باستى تاقىرىپ: وڭىرلىك باق پەن بالالار كونتەنتىنىڭ احۋالى

بالالارعا تونگەن اقپاراتتىق قاۋىپ كوپ

فورۋمنىڭ ەكىنشى كۇنىنىڭ شىمىل­دى­عىن اشقان «وڭىرلىك باق دامۋىندا سينەرگيانىڭ كورىنىسى» اتتى سەسسياعا بەكىتىلگەن سپيكەرلەر وڭىرلىك باق-تى نەگىزگى مەديا پلاتفورمالارمەن جانە وسى سالاداعى رەزيدەنتتەرمەن بىرىك­تى­رۋ قول­جەتىمدىلىك پەن كورىنىستەردىڭ اي­تار­لىق­تاي وسۋىنە ىقپال ەتەتىنى تۋراسىندا وي ءبو­لىستى. رەسۋرستار مەن تەحنولوگيالاردى ءبولىسۋ اۋديتوريانى بارىنشا تارتۋعا مازمۇندى وڭتايلاندىرۋ ارقىلى جاڭا ترەندتەرگە بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرە­تى­نى دە ايتىلدى.

رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan», «كازاحستانسكايا پراۆدا», «انا ءتىلى», «ۇلان», «ۇيعۇر اۆازي», «اقيقات», «ۇركەر», «مىسل», «بالدىرعان» سىندى وننان اسا گازەت-جۋرنالدىڭ باسىن بىرىك­تى­رىپ وتىرعان «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى گازەت-جۋرنال وندىرىسىندەگى جاساندى ينتەل­لەكتىنىڭ ورنى, ونىڭ ءونىمىنىڭ ارتىق­شى­لىق­تارى مەن كەم-كەتىگى تۋراسىندا وي قوزعاپ, سونداي-اق اقپاراتتىق جۇيەدەگى جاسان­دىلىقتى انىقتايتىن تەتىكتىڭ قاجەت­­تىلىگى تۋرالى ايتتى.

– جاساندى ينتەللەكتىنىڭ پايداسىنا كەلەتىن بولساق, ءبىز بالالار باسىلىمدارىندا, ماسەلەن, «ۇلان» گازەتىندە, «اقجەلكەن», «بالدىرعان» جۋرنالدارىندا ماتەريالدىڭ تاقىرىپتىق مازمۇنىن اشا ءتۇسۋ ءۇشىن جي كومەگىمەن جاسالعان سۋرەت, كارتينالاردى پايداعا جاراتا باستادىق. بۇل دا وتە قاجەت ءارى بالالاردى دا ىنتالاندىرادى. دەگەنمەن جي-عا قانشا جەردەن تاپسىرما بەرسەڭىز دە, ونىڭ جاساعان ءونىمى ءبارىبىر ءوزىڭ ويلاعان ۇدەدەن شىقپايدى. اسىرەسە ءبىزدىڭ ۇلتتىق, ەتنوگرافيالىق ماسەلەلەرگە كەلگەندە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ماتەريالدىق قورى, مۇمكىندىگى از, – دەدى د.قامزابەك ۇلى.

سونىمەن قاتار ول ۇلتتىق باسىلىم­دار­دىڭ نەگىزگى ماقساتىنا دا كەڭىرەك توق­تالدى.

– مەنىڭ تۇسىنىگىمدە ۇلتتىق باسىلىم­دار­دىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازىرگى كۇردەلى كەزەڭدە ەلدىك, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قىزمەت ەتۋ. جاس ۇرپاقتىڭ دۇرىس جەتىلۋىنە ىقپال ەتۋ. ويتكەنى ولاردىڭ اينالاسى – تولعان قاۋىپ-قاتەر. بالالار باسىلىمىنا كەلگەندە بۇل قاۋىپ-قاتەر­لەردى ءسات سايىن ءبىلىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەلدە بالالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپ­­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتەتىن «بالا­لار­دى دەنساۋلىعى مەن دامۋىنا زاردابىن تيگىزەتىن اقپاراتتىق قورعاۋ تۋرالى» 2018 جىلى قابىلدانعان زاڭ بار. بىراق بۇل زاڭنىڭ بالالاردى اقپاراتتىق قاۋىپ­تەردەن قورعاۋ تەتىكتەرى وتە ءالسىز بولىپ تۇر. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, كەيدە ءبىر زاڭنىڭ ەكىنشى ءبىر زاڭنان باسىم بولىپ كەتەتىن جاعدايلار بار. سول سەبەپتى ءبىز وسى زاڭنامالاردىڭ بالا قاۋىپ­سىزدىگىنە قاتىستى سوڭعى ناتيجەلەرىن زەرت­تەپ جاتىرمىز با؟ وسى ماسەلەگە كەلسەك, وتە كۇردەلى فاكتىلەر شىعىپ جاتادى. ماسەلەن, جاپونيا مەملەكەتىندە اتا-انالار ءۇشىن بالالاردى قاجەت ەمەس اق­پاراتتاردان ساقتاندىرۋدىڭ ءداستۇرى, جۇيە­سى قالىپتاسقان. وندا اقپارات تاراتۋ قىز­مەتى – قاتاڭ باقىلاۋدا. ياعني بالاعا نەنىڭ كەرەك, نەنىڭ كەرەك ەمەس ەكەنى جولعا قويىلعان, – دەگەن د.قامزابەك ۇلى بىزگە دە وسىنداي ءبىر تەتىك كەرەكتىگى جونىندە وزەكتى ماسەلە كوتەردى.

ينتەرنەتكە قۇرتقان اقشانى گازەتكە قيمايدى

ودان كەيىنگى ءسوز تىزگىنىن العان سپيكەر, «سىر مەديا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى مارات ارالباەۆ ءباسپاسوزدىڭ تسيفرلىق داۋىردەگى ورنى تۋرالى ءسوز ارنادى. الدىمەن ءوزى باسقاراتىن مەديا حولدينگ تۋرالى ماعلۇمات بەرىپ ءوتىپ, جازىلىم, گازەت تاراتۋ ىسىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنە توقتالدى.

ءبىر ايتا كەتەرلىگى, «سىر مەديا» جشس – قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باستى اقپارات كوزىنە اينالعان 3 وبلىستىق گازەتتى, 1 اقپارات اگەنتتىگىن, 1 قالالىق, 7 اۋداندىق باسىلىمدى ءبىر شاڭىراق استىنا بىرىكتىرگەن جانە ءوز ونىمدەرىن ءوزى باسىپ, ونى بارلىق اۋدان مەن ەلدى مەكەنگە ءوزى تاراتىپ وتىرعان رەسپۋبليكاداعى جالعىز مەديا قۇرىلىم.

تاقىرىپقا ويىسساق, م.ارالباەۆ گازەت تارالىمىنا قاتىستى وي ءبولىستى. ول گازەتكە جازىلۋشىلاردىڭ جىلدان-جىلعا سيرەپ كەلە جاتقانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى. بۇعان قوسا بۇگىنگى ءباسپاسوزدىڭ نەگىزگى تابىس كوزى بولىپ وتىرعان مەملەكەتتىك تاپسىرىس توڭىرەگىندەگى تۇسىنىكسىز دۇنيەلەر مەن شيكىلىكتەرگە دە توقتالدى. مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا ءبولىنىپ وتىرعان قاراجاتتىڭ ماردىمسىزدىعىنا نازار اۋداردى. بۇل ءسوزىن استانالىق «بارىس» حوككەي كلۋبىنىڭ لەگيونەر ويىن­شىلارى الاتىن 300 ملن تەڭگەدەن اساتىن ايلىق جالاقىمەن سالىستىرا وتىرىپ ساباقتادى.

– «بارىستىڭ» ءبىر لەگيونەرى اي سايىن الاتىن مۇنداي اقشانى ءبىز ۇجىم بولىپ ءبىر جىلدا دا المايمىز. بۇل – پارادوكس جاعداي. مەملەكەت ءوز اقپاراتتىق ساياساتىنا ءجىتى كوڭىل بولسە دەيمىز, – دەيدى م.ارالباەۆ.

سونداي-اق جۇرتشىلىقتىڭ جازىلىم, گازەت وقۋ ماسەلەسىنە مۇلدەم مو­يىن بۇرمايتىن بولعانىن دا سەسسيادا جەتكىزدى.

– دامىعان جاپوندار ءالى كۇنگە كىتاپ, گازەت وقۋدى ۇلكەن مادەنيەتكە بالاپ كەلەدى. مەترو, اۆتوبۋسارىندا سمارتفوننان گورى كىتاپ پەن گازەتتى, جۋرنالدى زەر سالا وقىپ وتىرعان جاسىن دا, جاسامىسىن دا كورەسىز. ال بىزدە كەرىسىنشە, گازەت وقۋ, كىتاپ بەتىن اشۋ مادەنيەتسىزدىك, دەڭگەيدىڭ تومەندىگى دەگەن تۇسىنىككە دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن. جاسىراتىن نەسى بار, قازىر ءار وتباسى مۇشەلەرىنىڭ قولىنداعى سمارتفونىنىڭ ينتەرنەت تاريفىنە ايىنا 20-25 مىڭ تەڭگەدەي كەتەدى. ال گازەتتىڭ التى ايلىق جازىلىمىنا كەلگەندە 3 500 تەڭگەسىن قيمايدى, – دەگەن «سىر-مەديا» باسشىسى وڭىرلىك باسىلىمداردىڭ جاي-كۇيىنە كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋدارۋعا تىرىستى.

بۇل سەسسيانى مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سايا­سات دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى قاينار احەتوۆ تۇيىندەدى. مودەراتور مينيسترلىك وكىلىنە مىنا نارىقتىڭ قاتاڭ ەرەجەسىنە باعىنىپ كەتكەن گازەتتى بۇدان بىلاي تابىس كوزى دەپ قانا ەمەس, الدىمەن ۇلكەن يدەولوگيا دەپ قاراۋ كەرەك شىعار دەگەن باعىتتاعى سۇراعىن جولدادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تاپسىرىستى وڭىرلەر اراسىندا بولگەندە ءار وبلىسقا تيەسىلى قاراجات تسيفرى نەلىكتەن ءارتۇرلى بولاتىنىنىڭ دا سەبەبى سۇرالدى.

– ءارتۇرلى ماسەلەلەر بۇگىندە مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ جاتقانى ءسوزسىز. دەگەنمەن مەملەكەت گازەتتىڭ وقىرمانى از بولسا دا, كوپ بولسا دا سول وقىرمانداردىڭ تالعامىنا كوڭىل بولمەي تۇرا المايدى. ياعني بۇل ماسەلەگە بيلىك تاراپىنان, دا, زاڭ شىعارۋشى ورگان تاراپىنان دا ءمان بەرىلىپ كەلەدى, – دەدى ول.

ال مەمتاپسىرىس قاراجاتىن قاراس­تىر­عاندا ءار ايماقتىڭ حالقىنىڭ سانى, جەر كولەمىنىڭ ەرەكشەلىگى, ەلدى مەكەن­دەرىنىڭ ورنالاسۋى, سونداي-اق ول وڭىردەگى باسپاحانالاردىڭ سانى مەن الەۋەتى دە ەسكەرىلەتىنى ايتىلدى.

سونداي-اق 2-سەسسيادا «ايماقتىق تۇ­راق­تىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى احۋال­دىق ورتالىقتاردىڭ ءرولى: مەديا موني­تورينگى, ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋ جانە الەۋمەتتىك شيەلەنىستى باسقارۋ» تاقى­رىبى نەگىزىندە سپيكەرلەر ءبىراز ماڭىزدى جايتتارعا باسىمدىق بەردى.

ارتىق ءبىلىم – گازەتتە

سونداي-اق بۇل پانەلدىك سەسسيادا گازەتكە جازىلۋ ماسەلەسى توڭىرەگىندە دە قىزۋ پىكىرتالاس ءوربىدى. د.قامزابەك ۇلى دا­مىعان ەلدەر گازەت-جۋرنالدى ءالى قاعاز فورماتىندا وقىپ وتىرعانىنا قاراماستان ءبىزدىڭ ەلدە باسىلىمعا جازىلۋ, وعان ماقالا نەمەسە جارناما بەرۋ دە مىندەتتى ەمەس ەكەنىن جوعارى مىنبەردەن ايتقان اجەپتاۋىر لاۋازىم­­دى ازاماتتار بولعانىن جاسىرمادى. سونداي-اق بۇگىندە, وكىنىشكە قاراي, الدىندا تۇرعان گازەتتى اشىپ قارامايتىن, مۇلدەم وقى­ماي­تىن, قاجەت دەپ سانامايتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلە جاتقانىن اشىپ ايتتى.

وسى تۇستا مودەراتور, «24kz» تەلەارنا­سىنىڭ ديرەكتورى جاسىن بىركەنوۆ د.قامزابەك ۇلىنا الگىندە ءوزى ايتقان باسىلىمعا جازىلۋدىڭ مىندەتتى ەمەستىگى تۋراسىندا پارمەن بەرگەن شەنەۋنىككە قاتىستى سوزىنە وراي گازەتكە ماجبۇرلەپ جازدىرۋعا قاتىستى سۇراق قويدى.

– ءدال قاسىمىزدا ميللياردتان اسا حالقى بار الىپ مەملەكەت ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ول ەلدىڭ تاجىريبەسىنە سالاتىن بول­ساق, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرگە مەملەكەتتىك ساياساتتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, تاجىريبەلى, بەدەلدى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن ءبىلىپ وتىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ جالاقىسىنا ەلدىڭ نەگىزگى باسىلىمدارىنا جازىلۋعا دەپ قارجى قاراستىرىلعان. ءبىز ءۇشىن مەملەكەت ومىرىندەگى ەڭ ماڭىزدى سالالاردىڭ ءبىرى – ءبىلىم جۇيەسى. قاي سالانى الساق تا ءبىلىم الۋدان, ءبىلىم جۇيەسىنەن باستاۋ الادى. ماسەلەن, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى «انا ءتىلى», «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىن اشىپ وقىمايدى دەگەندى ەلەس­تەتە الاسىزدار ما؟ ەلىمىزدە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىن مۇلدەپ اشىپ كورمەگەن ءپان مۇعالىمدەرى بار. بۇل – كوزىمىز جەتكەن جاعداي. دەگەنمەن مۇعالىمدەردىڭ پەداگوگيكالىق بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىن سالانىڭ ءتيىستى جۇيەسى, ءبىلىم دەڭگەيىنە جاۋاپ بەرەتىن ءتۇرلى تالاپ, شارتتار بار. بىراق سول شارتتارعا گازەت وقۋ دا كىرۋى كەرەك. سوندا عانا مۇعالىم تاريحتى وقيدى, عۇلامالاردىڭ پىكىرىنە قانىعادى, ءبىلىمىن تولىقتىرىپ وتىرادى. ماسەلەن, قازىرگى لاتىن قارپىنە قاتىستى عالىمدار نە دەپ جاتىر, يا بولماسا ءتۇرلى تەحنولوگيالار جونىندە عالىمدار قالاي ساراپتادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ الار ەدى, – دەدى د.قامزابەك ۇلى.

سپيكەر ماجبۇرلەپ جازدىرۋ دۇرىس پا, دۇرىس ەمەس پە دەگەننەن بۇرىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە, اسىرەسە, ءبىلىم سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازامات­تار­دىڭ مەملەكەتتىڭ مۇددەسى ءۇشىن گازەت وقىپ تۇرۋىن جولعا قوياتىن ساياسات قالىپ­تاستىرۋ كەرەكتىگى تۋراسىندا ويىن جەت­كىزدى.

– ەلىمىزدە وسىنداي جۇيە قالىپتاسسا, ءبىز جازىلىم ماسەلەسىنە ويىمىزدى بول­مەي, بار كۇش-جىگەرىمىزدى, الەۋەتىمىزدى گازەت­تىڭ جازىلىمىنا ەمەس, ىشكى ماز­مۇ­نىنا, تاعىلىمدىق ساپاسىنا كوبىرەك كوڭىل بولەر ەدىك, – دەدى گازەت باسشىسى.

«قازاق ماماندى دايىندامايدى, دايارلايدى»

«مەديا مامانداردى دايارلاۋ: نە كۇتەمىز/نە الامىز» اتتى 3-سەسسيادا, اتى ايتىپ تۇرعانداي, ارداگەر جۋرناليست قاينار ولجاي باستاعان بىلىكتى سپي­­كەر­لەر بۇگىنگى مەديا ورتادا جۇرگەن مامان­دار­دىڭ ساۋاتى, وقۋ ورىندارىنان العان ءبىلىمىنىڭ دەڭگەيى جايلى وي قوزعادى.

«Qazcontent» اق باسقارما باسشىسى اينا زادابەك «يندۋستريا 4.0» مەديا زامانىندا جۋرناليستەرگە ۇلكەن تالاپتار قويىلاتىنىن اشىپ ايتتى.

– جۋرناليستەرگە قازىرگى ۋاقىتتا قويىلاتىن ەڭ ءبىرىنشى تالاپ – بىرەگەيلىك, ياعني ەرەكشە بولۋ. ەكىنشىسى – مەديا قاۋىمداستىق. بيزنەس سالاسىن دا, PR سالاسىن دا قاراساڭىزدار, ءبىلىم ورتالارىنا قاراعاندا قاۋىمداستىقتاردىڭ الاتىن ورنى جانە بەرەتىن ءبىلىمى جوعارىراق بولىپ وتىر. ءۇشىنشى تالاپ – ءجۋرناليستىڭ ءبىر سالاعا ماماندانۋى, – دەدى ول.

ال ساۋاتتى مامان «دايىنداۋ» ىسىندەگى اياق الىسىمىز جونىندە سۇراق قويىلعاندا جۋرناليستيكا ارداگەرى قاينار ولجاي «قازاق ماماندى دايىندامايدى, دايارلايدى», دەپ مودەراتوردىڭ ءسوزىن سول ساتتە-اق تۇزەپ, كۇلدىرە وتىرىپ ويعا قالدىردى.

ويىن قىسقا عانا قايىرعان ق.ولجاي ءبىزدىڭ وقىتۋشىلار ستۋدەنتكە ماقالا جازباس بۇرىن ونىڭ تاقىرىبىنان باس­تاپ, سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىنگى فورمۋلاسىن قۇرىپ الۋدى وقىتپايتىنىن جەتكىزدى.

– ياعني جازاتىن ماقالاڭنىڭ باسى مەن سوڭىن, ايتار ويىن, ماقسات-مۇراتىن ءبىر سىزىقپەن سىزىپ, ميدا فورمۋلاسىن قۇراستىرىپ, قالپىن قالىپتاستىرىپ المايىنشا ساپالى دۇنيە شىقپايدى. جۋرناليسكە وزىنەن باسقا ەشكىم مىقتى رەداكتور بولا المايدى. ءار ءتىلشى ەڭ الدىمەن ءوزى وزىنە رەداكتور بولۋى كەرەك. قازىر جازعان ماقالاسىن ءۇش قايتارا وقي­تىن جۋرناليست از, – دەگەن ول مامانعا قاجەت ماشىقتى اتاپ ءوتتى.

فورۋم قاتىسۋ­شى­لارى كەلەسى سەسسيادا بالالار كونتەنتىنە قاتىستى دا وي ءبولىسىپ, ءتۇرلى كەيس­تەر توڭىرەگىندە ۇسىنىس, يدەيالارىن ورتاعا سالدى.

وتاندىق جۋرناليستيكانىڭ باستى تالقىلاۋ الاڭىنا اينالعان Astana Media Week-2024 بۇگىن دە جالعاسىپ جاتىر. ءۇشىنشى كۇننىڭ باعدارلاماسى نەگىزىنەن شەبەرلىك ساباعى, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر جانە ماراپاتتاۋ راسىمدەرىمەن تۇيىندەلمەك. مەديا اپتالىق اياسىندا «ۇركەر» ۇلتتىق سىيلىعىنىڭ سالتاناتتى كەشى وتەدى.