كاسىبي ديريجەر, تالانتتى ارانجيروۆكا شەبەرى, سازگەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇرلان بايكوزوۆتىڭ «ءۇش باقىتىم» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كەشى ۇلكەن تابىسپەن ءوتتى. كونتسەرتتەن تۇسكەن قارجى تۇگەلىمەن قايىرىمدىلىق ماقساتقا جۇمسالماق.
زادى, ونەردىڭ اۋقىمى كەڭ. ءار سالالى. اسىرەسە, مۋزىكا الەمىندە انشىلەر, سازگەرلەردىڭ تانىمالدىعىنا قاراعاندا, ينسترۋمەنتالدى مۋزىكانتتاردىڭ, ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستر, انسامبل, توپ قۇرىپ, وعان جەتەكشىلىك جاساۋشىلاردىڭ, اندەردى ارلەۋشىلەردىڭ ەسىمدەرى ءوز ارالارىندا بولماسا, تاسادا قالىپ, كوپ ايتىلا بەرمەيدى. قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى نۇرلان بايكوزوۆ تە ءدال سونداي كوپ قىرلى تالانت.
ونىڭ ونەردەگى نەگىزگى قادامى ستۋدەنتتىك كۇندەردەن-اق باستالعان. 1973 جىلى شىمكەنت مۋزىكالىق ۋچيليششەسىندە ءجۇرىپ, «ستەپنىە ماكي» («قىر قىزعالداقتارى») دەپ اتالاتىن ۆوكالدىق-اسپاپتى انسامبل قۇرادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە انسامبل ماسكەۋدە وتكەن بايقاۋدا جەڭىمپاز اتانادى. كەيىننەن كەزىندە دۇركىرەپ شىققان «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ بەس جىلداي باس ديريجەرى (1979-1984) بولسا, اتاقتى «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلىنىڭ مۋزىكالىق جەتەكشىسى (1984-1988), ءتورت جىل ماقپال ءجۇنىسوۆا قۇرعان «نازەركە» انسامبلىنە كوركەمدىك جەتەكشىلىك جاسايدى. قازاقتىڭ تسيرك ونەرىن تۇڭعىش رەت اۋەنمەن ورنەكتەگەن دە نۇرلان بايكوزوۆ ەدى. سەگىز جىل بويى ءوزى قۇرعان العاشقى ەسترادا ۇجىمىن باسقارىپ, الماتى مەملەكەتتىك تسيرك وركەسترىنە باس ديريجەرلىك جاسادى (1992-2010 جج.). ال 2005-2012 جىلدارى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى بولعان ول بۇگىندە ا.جۇبانوۆ اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان قازاق مۋزىكا مەكتەپ-ينتەرناتىندا ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستر قۇرىپ, جەتەكشىلىك ەتەدى. ونىڭ ارانجيروۆكالارىن بۇكىل قازاقستاندا وينايدى.
نۇرلان حالىققا كومپوزيتور رەتىندە دە تانىمال. بۇگىندە اندەرىنىڭ سانى 60-تان اسقان. م.شاحانوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «قورىقپايمىن تۇسىنىگى جوقتاردان...» دەپ كەلەتىن, وكىم جايلاۋوۆتىڭ «قۋىر-قۋىر قۋىرماش», ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «دەمە سەن», «عاشىقتار مۇڭى», «نازەركە», م.ماقاتاەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ءۇش باقىتىم», ت.ب. اندەرى حالىققا تانىمال. بۇدان بولەك, 50-دەن استام سيمفونيالىق, ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترلەرگە, اسپاپتى انسامبلدەرگە ارنالعان شىعارمالارى بار. ونىڭ كوپشىلىگى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ساحناسىندا ورىندالعان.
قالاي دەسەك تە, شىعارماشىلىق كەش قازاق ەسترادا جانرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ينسترۋمەنتالدى مۋزىكانتتاردىڭ مەرەكەسى بولدى. ويتكەنى, نۇرلان كاسىبي گيتاريست تە. ۇلكەن سيمفونيالىق وركەستر, اسپاپتى انسامبلدەرگە ديريجەرلىك جاساعاندىقتان, ول ءار ينسترۋمەنتالدى مۋزىكانتپەن جەكە-جەكە اينالىسىپ, ولارمەن قويان-قولتىق بايلانىستا بولادى. مىنە, وسىنشاما جىل ديريجەرلىك, جەتەكشىلىك جۇمىس ىستەگەن نۇرلاننىڭ دوستارى دا كوپ ەكەن. ءبىرى ساحناعا وزىمەن بىرگە شىعىپ ونەرلەرىن كورسەتسە, ءبىرى كورەرمەن زالىندا وتىرىپ ىقىلاسپەن قول سوعىپ, ۇستاز, تالىمگەرلەرىنە دەگەن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. «شاكىرتسىز ۇستاز تۇل» دەگەن, نۇرلاننىڭ ءوزى دايىنداعان تالانتتى شاكىرتتەرى دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى الەكساندر فيشا بۇگىندە امەريكانىڭ بوستون قالاسىنداعى دجاز كوللەدجىندە وقيدى. كونتسەرتكە الەكساندر كەلىپ ءوز ونەرىن كورسەتسە, جاس تالانتتى شاكىرتى باشكاتوۆ ديريجەرلىك جاساپ, نۇرلان گيتارادا وينادى. مارجان اراپباەۆا ورىنداعان اندەرى «سلاۆيان بازارى», «ازيا داۋىسى», شانحايدا وتكەن فەستيۆالدەردە باس جۇلدەسىز ورالماعان.
كەشتە ورىندالعان شىعارمالاردىڭ ىشىندە زايىبى مارقۇم ايىمگۇلگە ارناعان كۇردەلى, سۇبەلى ەڭبەگىنىڭ ءبىرى «ماحاببات باللاداسى» پەساسىنىڭ كوڭىلدەن شىققانىن كورەرمەندەردىڭ ىقىلاسىنان بايقاۋ قيىن ەمەس ەدى. ونداعى سوليست شىمكەنتتىك سەرىك عابباسوۆتىڭ ونەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, نۇرلان ءوزىنىڭ ۇل-قىزىن دا ونەرگە باۋلىعان. ول بالالارىنا: «ونەرگە دەگەن ماحاببات جەتكىلىكسىز, ونەردى شەكسىز ءسۇيۋ كەرەك», دەيدى. كەشتە قىزى ءاليا بايكوزوۆا «سەن عانا» ءانىن ورىنداسا, ونەردى قاشاندا جوعارى باعالاپ, اتا تاربيەسىن كورگەن, اكە جولىن بەرىك ۇستانعان كەشتىڭ ادەمى وتۋىنە دانەكەر بولعان ۇلى, اقىن ەربولدىڭ ەڭبەگى زور. ەربول كەشتە ءوزىنىڭ ولەڭدەرىن وقىدى.
– قازاق ەستراداسىنىڭ ءوسىپ-ءونىپ, ەتەك جايۋىنا نۇرلان بايكوزوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى, – دەيدى بەلگىلى كومپوزيتور التىنبەك قورازباەۆ. – ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ, قازاقتاردا دا وسىنداي كاسىبي بىلىكتى مۋزىكانت بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ, رەسەيدە, ۋكراينادا, شەتەلدە ەسترادا سالاسىندا قىزمەت جاسادى. ونىڭ ديريجەرلىك ەتۋىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ويتكەنى, ول پراكتيك ديريجەر. سەبەبى, ول ءوزى كوپتەگەن انسامبلدەردە ويناعان. ياعني, وسى تاجىريبەدەن وتكەن ادام وركەستردىڭ ىشكى قۇرىلىمىن جاقسى بىلەدى. ال ديريجەرلىكتى وقىعان, بىراق تاجىريبەسى جوق ادام ونى سەزىنبەيدى.
كەشكە باعدات سامەدينوۆا, مەدەۋ ارىنباەۆ, جۇبانىش جەكسەن ۇلى, ايجان تاجەنوۆا, داۋرەن سەيىتجانوۆ, سايا ماحانبەتقىزى, ەرالحان ابىشەۆ, «جەتىگەن», «ميۋزيكولا» توپتارىمەن قاتار, وزگە دە ونەر جۇلدىزدارى قاتىسىپ, نۇرلاننىڭ اندەرىن شىرقادى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
زادى, ونەردىڭ اۋقىمى كەڭ. ءار سالالى. اسىرەسە, مۋزىكا الەمىندە انشىلەر, سازگەرلەردىڭ تانىمالدىعىنا قاراعاندا, ينسترۋمەنتالدى مۋزىكانتتاردىڭ, ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستر, انسامبل, توپ قۇرىپ, وعان جەتەكشىلىك جاساۋشىلاردىڭ, اندەردى ارلەۋشىلەردىڭ ەسىمدەرى ءوز ارالارىندا بولماسا, تاسادا قالىپ, كوپ ايتىلا بەرمەيدى. قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى نۇرلان بايكوزوۆ تە ءدال سونداي كوپ قىرلى تالانت.
ونىڭ ونەردەگى نەگىزگى قادامى ستۋدەنتتىك كۇندەردەن-اق باستالعان. 1973 جىلى شىمكەنت مۋزىكالىق ۋچيليششەسىندە ءجۇرىپ, «ستەپنىە ماكي» («قىر قىزعالداقتارى») دەپ اتالاتىن ۆوكالدىق-اسپاپتى انسامبل قۇرادى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە انسامبل ماسكەۋدە وتكەن بايقاۋدا جەڭىمپاز اتانادى. كەيىننەن كەزىندە دۇركىرەپ شىققان «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ بەس جىلداي باس ديريجەرى (1979-1984) بولسا, اتاقتى «دوس-مۇقاسان» ءانسامبلىنىڭ مۋزىكالىق جەتەكشىسى (1984-1988), ءتورت جىل ماقپال ءجۇنىسوۆا قۇرعان «نازەركە» انسامبلىنە كوركەمدىك جەتەكشىلىك جاسايدى. قازاقتىڭ تسيرك ونەرىن تۇڭعىش رەت اۋەنمەن ورنەكتەگەن دە نۇرلان بايكوزوۆ ەدى. سەگىز جىل بويى ءوزى قۇرعان العاشقى ەسترادا ۇجىمىن باسقارىپ, الماتى مەملەكەتتىك تسيرك وركەسترىنە باس ديريجەرلىك جاسادى (1992-2010 جج.). ال 2005-2012 جىلدارى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى بولعان ول بۇگىندە ا.جۇبانوۆ اتىنداعى دارىندى بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان قازاق مۋزىكا مەكتەپ-ينتەرناتىندا ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەستر قۇرىپ, جەتەكشىلىك ەتەدى. ونىڭ ارانجيروۆكالارىن بۇكىل قازاقستاندا وينايدى.
نۇرلان حالىققا كومپوزيتور رەتىندە دە تانىمال. بۇگىندە اندەرىنىڭ سانى 60-تان اسقان. م.شاحانوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «قورىقپايمىن تۇسىنىگى جوقتاردان...» دەپ كەلەتىن, وكىم جايلاۋوۆتىڭ «قۋىر-قۋىر قۋىرماش», ماقپال ءجۇنىسوۆانىڭ ورىنداۋىنداعى «دەمە سەن», «عاشىقتار مۇڭى», «نازەركە», م.ماقاتاەۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ءۇش باقىتىم», ت.ب. اندەرى حالىققا تانىمال. بۇدان بولەك, 50-دەن استام سيمفونيالىق, ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترلەرگە, اسپاپتى انسامبلدەرگە ارنالعان شىعارمالارى بار. ونىڭ كوپشىلىگى ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ساحناسىندا ورىندالعان.
قالاي دەسەك تە, شىعارماشىلىق كەش قازاق ەسترادا جانرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ينسترۋمەنتالدى مۋزىكانتتاردىڭ مەرەكەسى بولدى. ويتكەنى, نۇرلان كاسىبي گيتاريست تە. ۇلكەن سيمفونيالىق وركەستر, اسپاپتى انسامبلدەرگە ديريجەرلىك جاساعاندىقتان, ول ءار ينسترۋمەنتالدى مۋزىكانتپەن جەكە-جەكە اينالىسىپ, ولارمەن قويان-قولتىق بايلانىستا بولادى. مىنە, وسىنشاما جىل ديريجەرلىك, جەتەكشىلىك جۇمىس ىستەگەن نۇرلاننىڭ دوستارى دا كوپ ەكەن. ءبىرى ساحناعا وزىمەن بىرگە شىعىپ ونەرلەرىن كورسەتسە, ءبىرى كورەرمەن زالىندا وتىرىپ ىقىلاسپەن قول سوعىپ, ۇستاز, تالىمگەرلەرىنە دەگەن نيەتتەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى. «شاكىرتسىز ۇستاز تۇل» دەگەن, نۇرلاننىڭ ءوزى دايىنداعان تالانتتى شاكىرتتەرى دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى الەكساندر فيشا بۇگىندە امەريكانىڭ بوستون قالاسىنداعى دجاز كوللەدجىندە وقيدى. كونتسەرتكە الەكساندر كەلىپ ءوز ونەرىن كورسەتسە, جاس تالانتتى شاكىرتى باشكاتوۆ ديريجەرلىك جاساپ, نۇرلان گيتارادا وينادى. مارجان اراپباەۆا ورىنداعان اندەرى «سلاۆيان بازارى», «ازيا داۋىسى», شانحايدا وتكەن فەستيۆالدەردە باس جۇلدەسىز ورالماعان.
كەشتە ورىندالعان شىعارمالاردىڭ ىشىندە زايىبى مارقۇم ايىمگۇلگە ارناعان كۇردەلى, سۇبەلى ەڭبەگىنىڭ ءبىرى «ماحاببات باللاداسى» پەساسىنىڭ كوڭىلدەن شىققانىن كورەرمەندەردىڭ ىقىلاسىنان بايقاۋ قيىن ەمەس ەدى. ونداعى سوليست شىمكەنتتىك سەرىك عابباسوۆتىڭ ونەرىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, نۇرلان ءوزىنىڭ ۇل-قىزىن دا ونەرگە باۋلىعان. ول بالالارىنا: «ونەرگە دەگەن ماحاببات جەتكىلىكسىز, ونەردى شەكسىز ءسۇيۋ كەرەك», دەيدى. كەشتە قىزى ءاليا بايكوزوۆا «سەن عانا» ءانىن ورىنداسا, ونەردى قاشاندا جوعارى باعالاپ, اتا تاربيەسىن كورگەن, اكە جولىن بەرىك ۇستانعان كەشتىڭ ادەمى وتۋىنە دانەكەر بولعان ۇلى, اقىن ەربولدىڭ ەڭبەگى زور. ەربول كەشتە ءوزىنىڭ ولەڭدەرىن وقىدى.
– قازاق ەستراداسىنىڭ ءوسىپ-ءونىپ, ەتەك جايۋىنا نۇرلان بايكوزوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى, – دەيدى بەلگىلى كومپوزيتور التىنبەك قورازباەۆ. – ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ, قازاقتاردا دا وسىنداي كاسىبي بىلىكتى مۋزىكانت بار ەكەنىن ءبىلدىرىپ, رەسەيدە, ۋكراينادا, شەتەلدە ەسترادا سالاسىندا قىزمەت جاسادى. ونىڭ ديريجەرلىك ەتۋىنىڭ ءوزى ەرەكشە. ويتكەنى, ول پراكتيك ديريجەر. سەبەبى, ول ءوزى كوپتەگەن انسامبلدەردە ويناعان. ياعني, وسى تاجىريبەدەن وتكەن ادام وركەستردىڭ ىشكى قۇرىلىمىن جاقسى بىلەدى. ال ديريجەرلىكتى وقىعان, بىراق تاجىريبەسى جوق ادام ونى سەزىنبەيدى.
كەشكە باعدات سامەدينوۆا, مەدەۋ ارىنباەۆ, جۇبانىش جەكسەن ۇلى, ايجان تاجەنوۆا, داۋرەن سەيىتجانوۆ, سايا ماحانبەتقىزى, ەرالحان ابىشەۆ, «جەتىگەن», «ميۋزيكولا» توپتارىمەن قاتار, وزگە دە ونەر جۇلدىزدارى قاتىسىپ, نۇرلاننىڭ اندەرىن شىرقادى.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
