كوشەنىڭ شاڭىن كوككە شىعارىپ جۇرگەن قارا سيراق بالانى ەسەككە ءبىر جامباستاپ وتىرىپ العان شال شاقىردى. «ءاي, قۇلا تاي, جو-و-جوق, سارى شىمشىق, بەرى كەل!». وسى كىسى بالالاردىڭ اتىن ايتپايدى ءومىرى. نە مالدىڭ, نە قۇستىڭ اتىمەن شاقىرادى. اتاڭ قويعان اتىڭدى ايتپاعانىنا قيقارلانعانىڭمەن, ءبارىبىر باراسىڭ. ويتكەنى, شالداردىڭ ايتقانىن ىستەۋ كەرەك.
– اتاڭ قايدا؟
اتاڭ ساعان قايدا باراتىنىن ايتىپ كەتۋشى مە ەدى؟ بىراق, باعانا اپاڭا قايدا باراتىنىن ايتىپ جاتقاندا ءبىر قۇلاعىڭمەن تىڭداپ تۇرعانسىڭ. «اۋدانعا كەتتى. ءبىرىنشى حاتشى شاقىرىپتى».
– ساعان سولاي دەدى مە؟ – دەيدى شال كوزىن سىعىرايتىپ. «اپاما ايتقانىن ەستىگەم». «وندا مەنىڭ كەلگەنىمدى ۇمىتپاي ايت», دەگەن اقساقال ەسەكتىڭ ۇستىندە تۇرىپ «ناسىباي» سۇرايدى. كۇس باسقان, كۇن قاقتاعان قولىڭدى بەلدەن تومەن سالىپ جىبەرىپ, شالدىڭ «كايپىن» وزىنە قاراي ىتقىتىپ اتا سالاسىڭ. كوزىن تارس جۇمىپ, بەتىن ابدەن ءابىرجىتىپ, ەكى يىعى سەلكىلدەپ, باسىن ءبىراز شالقايتىپ بارىپ قاتتى تۇشكىرگەندە ىشەك-سىلەڭ قاتىپ, كۇلكىگە باتاسىڭ عوي. قۋاقى شال قۇر كەتپەيدى. «مىناۋىڭ انەبىر جىلى جاقسى ەدى. بيىل اشي باستاپتى عوي, ءا؟». سوستيىپ تۇرعانىڭدا مالاقايى ءبىر جاعىنا قيسايعان قارا شال ەسەگىنە قامشى سالىپ كەتىپ بارا جاتادى.
بالالىق شاقتاعى وسى ءبىر كورىنىس تاپ بۇگىنگىدەي كوز الدىمىزدان كەتپەيدى. بالانىڭ اتىن ايتپاۋدىڭ ءوزى تەكتىلىك بەلگىسىندەي, سالتتىڭ ساناسىنداي ەكەن عوي. كوزى تيمەسىن نە سۇعى وتپەسىن دەپ ادەيى كۇشىككە تەڭەيدى, جاقسى كورگەنىن سولاي بىلدىرەدى. بۇگىندە نەمەرەسىنىڭ استى-ۇستىنە ءتۇسىپ, بايەك قاعىپ, بەبەۋلەپ وتىراتىن اتالاردى كورگەندە باياعى سەنى مال-قۇس اتىمەن شاقىراتىن شالداردى ساعىناتىندايسىڭ با, قالاي؟! الدە...
«ع ۇلى-ع ۇلى»
ەرمەكتىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار. قالانىڭ قايناعان تىرشىلىگىنەن الىس, قىزۋ ومىردەن شەتكەرى, بۇيىعى جاتقان اۋىل بالاسى دا ءتۇرلى ەرمەكتى قولدان ويلاپ تاۋىپ جاتادى. سىرتتاي قاراعان ادامعا ابەس كورىنۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, تۇكىرىپ تە جارىساتىن. ماي توپىراققا قاز-قاتار تۇرىپ الىپ, سىلەكەيىن تىلىمەن شيىرلاپ, اتىپ كەپ جىبەرگەندە بىرنەشە مەترگە توپ ەتكىزەتىن دە بالالالار بولاتىن. جەڭىمپاز بولعان بالا ءماز-مەيرام. قالىپ قويعانى كادىمگىدەي قامىعىپ وتىرادى.
قىر بالاسىنىڭ ەڭ ۇلكەن قىزىعى جۇگىرىپ جارىسۋ. اپتاپ ىستىقتا جالاڭ اياق زىرىلداپ جۇگىرۋ تۇك ەمەس ولارعا. قالىڭ جانتاقتىڭ اراسىن قاق جارىپ وتە شىعادى. سوندا اياقتارىنا ءبىر تىكەن كىرمەيدى عوي. باس-كوزگە قاراماي شاۋىپ كەلە جاتقانىندا تىرناعىن تاسقا سوعادى. ساۋساقتىڭ باسى قانعا بويالىپ, تىرناعى سالبىراپ-اق قالادى. قىڭق ەتكەنىن كورمەيسىڭ. قايتا قاناپ تۇرعان اياققا توپىراقتى سەۋىپ جىبەرىپ, الدىندا ۇزاپ كەتكەن دوستارىنا قاراي ەنتىگە جۇگىرەدى. قازىر عوي, بالامىز قولىن ابايسىزدا جارالاپ السا, ءتۇرلى ءدارى سەۋىپ, ينفەكتسيا تۇسپەسىن دەپ, ونى وراپ, الەك بولامىز. ال ءبىزدىڭ ءدارىمىز توپىراق ەدى. سالبىراپ قالعان تىرناعىڭ ءوزى ءتۇسىپ, جاراڭ قارا قوتىرلانىپ, تۇك بولماعانداي جۇرە بەرۋشى ەك قوي.
اۋىل شەتىندە قۇمىرسقانىڭ يلەۋى كوپ بولاتىن. سول يلەۋگە تاياقتى سالىپ جىبەرىپ, ارلى-بەرى قوزعاي بەرسەڭ ىشىنەن قويمالجىڭ ءبىر زات شىعادى. بالالار مۇنى «ع ۇلى-ع ۇلى» دەيتىن. ونىڭ ءوزى بىردەن اتىپ شىقپايدى. ءسان-سالتاناتىمەن, انىمەن جاسالاتىن شارا-تۇعىن. كىمنىڭ شىعارعانىن, قاشان پايدا بولعانىن, قۇداي ءبىلسىن؟ دەي تۇرعانمەن, مىناداي ءانى بار-تىن: «ع ۇلى-ع ۇلى, ع ۇلى, اكە-شەشەڭ ءولدى, كەتپەن الىپ جۇگىر, جۇگىر». «جۇگىر» سوزىنە ەرەكشە ەكپىن سالىپ جانە سوزىپ ايتاسىڭ. ايتپەسە, «ع ۇلى-ع ۇلى» شىقپايدى. كەمى جيىرما مينۋت شۇقىلاپ وتىرعاندا الگىنىڭ توبەسى كورىنەدى. جالما-جان قولىڭا الىپ, تابانىڭا جاعىپ كەپ جىبەرەسىڭ. سونداعى ماساتتانۋدىڭ ءجونى بولەك قوي. بالالىق تۇسىنىك «ع ۇلى-ع ۇلىنى اياعىڭا جاقساڭ, جۇيرىك بولاسىڭ» دەگەنگە ساياتىن. ەندى ساعان ەشكىم جەتە المايتىنداي, جۇرتتىڭ ءبارىن شاڭعا كومىپ كەتەتىندەي كۇيدە بولاسىڭ عوي. ءاسىلى, ونىڭ اسەرى ەمەس. سوعان قاناتتانعان بالا شىنىمەن قاتتى جۇگىرەتىن. قارا كەشكە دەيىن جۇگىرە بەرسەڭ, وكپەڭ دە وشەدى. ءاي, بىراق, وكپەم ءوشتى دەگەن بالانى كورمەدىك. قايتا «ع ۇلى-ع ۇلىنىڭ اسەرى كەتتى. تاعى ءبىر جاعىپ, قۋاتتانىپ الماسام» دەپ يلەۋدىڭ باسىندا ءانىن ايتىپ وتىراتىن. سويتسەك, مۇنىڭ ءوزى ەكپىندەپ شاۋىپ جۇرگەن بالا ءۇشىن دەمالىس ەكەن. قاتتى جۇگىرتەتىن زاتتى شىعارام دەپ وتىرىپ, از-كەم تىنىستاپ الادى. ونى ءوزى دە سەزبەيدى. سونان سوڭ «دوپينگىن» جاعىپ الىپ, قايتا شابادى. دەگەنمەن, اكە-شەشەڭ جاڭا اياق كيىم ساتىپ اكەپ بەرگەن كۇنى «ع ۇلى-ع ۇلىعا» قارامايسىڭ. «كوردىڭ بە, ماعان كوكەم قاتتى جۇگىرەتىن اياق كيىم الىپ بەردى؟!» دەپ ءار بالاعا ماقتانىپ, ماساتتانىپ جۇرەسىڭ. سولاي جۇرگەندە ونى شەگەگە ءىلىپ الىپ, جىرتىپ تاستايسىڭ. شەشەڭنەن ەندىگى ەستيتىن ءسوزىڭ دە ساناڭدا سايراپ تۇرادى. «جۇگەرمەك, وسى ساعان نە شاق كەلەدى؟ تەمىردەن اياق كيىم جاساپ بەرسە دە شىداتپايتىن شىعارسىڭ سەن!». قولىندا شىبىعى بار اناڭ كوز الدىڭا كەلگەندە كەشكە دەيىن ۇيگە كىرمەي جۇرە بەرەسىڭ دالادا.
قۇمىرسقانىڭ يلەۋى دەمەكشى, كۇندىز تىنىم كورمەي تىرشىلىك ەتىپ جۇرەتىن قۇمىرسقالاردىڭ اراسىنان ديلىسىن تاڭداپ الىپ توبەلەستىرىپ جاتاتىنبىز. ءوزى قاپ-قارا, شىمىر جانە شاعىنىن «سابەت» دەيتىن ەك. ال قوڭىرقاي ءتۇستى, ءسال بولبىرلاۋ, دەنەسى دە اناعان قاراعاندا الدەقايدا ءىرىسىن «نەمىس» دەپ اتايمىز. بۇگىندە وسىلاي دەسەڭ, ۇلتتى كەمسىتكەندەي بولاسىڭ عوي. ءبىزدىڭ بالالىق سانامىز ونى قايدان ءبىلسىن؟! ايتەۋىر, «سابەتتەردىڭ» ءوزىمىز, «نەمىستەردىڭ» اتامىز مىلتىق الىپ قارسى سوعىسقان حالىق ەكەنىن بىلەمىز. الدەبىرەۋمەن وشتەسىپ قالساڭ «نەمىستەن دە ءارى جاۋىم مەنىڭ» دەپ ورەكپىپ وتىراسىڭ. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ قۇدىرەتى دەرسىڭ. بالا كەزدەن «جاۋىڭدى» ءبىلىپ وسەسىڭ. سودان ەكى سۇرلەۋمەن كەتىپ بارا جاتقان قۇمىرسقالاردى ج ۇلىپ الىپ, ورتاسىنا ءبىر ءشوپتى تاستاي سالساڭ, قىرىلا كەتەدى. ال, قىزىقتا!
اقار-شاقار بولىپ, قۇمىرسقالاردىڭ ءبىر-بىرىنە ايبات شەگىپ, تىستەسىپ جاتقانى كادىمگىدەي قانىڭدى قىزدىرادى. قۇمىرسقالارعا قويىلعان ات تا بەكەر ەمەس. ويتكەنى, سەنىڭ بالالىق ساناڭ قارا قۇمىرسقانىڭ جەڭىمپاز ەكەنىن بىلەدى. قوڭىرقايى قۇمىرسقانىڭ بەتى تەز قايتادى. اتتارى سوعان ىڭعايلاستىرىلىپ قويىلعان. كەڭەستىك كينولارداعىداي ءبىزدىڭ «سابەت» قۇمىرسقا جەڭەدى. «نەمىس» قاشادى. كەيدە انا بالە جەڭىپ كەتەدى. كوڭىلىمىز قوڭىرايىپ, باسىمىز سالبىراپ قالاتىن دا, «سابەتتەر» جەڭگەنگە دەيىن الگى «نەمىسكە» تىنىشتىق بەرمەيتىنبىز.
«شىعاسىڭ با؟»
سەن قۇمىرسقا توبەلەستىرسەڭ, سەنى ۇلكەن بالالار توبەلەستىرەدى. سەن نە, قۇمىرسقا نە, بىردەي. ەكى كوشەنىڭ بالاسىن ۇستاپ الادى دا: «مىنامەن شىعاسىڭ با؟» دەيدى. قوقيلانىپ شىعامىن دەيسىڭ. «شىقپايمىن» دەۋگە بولمايدى. ولاي دەسەڭ, اعاڭنان تاياق جەيسىڭ. «ءوي, قورقاق نەمە؟! ءتىلىڭ سايراعانمەن, جۇرەگىڭ جوق بالەسىڭ عوي» دەپ باسىڭنان سالىپ كەپ جىبەرگەندە موينىڭ بىلق ەتە قالادى. سوندىقتان اعاڭنان تاياق جەگەنشە, توبەلەسىپ تىنعانىڭ جاقسى. ونىڭ ۇستىنە بالالىق نامىس دەگەن بار. «پالەنشە تۇگەنشەمەن توبەلەسپەيمىن دەپ قاشىپ كەتتى» دەگەننەن اۋىر ءسوز جوق. جۇرتتىڭ ءبارى ساۋساعىن بەزەپ, كۇلەتىندەي اسەردە بولاسىڭ.
سەبەپسىزدەن سەبەپسىز, ەشتەڭەگە ەرەگەسپەي, ءبىر نارسەگە تالاسپاي قايتادان توبەلەسە كەتەسىڭ. الدىمەن ابدەن دايىندالاسىڭ. جىرتىلادى-اۋ دەگەن كيىمنىڭ ءبارىن اسىقپاي شەشەسىڭ. اياق كيىمنىڭ باۋىن مىقتاپ بايلايسىڭ. وزىڭشە جاتتىعۋ جاسايسىڭ. پسيحولوگيالىق تۇرعىدان شىنىعاسىڭ. سوندا دا تاپ بەرە الماي تۇراسىڭ. انا بالانىڭ جاعدايى دا سونداي. بار ايبارىڭدى كوزىڭە جيناپ, ايبات كورسەتىپ ءبىراز جۇرەسىڭ. ەكى شەتتەن اعالارىڭ ايقايلايدى. قايتسىن ەندى, شىدامدارى تاۋسىلىپ بارادى. ىشتەرى پىسقان, قىزىق كەرەك. ونداي دا ايتاتىن ءسوزىڭ دە دايىن. «ءبىرىنشى ءوزى باستاسىن!». ول دا سەنى باستاسىن دەپ تۇرعانىمەن شارۋاڭ جوق. توپىراقتى بۇرقىلداتىپ جۇرگەندە شاپشاڭ قارسىلاسىڭ قاق شەكەدەن شاق ەتكىزەدى. وسىلاي بولاتىنىن بىلگەنىڭمەن, العاشقى سوققى كادىمگىدەي ەسەڭگىرەتىپ-اق تاستايدى. سەنىڭ تايسالىپ قالعانىڭدى بايقاعان بالا ۇستەمەلەتە, وڭدى-سولدى اياق-قولىن سەرمەپ جاتادى. ءبىرى تيەدى, ءبىرىن بۇعىپ وتكىزەسىڭ. بىرنەشە سوققىنى قاتار العاننان كەيىن شەگىنەرگە جول قالمايدى. ال, كىرىس! بريۋس لي مەن جان كلود ۆان داممنىڭ كينوسىن كورىپ, ءادىسىن قايتالاپ جۇرگەن بالاسىڭ عوي. وزىڭشە سولاردى قايتالايسىڭ ءدا. ۆان داممنىڭ اينالىپ تەبەتىن ءادىسى بار. تۇرعان جەرىندە تىك كوتەرىلىپ, اۋادا ءبىر رەت اينالادى دا, وڭ اياقپەن جاقتان تەبەدى. بالالاردىڭ بارلىعى وسى ءتاسىلدى مەڭگەرگىسى كەلەدى. جانە توبەلەستە ورايىن تاۋىپ پايدالانادى. تاياققا ەتىڭ ۇيرەنىپ, قانىڭ قىزىپ, قارسىلاسىڭا بىرنەشە سوققىڭدى وتكىزىپ, ونىڭ دا بەتىن قايتارىپ العان ۋاقىتتا وسى ءتاسىل ەسىڭە تۇسە كەتپەسى بار ما؟! مىنە, الدىڭدا ادام تۇر. ال تىك كوتەرىل دە, اينالىپ تەبە قال. اسپانعا شاپشىپ اتىلاسىڭ-اۋ. اينالىپ تا ۇلگەرەسىڭ. اياعىڭدى دا سىلتەپ قالاسىڭ. بىراق ول قارسىلاسىڭا تيمەيدى. قايتا ءوزىڭ ماي توپىراققا مايلى جەرىڭمەن بىلش ەتە تۇسەسىڭ. شاڭ بۇرق, موينىڭ سىلق ەتەدى. سەنىڭ جامان قوراز سەكىلدى جاساعان قوراش ادىسىڭە اعالارىڭ ريزا بولىپ كۇلەدى. «ءوي, قوپال نەمە. ۆان دامم سەنىڭ نە تەڭىڭ؟ ودان دا قازاقشا توبەلەسە بەر», دەپ قويادى. جەڭىلدىم دەيتىن بالا جوق. اعاسىنان قورىققاننان توبەلەسە بەرەدى. جەڭىمپاز ءبىر كريتەري بويىنشا عانا انىقتالادى. كىم ءبىرىنشى جىلايدى, سول جەڭىلگەن.
كەيدە كۇندە بىرگە ويناپ, بىرگە جۇرگەن دوستارىڭا قارسى قوياتىنى بار. دوسىڭمەن قايتىپ توبەلەسەسىڭ؟! بولمايدى عوي. باستاپقىدا, ەكەۋىڭ دە قارسى بولاسىڭ. سودان ۇلكەن جىگىتتەردىڭ قايراعان ءسوزى جەتەدى. «كەشە سەنى بىت-شىت قىلىپ ساباپ تاستادىم. ول مەنەن قورقادى دەدى. سوندا سەن وسىدان قورقاسىڭ با؟». ۇرلانىپ دوسىڭا قارايسىڭ. ونىڭ دا باسى سالبىراپ تۇر ەكەن. وندا ايتپاعان. ايتسا, باسى سالبىراماس ەدى. «ەي, وتكەندە ەسەك كوكپاردا سەنى مىنگەستىرمەي قويدى عوي مىناۋ. سول ما, دوستىعى؟ بارلىق بالا كوكپار تارتىپ جۇرگەندە سەن عانا سوپيىپ قاراپ تۇردىڭ. شىن دوس بولسا, استىنداعى ەسەگىن ءتۇسىپ بەرمەي مە؟».
ارازداستىرۋدىڭ كەلەسى كەزەگى وسىلاي ورىلەدى. ءىشىڭ قىلپ ەتە قالادى. «شىنىمەن دوسىم بولسا, سويتەر ەدى-اۋ, ءا؟» دەگەن ويعا بارىپ تىرەلەسىڭ. بىراق بۇل دا توبەلەسۋگە سەبەپ ەمەس. سودان ەڭ اقىرعى ادىسكە كوشەدى. «كەشە مىناۋ سەنى بوقتادى». بۇل ءسوز شىققاندا ەشبىر بالا تىنىش قالمايدى. ال ەكەۋىڭە قاتار ايتىلسا, قىرعىن باستالادى. ابدەن توبەلەسىپ, ۇلكەندەر قىزىققا كەنەلىپ, ەكەۋىڭ عانا قالعاندا «شىنىمەن بوقتادىڭ با؟» دەگەن سۇراق قويىلادى. «جوق». «مەن دە بوقتاعان جوقپىن». وسىدان سوڭ قۇشاعىڭ ايقاسىپ كەتىپ بارا جاتاسىڭ. قۇر ەمەس, «كەلەر جولى اعالاردىڭ الداۋىنا تۇسپەيىك, توبەلەسپەيىك, ءبىز دوسپىز عوي» دەپ. قايداعى؟ زەرىككەن جىگىتتەر «مىناۋ سەنى بوقتادى» دەگەندە تاعى دا قالاي توبەلەسىپ جاتقانىڭدى بايقاماي قالاسىڭ عوي.
مىنانداي دا قىزىق بولعان. قاتتى ءبىر توبەلەسكىش بولماساق تا, وزىمىزدەن ىعاتىن, جەڭەتىن بالالار بولاتىن. ءبىر كۇنى سونداي بالانىڭ بىرىمەن جەكپە-جەككە شىقتىق. «جەڭەمىز, مەنەن قورقادى» دەگەن پاڭدىق بار. شايقاستى باستاپ كەپ جىبەرگەندە, الگىنىڭ بىزدەن الدەقايدا ءالدى ەكەنىن بايقادىق. جازعى دەمالىستا جاتپاي-تۇرماي اعالارىمەن قوسىلىپ قامىس وردى دەپ ەدى. سودان كۇش الىپ كەتكەن بە, قالاي؟ سالدەن سوڭ جامباسقا الدى دا, اتىپ ۇردى. ۇستىمىزگە شىعىپ الىپ, تومپەشتەپ جاتىر. ءوزىڭ ۇنەمى جەڭىپ جۇرگەن بالادان جەڭىلگەننىڭ ىزاسى سۇمدىق بولادى ەكەن. اشۋدان جارىلارداي بولىپ جاتىپ «قازىر وسىدان تۇرايىن, ولتىرەم, ە!» دەپ ايقايلادىق. مىنا ءسوز قارسىلاسىمىزعا قاتتى اسەر ەتتى, بىلەم. اتىپ تۇرىپ, قاشا جونەلدى. جەڭىلگەنىمە قانى قارايىپ تۇرعان اعام قارقىلعا باستى. ال انانىڭ اعاسى ارتىنان تۇرا قۋدى...
لاڭگى
اۋىل بالاسىنىڭ «ازارتتى» ويىندارىنىڭ ءبىرى – اسىق. اپاڭ تىگىپ بەرگەن قىزىل قورجىن بولادى. ءىشى اسىققا تولى. بىراق ونىڭ ىشىندەگى جالعىز بىرەۋى عانا سەن ءۇشىن قۇندى, ماڭىزدى. ول – ساقا. اتقان كەزدە اينىمايتىن, شيىرگەندە شىر اينالىپ الشى تۇسە قالاتىن ساقانى تابۋدىڭ ءوزى قيىن. تاپقاننان كەيىن ونىڭ جان جاعىن ەگەپ, ازداپ قورعاسىن قۇيىپ, ءتۇرلى تۇسكە بوياپ, بويتۇمارىڭداي ۇستاپ جۇرەسىڭ. ساۋساعىڭنىڭ اراسىندا ساقاڭدى اينالدىرىپ, شيىرىپ كەپ اتىپ جىبەرگەندە قاز-قاتار تىگىلگەن اسىقتى قيراتىپ وتسە, مەرەيىڭنىڭ اسقانى. اسىق دەگەنىمىز بۇگىندە جاپپاي وينايتىن بوۋلينگتىڭ اتاسىنداي بوپ كورىنەدى ماعان. مەرگەندىككە, دالدىككە, شىدامدىلىق پەن توزىمدىلىككە ۇيرەتەدى ەكەن ول. باسكە تىگىلگەن بار اسىقتان ايىرىلساڭ دا تۇگىڭ كەتپەيدى. قوي سويىلماي تۇرمايدى. سودان جينايسىڭ. بولماسا, جالعىز ساقاڭمەن كەلىپ بالالاردى قان-قاقساتىپ قىرىپ كەتەسىڭ. مۇندا ساقاڭدى باسكە سالىپ, ۇتىلىپ قالعان عوي ەڭ جامانى. ءىشىڭ ۋداي اشىپ, بەرمەۋدىڭ ءتۇرلى سىلتاۋىن تاۋىپ, ويىننىڭ ادىلەتسىز بولعانىن دالەلدەپ, قارسىلاسىڭنىڭ بىرنەشە قارىس العا شىعىپ كەتكەنىن ايتىپ, داۋلاسىپ باعاسىڭ. تۇبىندە بەرۋگە تۋرا كەلەدى. شارتى سولاي. سونان سوڭ ساقاڭدى قايتارعانشا ەش تىنىم كورمەيسىڭ. بىرەۋدىڭ قولىندا جالت-جۇلت ەتىپ تۇرعانى جانىڭدى جەگىدەي جەيدى.
اسىقتان كەيىنگى ويىننىڭ قىزىعى – لاڭگى. ءسال جاستاۋ كەزىڭدە لاڭگىنىڭ قالاي جاسالاتىنى تۇگىلى, ونى تەبۋدىڭ دە ءادىسىن بىلمەي ابىگەرگە تۇسەسىڭ. اياقتىڭ ىشىمەن تەپكەنىڭ ءبىر ۇپاي بوپ سانالادى. ەگەر سىرتىمەن تەپسەڭ, 5 ۇپايعا باعالانادى. ال ەندى سەكىرىپ بارىپ, اياقتى ىشكە وراپ بارىپ سوقساڭىز, وندىق بولادى. مۇنى بالالار «ليۋرا» دەيتىن. اۋەلگىدە ءبىر ۇپايدان اسا المايسىڭ. تەۋىپ قالساڭ, قاتتى قورعاسىن توبىققا تيەدى دە, زار قاقساتادى. ول ىسەدى. اياقتى سىلتىپ باسىپ بىرنەشە كۇن جۇرگەسىن, قايتا لاڭگىنى قولعا الاسىڭ. سودان قىزدى-قىزدىمەن كۇننىڭ قالاي باتقانىن بىلمەي قالاتىن كەزدەر بولاتىن. ءبىر ۇپايلىق سوققىنى ەت قىزدىرۋ ءۇشىن تەۋىپ باستايسىڭ. ونعا دەيىن اپارعان سوڭ بەستىك ۇپايعا كوشەسىڭ. ابدەن قىزىنىپ, بابىڭا كەلگەندە «ليۋرادان» توقتاۋسىز ون رەت تەبەسىڭ. توبىعىڭ ىسكەنشە, بۇيرەگىڭ تۇسكەنشە سەكەڭدەي بەرەسىڭ. بىرەۋ-مىرەۋ سەنەن اسىپ كەتسە, قۇلاعىن قايشىلاعان تۇلپارداي ەلەرىپ تەبەسىڭ. لاڭگىنى ءجاي اياق كيىممەن تەبە المايسىڭ. توبىعىڭ ىسەدى. ساۋساقتاردىڭ باسى اۋىرادى. ايتەۋىر ءبىر جاراقاتى بولادى. سول سەبەپتى باتەڭكە نەمەسە ەتىك كيەسىڭ. ءزىل باتپان اياق كيىمدى كوتەرۋ, لاڭگىنى تەبۋدىڭ ءوزى سپورت ەكەن. جازدىڭ كۇنى اۋىلدا لاڭگى وينالمايتىنى دا سوندىقتان. بۇل ءوزى كۇز باستالىپ, قىس تۇسكەنشە قىزىققا كەنەلتەتىن ويىن. ال ونى جاساۋدىڭ وزىندىك سىرلارى بار.
ەڭ ءبىرىنشى كولىكتىڭ ەسكى اككۋملياتورىن تابۋ شارت. اۋىلدىڭ قاڭىراپ قالعان بوس گاراجىن ارالايسىڭ. اركىمنىڭ قوراسىن جاعالايسىڭ. بۇل ءوزى جۇرتتىڭ تەمىر-تەرسەك تەرىپ, ونى ساتىپ, كۇنكورىسىن ايىرىپ جاتقان زامان ەدى عوي. سوندىقتان بەيساۋىت جاتقان زات تابىلمايدى. تاپقاننان كەيىن بايىپپەن ىشىندەگى سۇيىقتىقتى توگىپ تاستاۋ كەرەك. تالاي بالا سوعان قولىن كۇيدىرگەن. ابدەن ءىشى كەپكەندە بالتاعا سالاسىڭ. قورابىن بۇزىپ, ىشىندەگى قورعاسىندى قولعا الاسىڭ. انشەيىندە قازاننىڭ استىنا وت سال دەسە قاشاتىن باسىڭ, سول كۇنى ءوزىڭ وت جاعىپ, سۋ ىسىتاسىڭ. سەبەبى, انا قورعاسىندى ەرىتۋ كەرەك. «كيلكانىڭ» قورابىنا مايدالاپ سالىپ, بالقىتاسىڭ. سىناپتاي بولعاندا, الدىن الا بوتەلكەنىڭ قاقپاعىمەن ويىپ جاسالعان جەرگە اپارىپ قۇياسىڭ. ورتاسىندا ەكى شىرپىسى بار ويىقتا لاڭگىنىڭ قورعاسىنى جاتادى. جەردىڭ ءوزىن قۋىرىپ جىبەرەتىن قورعاسىن سۋىعاننان سوڭ ورتاسىنداعى شىرپىنى سىندىرىپ, تەسىگىن ۇلعايتىپ, اينالاسىن ەگەۋگە سالىپ, داپ-دايىن دۇنيە جاساپ شىعاسىڭ. ەندى بۇعان قويدىڭ تەرىسى كەرەك.
قازىر عوي, قويدى سويىپ جاتقاندا تەرىسىن ويىپ السا ەشكىم قىڭق ەتپەيدى. 90-جىلداردىڭ باسىندا سويىلعان قويلاردىڭ تەرىسىندە پىشاقتىڭ ءىزى بولمايتىن. ويتكەنى, ونىڭ ءوزى اقشا. ساۋداگەرلەر ويىلعان, كەسىلگەن تەرىنىڭ باعاسىن بىردەن ءتۇسىرىپ جىبەرەدى. وسى سەبەپتى ۇلكەندەر تەرىنى زاقىمداماۋعا تىرىساتىن. مۇنداي جاعدايدا ساعان لاڭگىگە دەپ كىم تەرى بەرە قويسىن؟ ونىڭ ۇستىنە قوي سويىلىپ جاتقاندا تەرى الاتىندار باسىندا تۇراتىن بوپ الدى. بىردەن كەلەدى دە, اقشاسىن تولەپ الىپ كەتەدى. بارلىق اۋىلدا سونداي جاعداي. امال جوق, اعالاردىڭ كوزىن تايدىرا بەرە ءبىر شەتىن وپىرايتىپ كەتۋگە تۋرا كەلەدى. باسقا نە ىستەيسىڭ ەندى؟ تەرىنى ارى-بەرى اقتارىپ, ساتىپ الايىن دەپ جاتقان سارسەنباي «مىناۋىڭ ءبۇتىن ەمەس قوي» دەيدى اعاما قاراپ. مال قورانىڭ تۇبىندە پىسىلداپ تەرىنى تەسىپ وتىرعان ءبىزدى اعامىز «تىرىدەي» قولعا تۇسىرەدى سوسىن. تيەسىلى تاياعىڭدى جەيسىڭ عوي. باستىسى, لاڭگىگە لايىق تەرى بار. سوعان ءماز بولاسىڭ.
لاڭگىگە قورعاسىن قۇيۋ كەزىندە توسىن ءبىر وقيعاعا تاپ بولدىق. بىردەڭە ىستەسەڭ, ۇيدەگى وزىڭنەن كىشى بالالاردىڭ اينالىپ شىقپاي ءجۇرىپ الاتىن ادەتى ەمەس پە؟ وتتان قورعاسىندى الىپ, دەرەۋ جەردەگى ويىققا قۇيا قويايىق دەپ اسىقتىق. «قاشىڭدار» دەپ كەلە جاتىپ ويىققا دا جەتتىك. قۇيدىق. شىجعىرىلىپ جاتقان. «توبەدەن تونبەي ءارى تۇرىڭدار» دەپ ورنىمىزدان كوتەرىلە بەرگەندە كادىمگى مىلتىق اتىلعانداي گۇرس ەتكەن داۋىس شىقتى. ەكى قۇلاق شىڭىلداپ كەتتى. بالالار تىم-تىراقاي قاشتى. جالعىز ەلدوس دەگەن ءىنىمىز عانا بەتىن ۇستاپ بۇك ءتۇسىپ جاتىپ قالدى. سويتسەك, ءبىز ويىق جاساعان جەرگە كۇل توگىلگەن ەكەن. كۇل مەن قورعاسىن ءبىر-بىرىنە اتتاس زارياد پا, قايدام, تارس ەتىپ اتىلىپ كەتكەن. ال بۇرقىلداپ تۇرعان قورعاسىن ەلدوستىڭ بەتىنە شاشىراعان. بىتىرا سياقتى. بەت-اۋىزىنىڭ ءبارى كۇيىك. تەك كوزدەرى امان. ءتىپتى, كىرپىگىنە دەيىن ورتەنىپ كەتكەن. جەدەل جاردەم شاقىرىپ, دەرەۋ اۋرۋحاناعا الىپ كەتتى ۇلكەندەر. ءبىز جازالىمىز. ايتەۋىر, ابىروي بولعاندا قورعاسىن تەرەڭدەمەپتى. تەرىسىن عانا كۇيدىرگەن. بىرنەشە ايدان كەيىن جازىلىپ كەتتى. سول وقيعادان كەيىن قورعاسىن قۇيۋدى دا دوعاردىق...
جازدىڭ كوركى – سۋ
مىنا زاماننىڭ بالالارىنا ءبىر جاعى قىزىعاتىنىمىزدى جاسىرمايمىز. جازعى دەمالىس كەزىندە الدى انتاليادا, ارتى الاكولدە سۋعا ءتۇسىپ جاتادى. بۋرابايدا دەمالادى. قاپشاعايدىڭ سۋىندا وينايدى. ىستىق كولدە اتاسىنىڭ ۇيىندە جۇرگەندەي جۇرەدى. ايتەۋىر, بۇگىن جاعدايى جەتكەن اتا-انا بالالارىنا ەل مەن جەردى كورسەتەدى. تىم قۇرىعاندا قالاداعى اكۆاپاركتەرگە اكەلەدى. بۇل دا زاماننىڭ تۇزەلگەنى, ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەگەنى دەپ سانايمىز. ايتپەسە, قالتاڭدا قارجىڭ بولماسا قارعا ادىم جەرگە بارا المايسىڭ عوي.
ال ءبىزدىڭ تەڭىزىمىز اۋىل شەتىندەگى كۇرىشكە سۋ جىبەرەتىن كانال بولاتىن. وسى كانالدى اتا-اجەلەرىمىز قولمەن قازعان دەيدى. سىرداريادان باستاپ. ۇزىننان ۇزىن سوزىلىپ جاتقان ارنانى جالاڭ قولمەن قازىپ شىققان ولار شىنىمەن دە جانكەشتى ەكەن-اۋ. ەسىك الدىنداعى باقشانىڭ ارىعىن ارشۋعا شامامىز جەتپەيتىن بىزدەر اتالارىمىز قازعان كانالدا بالىقشا جۇزەمىز.
جازى وتە ىستىق اقمەشىت اتىرابىندا كانالعا تۇسپەي بولمايدى. قاراپتان-قاراپ قارا تەرگە مالشىناسىڭ. ءبىز سەكىلدى ويىن بالاسىنىڭ باسىندا شاينەك قايناپ جۇرەدى. اعىسى قاتتى ارناعا اتا-اناڭ, اعا-اپكەلەرىڭ جىبەرمەيدى. سۋعا باتىپ كەتەسىڭ دەپ. ءتۇس الەتىندە بارلىعى ۇيقىعا كەتەدى. سەنى دە ءبىر بۇرىشقا جاتقىزىپ قويعان. الدەن ۋاقىتتا, ءبارى ۇيىقتادى-اۋ دەگەندە مىسىقتابانداپ سىرتقا جىلىستايسىڭ. اقىرىن عانا دالاعا شىعىپ, ەسىكتىڭ سىرتىنا اعاش تىرەپ, تۇرا قاش سوسىن. وسى ەسىككە اعاش تىرەپ كەتۋ دەگەن نە ادەت ەكەنىن ءالى كۇنگە دەيىن تۇسىنبەيمىن. ءاسىلى, سۋعا تۇسۋگە شىعىپ بارا جاتقانىمىزدى ءبىلىپ قالعان ادام ارتىمىزدان قۋىپ كەپ بەرسە, ەسىكتى اشا الماسىن دەيتىن قۋلىعىمىز شىعار. ەكى وكپەڭدى قولىڭا الىپ بارعاندا شۇپىرلەگەن قارادومالاقتىڭ اسىر سالىپ جۇرگەنىن كورەسىڭ. جۇگىرىپ كەلە جاتىپ كيىمنىڭ ءبارىن شەشىپ ۇلگەرگەنسىڭ عوي. سول ەكپىنمەن قولىڭداعى كيىمدى ءبىر شەتكە لاقتىرا سالىپ, كانالعا قويىپ كەتكەندەگى سەزىم ەرەكشە ەدى. قارا تەڭىز بەن اق تەڭىزگە, ىستىق كولگە تۇستىك قوي. بىراق سونىڭ بىردە-بىرەۋى بالا كەزدەگى كانالعا تۇسكەن ساتتەگى ەرەكشە كۇيدى سىيلاي العان ەمەس.
كانال باسىندا دا ءتۇرلى ويىن بار. الدىمەن سۇڭگىپ جارىساسىڭ. ەنى ون مەتردەي بولاتىن ارنانىڭ بەرگى شەتىنەن سۇڭگىپ, ارعى جاعىنا بارۋ شارت. العاش سۋعا ءتۇسىپ جۇرگەندە ورتاسىنا جەتپەي اتىپ شىعاسىڭ. جيناعان اۋاڭ تارىلىپ, اراسىندا سۋ جۇتىپ, ءولىپ بارا جاتساڭ, اتىپ شىقپاعاندا قايتەسىڭ؟ كۇندەلىكتى سۇڭگي بەرگەسىن اۋا مەن كۇشتى وڭتايلى پايدالانىپ, شىدامدىلىعىڭدى شىڭداي تۇسەسىڭ. مىنە, سول كەزدە كانالدىڭ ارعى بەتىنە دەيىن سۇڭگىپ بارۋعا شاماڭ جەتەدى. بۇعان توقتاپ قالاتىن بالا بار ما؟ بالىقتان بەتەر بولعان قاتارلاستارىڭ ەندى تاعى ءبىر قىلىق شىعارادى.
– مەن قازىر مىنا بەتتەن سۇڭگيمىن بار عوي, سوسىن ارعى بەتكە بارىپ, قولىمدى بىلاي شىعارىپ, وسى جاققا قايتىپ كەلەمىن, – دەيدى قوس تاناۋى دەليىپ.
– قوي, ەي-ي-ي, – دەيسىڭ كەرىلە. «باستەسەسىڭ بە؟». «داۆاي».
الىستان جۇگىرىپ كەلگەن جۇگەرمەك سۋعا كۇمپ بەرەدى. لاي كانالدا ونىڭ قايدا كەتىپ بارا جاتقانىن اڭعارۋ مۇمكىن ەمەس. سالدەن سوڭ ارعى بەتتەن شوشايىپ قولى شىعادى. سۋ استىندا بۇرىلىپ جاتقانىن باعامدايسىڭ. ءسويتىپ تۇرعاندا تاپ الدىڭنان اتىپ شىعادى. ەكى ەزۋى ەكى قۇلاعىندا. ريزا. «ۇتىلدىڭ سەن», – دەيدى. مويىنداماسقا لاج جوق. ءبىر كەزدە بارىپ «كەشە سەندەر كەتىپ قالعاندا ۇيرەنگەم» دەپ ىرجيادى. ەندى بۇل ءادىستى سەن جاساۋىڭ كەرەك. دوسىڭنان كەمسىڭ بە؟ اقىرى ول ناتيجەگە دە قول جەتكىزەسىڭ.
كانالدى كەسىپ وتەتىن كوپىر ۇستىنەن سالتو اينالىپ سەكىرۋ دە وزىنشە ءبىر باسەكە. العا قاراپ, ارقاڭمەن تۇرىپ اينالىپ سەكىرۋدىڭ ءتۇر-ءتۇرىن مەڭگەرەسىڭ. اعىسقا قارسى جۇزۋدەن جارىستىڭ كورىگى ءتىپتى قىزادى. بىرنەشە شاقىرىمعا دەيىن جۇزگەندە شىن مىقتىلار عانا قالادى. وكپەسى وشكەندەر جيەككە شىعا بەرەدى. مۇنداعى ەڭ عاجابى, سونشاما جەردەن شالقالاپ اعىپ كەلگەنىڭ. شارشاعانىڭ باسىلىپ, جالاق ويناۋعا جاراپ تۇراسىڭ. جۇرت جازىقتا ءبىرىن-ءبىرى قۋىپ جالاق ويناسا, ءبىز ونى سۋعا ىڭعايلاپ العانبىز. ايتەۋىر قىزىعى باسىلمايتىن مەزگىل ەدى جازىڭىز.
ال ەندى سۋعا تۇسۋگە كلاستىڭ قىزدارى كەلسە, وندا قۇداي بەردى دەگەن ءسوز. ولاردىڭ الدىندا بار ونەرىڭدى كورسەتىپ ماقتانۋعا, ءوزىڭنىڭ مىقتىلىعىڭدى دالەلدەۋگە تاپتىرمايتىن قۇرال بۇل. الگى جەردە كادىمگىدەي كىسى بوپ قالاسىڭ عوي. قىزدارعا ءجۇزۋدى ۇيرەتىپ, تالىمگەرلىك قىلاسىڭ. ءسويتىپ, ءجۇرىپ شارۋاڭدى دا شەشىپ الاسىڭ. ەرتەڭگى ماتەماتيكادان بولاتىن باقىلاۋدا سىنىپتاس قىز ساعان كوشىرتۋگە كەلىسىمىن بەرەدى. بۇلاردىڭ سۋعا تۇسۋگە كەلگەنى قانداي جاقسى بولعان؟ ايتپەسە, ماتەماتيكادان ەكى الار ەدىك دەيسىڭ ويشا.
ۇيدەگىلەر ۇيقىدان تۇرماي جەتۋ قاجەت. سۋعا تۇسكەنىڭدى بىلدىرمەۋ – وزىڭە قويعان باستى تالابىڭ. سوندىقتان ابدەن لاي سۋ ءمۇجىپ, تورلاپ كەتكەن بەتىڭدى توپىراقپەن شاياسىڭ. قىزىق تا, سۋعا ءتۇسىپ-ءتۇسىپ, اقىرىندا بەتىڭە توپىراق جاققانىڭ. بىراق قىزارىپ كەتكەن ەكى كوزىڭ ءبارىبىر سەنىڭ قايدان كەلگەنىڭدى ايعاقتاپ بەرەدى. قانشا جەردەن جاسىرعانىڭمەن, ۇلكەندەر ءبارىبىر ءبىلىپ قويادى. كەيدە كانالدىڭ قىزىعىنان شىعا الماي, ۇيدەگىلەردى سىرتىنان اعاشپەن جاۋىپ كەتكەنىڭدى ەستە قالمايدى. ونداي ساتتە تاياق جەۋگە ءوزىڭ-اق ىڭعايلانا بەرەسىڭ عوي...
ءتۇيىن: قۇمنىڭ اراسىنان «قۇمساعىز» تەرگەنىڭ, قارا جولدىڭ ءاسفالتىن اۋزىڭا شايناڭداپ سالعانىڭ, ۆەلوسيپەدتى ورتاسىنا كىرىپ الىپ تەپكەنىڭ, ەسەكتىڭ بوكسەسىنە وتىرىپ شاپقانىڭ, ايىرساداق – روگاتكامەن تالاي قۇستى اتقانىڭ, قالىڭ قامىستىڭ اراسىندا قوي باققانىڭ, شومەلە ءشوپتىڭ ۇستىندە قيالعا باتقانىڭ; ءبارى-ءبارى اۋىل بالالارىنىڭ الدانىشتارى ەدى. ۇيدە ءوسىپ كەلە جاتقان بوزوكپەلەرگە وسىنى ايتسام, ەرتەگى سياقتى قابىلدايدى. كومپيۋتەردىڭ ەكرانىنا ۇڭىلگەن كۇيى يىعىن قيقاڭداتادى دا قويادى. زاماننىڭ وزگەرگەنى, وزگەشە وڭگە ەنگەنى وسى دا.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
