جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ جولى

بۇگىندە ەلىمىزدە ءجوب-ءتىڭ مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باس­قارۋ فۋنكتسيالارىن بىرىك­تىرە­تىن «مەملەكەتتىك مودەلى» ءالى دە ساق­تالعان. الايدا 1985 جىلعى ەۋرو­پا­لىق جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ حارتياسىنىڭ قاعي­داتتارىنا سۇيەنە وتىرىپ, فۋنكتسيالاردىڭ بۇلايشا ارالاستىرىلۋى قايشىلىق بولىپ سانالادى. ويتكەنى ءجوب ورگاندارى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى ءوز بەتىنشە شەشۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى اۆتونوميا مەن وكىلەتتىكتەرگە يە بولۋى كەرەك. ءجوب-ءتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بۇرىن ۇسىنىلعان جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى دەربەس زاڭ جوبالارىنىڭ جەتكىلىكسىز پىسىقتالۋى. تۇجىرىمدامالىق تۇر­عىدا بۇل جەرگىلىكتى قاۋىم­داس­­تىق­تار­دىڭ بەل­­سەن­­دىلىگى مەن تيىمدىلىگىن تەجەيدى.

كەڭەس كەزەڭىندەگى ەلىمىزدىڭ تاري­حىندا ءجوب تۋرالى جەكە زاڭ ازىرلەندى, بۇعان قوسا ءجوب-ءتى رەفورمالاۋعا بىرنەشە رەت ارەكەت جاسالدى. ساراپشىلار سول ۋاقىتتان باستاپ بۇگىنگە دەيىن ءجوب-ءتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنەن ءبولۋ كەرەك پە دەگەن ماسەلەنى العا تارتىپ كەلەدى. ءبىر جاعىنان, ءجوب-ءتى ءبولۋ باسقارۋ جۇيەسىنىڭ شاتاسۋى مەن رەتسىزدىگىن تۋىن­داتادى دەگەن پىكىر بار. نەگىزىنەن ءجوب جۇيەسىنىڭ يدەياسى ازاماتتاردىڭ ءوز كەنتىن, اۋىلىن نەمەسە قالاسىن باسقارۋعا بەلسەندى قاتىسۋىنا سايادى.

بۇل رەتتە ءجوب تۋرالى جەكە زاڭ قابىلداۋ حالىقتىڭ تىنىس-تىرشىلىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى دەربەس زاڭ كونستيتۋتسيانىڭ 33-بابىنىڭ 1-تارما­عىندا بەلگىلەنگەن ازامات­تاردىڭ مەملەكەت ىستەرىن باسقارۋعا ءوز بەتىنشە قاتىسۋ قۇقىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن نەگىز بولۋى كەرەك. وسىلايشا, تىكەلەي دەموكراتيانىڭ ناقتى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى بولادى. بۇعان قوسا دەربەس زاڭدى قابىلداۋ ءجوب-ءتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيە­سىنەن بولە وتىرىپ, ونىڭ قۇقىق­تىق ىرگەتاسىن قامتاماسىز ەتەدى.

1995 جىلى كونستيتۋتسيا قابىل­دانعان ساتتەن باستاپ ەلىمىز­دە ءجوب ەرەجەلەرىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن كورسەتەتىن بىرقاتار كونس­تيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. الاي­دا بۇل ەرەجە ءجوب-ءتىڭ ناق­تى شەكارا­لارىن, قۇقىقتىق مارتەبەسىن انىقتاعان جوق. ونىڭ ۇستىنە مۇنى 2001 جىلعى 23 قاڭتارداعى «قازاقستان رەسپۋبلي­­كا­سىن­دا­عى جەرگىلىكتى مەم­لەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭىنان ءبولىپ تاستاعان جوق.

1997–2006 جىلدار ارالىعىندا جەكە زاڭدى قابىلداۋ ماسەلەسى بىرنەشە مارتە كوتەرىلگەن. دەگەن­مەن بۇل باستامالاردىڭ بىردە-ءبىرى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ تولىق­­قاندى جۇيەسىن قۇرۋعا اكەلمەدى. تاعى ءبىر تالپىنىس 2023 جىلى جاسالدى, بىراق جوبانى ۇكىمەت بۇرىنعىداي كەرى قايتارىپ الدى.

ازىرگە بۇل ماسەلە قاشان, قا­لايشا تۇپكىلىكتى شەشىلەتىنى بەلگىسىز. قازىر مەملەكەت ساياساتىن­داعى ترەند ءجوب ۇستانىم­دارىن بىرتىندەپ كۇشەيتۋگە جانە ونى باس­قارۋدىڭ جالپىۇلتتىق جۇيە­سىنە بىرىك­تىرۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ەلىمىز ءجوب-ءتى دامىتۋ ماسەلەسىندە ەۋروپالىق جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ حار­تياسىنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن باسشىلىققا الاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلدە وسى مودەلدى ءساتتى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءجوب ورگاندارىنىڭ دەربەستىگى, زاڭمەن بەلگىلەنگەن ناقتى وكىلەتتىكتەردىڭ بولۋى, قارجىلىق ءارى ەكونوميكالىق ءوز-وزىنە جەتكىلىكتىلىك, جەرگىلىكتى ورگان­داردىڭ ءوز وكىلەتتىكتەرىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە اۆتونوميانى قامتاماسىز ەتۋدىڭ سوتپەن قورعالۋ قۇقىعى بولۋى قاجەت. وسى ورايدا ءار تارماق بويىنشا قىسقاشا توقتالعىم كەلەدى.

بىرىنشىدەن, قوعامدا اكىمدىكتەر جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستەر مەن ءجوب ورگاندارى ءجيى شاتاستىرىلادى. سونىمەن قاتار 2015 جىلعى 2 قاراشاداعى «قوعامدىق كەڭەستەر تۋرالى» زاڭنىڭ 1-بابى­نىڭ 1-تارماعىنا سايكەس قوعامدىق كەڭەستەر جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى قۇراتىن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى جانە بايقاۋشى ورگاندار بولىپ سانالادى. ولار جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندار رەتىندە جۇمىس ىستەيدى.

كونستيتۋتسيانىڭ 89-بابىنىڭ 2-تار­ما­عىنا سايكەس ءجوب-ءتى تىكەلەي حالىق, سونداي-اق ءماسليحاتتار جانە ءجوب-ءتىڭ باسقا دا ورگاندارى ارقىلى تۇراتىن اۋماق­تاردى قامتيتىن قاۋىم­­­داس­­­­تىق­تار­دا جۇزەگە اسىرادى. بۇل ەرەجە ازامات­­تاردىڭ ءجوب ورگاندارىنىڭ قىز­مەتىندەگى شەشۋشى ءرولىن, سونداي-اق ولاردىڭ جەرگىلىكتى مەم­لەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنان دەربەس­تىگىن كورسەتەدى.

وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, قوعام­دىق كەڭەستەر كەز كەلگەن ماسەلە­لەردى تالقى­لاۋ­عا ازاماتتاردىڭ قاتى­سۋىن قام­تا­ما­سىز ەتەتىن تىكە­لەي دەموكراتيا­نىڭ قۇرالى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ال ءجوب ورگاندارى – ازاماتتارعا ماسە­لە­لە­رىن تالقىلاپ قانا قويماي, ءوز ەلدى مەكەنىنىڭ ءىسىن باسقارۋ بويىنشا تىكەلەي شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دەربەس تىكەلەي دەموكراتيا ينس­تيتۋتى.

ءجوب ورگانى ەلدى مەكەندى باسقارۋ ماسە­لەلەرىن شەشۋگە ازامات­تاردىڭ قاتى­سۋىنا كەپىل­دىك بەرەدى جانە قام­­­تا­ماسىز ەتەدى. وسىلايشا, كەرى قايتا­رىپ الىنعان زاڭ جوباسىندا (2023 جىل) قالالىق ءارى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ىستەردى باسقارۋعا بەلسەندى قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتە الاتىن جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسە­لە­لەردى تىكەلەي شەشە الاتىن ءجوب-ءتىڭ جاڭا ورگانى – «كەڭەس» ەنگىزىلدى. ونىڭ ۇستىنە قوعامدا كوكەشىلدىك كوڭىل كۇي مەن الەۋمەتتىك ماسىلدىق تەندەنتسيالارى ءورشي ءتۇستى. بۇل تۇرعىدا ءجوب ورگاندارى حالىقتى تارتىپ, ادامداردان ءۇمىت ەتەتىن ءينفانتيليزمدى تۇبىرىمەن جويۋى كەرەك. ويتكەنى ءجوب تۇجىرىمداماسىنىڭ ءمانى – ءوز كەنتىن, اۋىلىن, قالاسىن تىكەلەي باسقاراتىن اكىم ەمەس, حالىق.

ءجوب-ءتى جۇيەلى دامىتۋ ءۇشىن ونى اۋداندىق ماڭىزى بار قالا­لار­دىڭ, اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردىڭ, كەنتتەر مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ اۋماعىندا تاراتا وتىرىپ, «كەڭەس» ءجوب ورگانىن ەنگىزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا ۇسىنىلىپ وتىر. استانا مەن رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا جەر­گىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جەرگى­لىكتى وكىلدى ورگاندار تاڭداعان ءماس­لي­حاتتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.

بۇل قاناتقاقتى جوبا ءجوب-ءتى بىركەلكى ەنگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. استانادا, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا ءجوب-ءتى حالىق تىكەلەي جانە ءماسليحاتتار ارقىلى (كونستيتۋتسيانىڭ 89-بابى), ال تو­مەنگى دەڭگەيدە كەڭەستەر ارقىلى جۇزەگە اسىرادى.

ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باس­قارۋدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى اياسىندا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن ءجوب ورگاندارى اراسىندا وكىلەتتىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك سالالارىن ناقتى اجىراتۋ كوزدەلەدى. وسىعان بايلانىس­تى ءجوب ورگاندارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, كەڭەستەردىڭ اي­رىقشا قۇزىرەتىندە بولۋعا ءتيىس بىرقاتار ماسەلەنى ءبولىپ كورسەتۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. بۇل قادام ءجوب ورگاندارىنىڭ دەربەستىگى شەڭبەرىن كەڭەيتۋگە ىقپال ەتەدى, ءوز كەزەگىندە ءجوب ينستيتۋتىنىڭ جۇمىس ىستەۋ تيىمدىلىگى ارتادى.

وسىنداي مىسالداردىڭ ءبىرى – ابات­­­تاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى وكىلەت­تىكتەردى ءجوب ورگاندارىنا بەرۋ. بۇگىنگى تاڭدا «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭنىڭ 35-بابى 1-تارماعىنىڭ 20) تارماقشاسىنا سايكەس اباتتاندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ اكىمدەرگە جۇكتەلگەن. وسى فۋنكتسيانى ءجوب ورگاندارىنا بەرۋ جەرگىلىكتى جەرلەردە تۋىندايتىن پروبلەمالاردى جەدەل انىقتاۋعا جانە شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى كەيبىر كوشەلەردە اسفالت توسەۋدى, جيەكتاس, توسەنىشتەردى اۋىستىرۋدى ءجيى سۇرايدى, بىراق باسقا كوشەلەردە ولاردىڭ بولماۋى دا مۇمكىن نەمەسە شۇعىل جوندەۋدى قاجەت ەتەدى.

پارلامەنتاريزم ينستيتۋتى قارجى­لىق سىياقى ءۇشىن ازا­­مات­­­تاردىڭ قا­ۋىپ­سىز­دىكتى قول­داۋعا بەلسەندى جاردەم­دەسۋىن قول­دايتىن ءىىم-ءنىڭ «قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتاردىڭ الدىن الۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ اياسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ, ماتەريالداردى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ قاراۋىنا بەرۋ جونىندەگى قۇزىرەتتى حالىققا جانە كەڭەس مۇشەلەرىنە بەرۋدى ۇسىنادى. ماسەلەن, ەگەر پاتەردە نەمەسە ۇيدە ءبىر تۇرعىن تىركەلگەن بولسا, ال ءىس جۇزىندە بىرنەشە ادام تۇراتىن بولسا, وندا وسى ەلدى مەكەننىڭ ءاربىر تۇرعىنى (كەڭەس مۇشەسى) بۇل قۇقىق بۇزۋشىلىقتى تەزىرەك انىقتاي الادى. سونداي-اق مىندەتتى تۇردە چيپتەن وتۋگە ءتيىس يتتەردى, مىسىقتاردى جانە باسقا دا ءۇي جانۋارلارىن اسىراۋ, كوشەلەردىڭ تازالىعى جانە كۇتىپ-ۇستاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە بولادى.

ۇشىنشىدەن, ءجوب ورگان­دا­رىنىڭ قار­جى­لىق تاۋەلسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ كەرەك. بۇل ءجوب ورگاندارىنا جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەلەردى دەربەس شەشۋگە, رەسۋرستاردى ءتيىمدى بولۋگە جانە ازاماتتاردىڭ جەرگىلىكتى قاجەتتىلىكتەرىن ەسكەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2018 جىلدان باستاپ بارلىق اۋىلدىق وكرۋگتە بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ ءتورتىنشى دەڭگەيىن ەنگىزۋ وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل تەتىك اۋىلدىق وكرۋگتەرگە ءوز بيۋدجەتتەرىن دەربەس قالىپتاستىرۋعا, سونداي-اق كوممۋنالدىق مەنشىكتى باس­قا­رۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسى جاڭا ەرەجە بيۋدجەتتىك ۇدەرىستەردىڭ اشىق­تىعىن ەداۋىر ارتتىردى جانە ازاماتتارعا سالىق­تار­دىڭ قالاي قول­دانىلاتىنىن باقى­لاۋعا مۇم­كىندىك بەردى. 2020 جىلعى مالى­­مەت­تەر بويىنشا, ءجوب بيۋدجەتىنىڭ كىرىستەرى 252 ملرد تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ 34 ملرد تەڭگەسى (13,4%) مەنشىكتى كىرىستەرى, ال 218 ملرد تەڭگەسى جوعارى تۇرعان بيۋدجەتتەن بەرى­لەتىن ترانسفەرتتەر تۇرىندە ءتۇستى.

تورتىنشىدەن, «ەكونوميكانى ىرىق­تاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى» پرەزيدەنتتىڭ 2024 جىلعى 8 مامىرداعى №542 جارلىعىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 6-تارماقتىڭ 6-تارماعىمەن ۇكىمەتكە ۇجىمدىق تالاپ بەرۋ ينستيتۋتىن ەن­گىزۋدى زەردەلەۋ تاپسىرىلدى. بۇل تەتىك ەكو­نوميكالىق سالاداعى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددە­لەرىن قورعاۋ ءۇشىن عانا ەمەس, ءجوب ورگاندارىنىڭ قىز­مەتىندە ماڭىزدى قۇرال بولا الادى.

وسى ايتىلعان ماسەلەلەردى قول­دا­نىس­تاعى زاڭناماعا ەنگىزۋ ماقسا­تىندا ودان ءارى جان-جاقتى تالقى­لاۋ قاجەت. بۇل رەتتە ازامات­تاردىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ, سونداي-اق ءجوب سالاسىنداعى ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ بەلسەندى ءۇن قاتۋى ماڭىزدى.

قاناتبەك سافينوۆ,

پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,

زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى