءونىم, يادرولىق رەاكتوردا جىلۋ ەنەرگياسىن الۋعا ارنالعان جوعارى تەحنولوگيالىق, ماشينا­قۇراس­تىرۋشى بۇيىم.

– زاۋىتتا وندىرىلگەن ياد­رولىق وتىننىڭ باسقا ەلدەر مەن كومپانيالاردا ون­دى­رىلەتىن يادرولىق وتىنمەن سا­لىس­­تىرعاندا قانداي ايىر­ما­­­شىلىعى بار؟

– ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى وتىنىنىڭ ساپاسى ونى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى يەلەرىنىڭ سەرتيفيكاتتارىمەن راستالادى. بۇرىن ء«ۇمز» اق كەڭەس جانە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اەس قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن رەسەي ديزاينىنداعى ۆۆەر جانە ربمك رەاكتورلارىنا ارناپ وتىن تاب­لەتكالارىن شىعارعان. 2011 جىلدان باستاپ زاۋىت قىتاي اتوم ستانسالارىنا فرانتسۋز ديزاينىنداعى وتىن تابلەتكالارىنىڭ سەرتيفي­كاتتالعان جەتكىزۋشىسى اتاندى. 2021 جىلدان باستاپ ء«ۇلبى-جبق» جشس بىرىككەن قازاقستان قىتاي كاسىپورنىندا ء(«ۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى» اق – 51% («قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق ەنشىلەس كومپانياسى) جانە CGNPC-URC – 49%) AFA3GTM ديزاي­نىنداعى جىلۋ بولەتىن قۇرامالارى شىعارىلادى. ءونىم CGN قى­تايلىق كورپوراتسياسىنا تيەسىلى قحر اتوم ستانسالارىنا جەتكىزىلەدى.

– ءۇمز-دە دايىندالعان يادرو­­لىق وتىندى قىتايدان باسقا ەلدەردەگى اەس رەاكتورلارىندا پايدالانۋعا بولا ما؟ ول بار­لىق رەاكتورعا جارامدى ما؟

– ءيا, ەگەر رەاكتور AFA3G™ فرانتسۋز ديزاينىنداعى جىلۋ بولەتىن قۇرامالاردا جۇمىس ىستەسە, ارينە, بولادى. سايكەس ديزاين تاڭدالعان جاعدايدا ءۇمز-دە وتىن جيناعىن دايىنداۋ ابدەن مۇمكىن. قىتايدىڭ, سونداي-اق فرانتسيانىڭ دا ۇقساس رەاكتورى بولسا يگى. ەگەر رەسەيلىك نەمەسە كورەيلىك ديزاين تاڭدالسا, ونى جاساي المايمىز. ويتكەنى ول ءۇشىن باسقا جي­ناقتارعا ارنالعان جاڭا ءوندىرىس ورنىن ۇيىمداستىرۋ قاجەت. بىراق جوبا ەكونوميكالىق جاعى­نان تارتىمدى بولۋى ءۇشىن ءوندى­رىس قۋاتى جىلىنا كەمىندە 200 توننا بولۋى كەرەك. وتاندىق اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قايتا جۇكتەۋى نەبارى 35 توننا ء(بىر رەاكتور) بولاتىنىن ەسكەرسەك, ونى ساتىپ الۋ وڭاي ءارى ارزان بولادى.

ايتسە دە, وتىن جيناعىن قۇراستىرۋ زاۋىتىندا ورنا­تىلعان قوندىرعى جىلىنا 400 توننا ۋران ەكۆيۆالەنتىن شىعارۋعا ەسەپتەلگەن. ازىرگە 200 توننانى جاريا ەتتىك. كولەمدى ۇلعايتۋعا كا­سىپورىن جۇمىس رەجىمىن وزگەرتۋ كەرەك, ياعني ەكى اۋىسىمدا جۇمىس ىستەۋگە كوشەمىز. ول ءۇشىن بىرقاتار ارىپ­تەستەرمەن كەلىسىم جانە ۇي­لەس­تىرۋ جۇمىسىن جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.

– ەگەر اەس سالۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلدانسا, بولاشاق اتوم ەلەكتر ستانساسى ءۇشىن وتىن وندىرۋگە ءۇمز دايىن با؟

– اتوم ستانساسىن سالۋعا بايلانىستى وڭ شەشىم قابىلدانعان جاعدايدا, ەلىمىز بەلگىلى ءبىر شارتتاردا ونى ءوزىنىڭ يادرولىق وتىنىمەن قامتاماسىز ەتە الادى. قازىر ء«ۇمز» اق قاتىسۋىمەن بىرىككەن كاسىپورنىنىڭ قۋات­تارىندا AFA3G™ فرانتسۋز ديزاينىنداعى جىلۋ بولەتىن قۇرامالار شىعارىلادى. ەگەر ستانساعا وتىننىڭ وسىنداي ءتۇرى قاجەت بولسا, ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىگىمىز بار.

ءتىپتى, باسقا رەاكتور قۇرى­لىمى, سايكەسىنشە باسقا ديزايندى وتىن تاڭدالسا دا, ء«ۇمز» اق تەحنولوگيانى تۇزەتكەن سوڭ وتىن تابلەتكالارىن, ياعني جىلۋ بولەتىن قۇرامالاردى دايىنداۋ ماقساتىندا قۇرامداس بولىك­تەر­دى شىعارا الادى. بىراق كەز كەلگەن جاعدايدا ەلىمىزدەگى اەس ءۇشىن يادرولىق وتىننىڭ كوم­پو­­­نەنتتەرىن ءوندىرۋ, سونداي-اق AFA3G™ ديزاينداعى جىلۋ بولە­تىن قۇرامالاردى شىعارۋ ءۇشىن ءۇمز-دە بارلىق قاجەتتى تەحنو­لو­گيا­لىق مۇمكىندىكتەر مەن كادرلىق كاسىبي قۇزىرەت بار.

اڭگىمەلەسكەن –

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»