كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
سالا ارداگەرى ماحامبەت باتىرباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەنباي كەن ورنىنا بارلاۋ جۇرگىزۋ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قولعا الىنعان. «ماڭعىستاۋ تەرەڭ بۇرعىلاۋ» ەكسپەديتسياسىنىڭ ماماندارى «300–400 مەتردەن تەرەڭدىكتەن مۇناي وندىرۋگە بولادى» دەگەن قورىتىندى جاساعان. بىراق بۇل تەك بولجام كۇيىندە قالعان. ويتكەنى سول كەزدە ءبىرىنشى كەزەكتە مۇنايلى تۇبەككە اينالعان ماڭعىستاۋداعى كەن ورىندارىن يگەرۋ باستالدى. سول سەبەپتى ەكسپەديتسيا قۇرامى كورشى وڭىرگە جىبەرىلدى.
ارادا 20 جىل وتكەن سوڭ كەنبايداعى مول مۇنايعا بۇرعى سالۋ جوسپارى قايتا قوزعالدى. ءسويتىپ, 1980–1990 جىلدارى كەن ورنىنداعى جۇمىسقا بىرنەشە كاسىپورىن بارلاۋشىلارى جۇمىلدى. «گەوفيزيكالىق جۇمىستاردى اتقارۋ «ەمبىمۇنايگەوفيزيكا» وندىرىستىك بىرلەستىگىنە جۇكتەلدى. ال «سولتۇستىك ەمبىمۇنايگاز بارلاۋ» ەكسپەديتسياسىنىڭ ماماندارى 1987 جىلدىڭ جازىندا مول مۇنايدى ىزدەۋدى باستادى. ولار ەكى-ءۇش جىلدا 35–40 ۇڭعىنى قازىپ, كەنبايداعى مۇناي قورىنىڭ مولدىعى تۋرالى تولىققاندى قورىتىندى جاسادى», دەيدى م.باتىرباەۆ.
گەوفيزيكتەر مەن بارلاۋشىلار قورىتىندىسىنا سايكەس, كسرو مەملەكەتتىك قور كومپانياسىندا كەنباي كەن ورنىنىڭ بالانستىق قورى 93,3 ملن توننا كولەمىندە بەكىتىلىپتى. مۇنداي قورىتىندى «گۋرەۆمۇنايگازگەولوگيا» وندىرىستىك بىرلەستىگى مەن قازاق مۇناي عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دايەكتى ەسەپتەۋلەرى نەگىزىندە جاسالعان. گەولوگ, تاۋ-كەن ينجەنەرى ماحامبەت باتىرباەۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كەنىش قويناۋىنداعى «قارا التىن» قۇرامىندا پارافينگە ۇقساس قوسپالار كەزدەسپەيدى. مۇنداعى مۇنايدىڭ ساپاسى قۇندى فراكتسيالاردىڭ كوپتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماماندار مۇنداي «قارا التىندى» تازا دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ۇستىنە قورداعى مۇنايدىڭ ءۇشتىن ءبىرىن 300 مەتر تەرەڭدىكتەن وندىرۋگە بولادى.
1991 جىلعى ماۋسىمدا «ينتەركاسپي» قاۋىمداستىعى مەن كاليفورنيا شتاتىندا تىركەلگەن «بيدەرمانن ينتەرنەيشنل» كومپانياسىنىڭ قاتىسۋىمەن «مۇناي» كەڭەس-امەريكان بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ جونىندە كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. بىرلەسكەن كاسىپورىن كەنباي كەن ورنىن يگەرۋدى كوزدەگەن. «ينتەركاسپي» قاۋىمداستىعى كاسىپورىننىڭ 63 پايىز اكتسياسىن, «بيدەرمانن ينتەرنەيشنل» 37 پايىزىن يەلەنگەن. ءبىر قىزىعى, كسرو مەن اقش قازاق جەرىندەگى كەنباي كەن ورنىن بىرلەسە يگەرۋ جونىندە ەكىجاقتى جوبا جاساقتاعاندا, رەسەيدىڭ سامارا قالاسىنداعى «گيپروۆوستوكنەفت» ينستيتۋتى مەن امەريكالىق «WZI» كومپانياسىنىڭ ەسەپتەۋلەرىن نەگىزگە الىپتى. ەكى ەل قۇرىلتايشىلارى اراسىندا جاسالعان كەلىسىمشارتقا سايكەس, «ينتەركاسپي» كەنباي مۇنايىن «بيدەرماننعا» جىبەرەتىندەي ورتاق ۇيعارىمعا توقتاعان. ءتىپتى «قارا التىننان» تۇسكەن تابىستىڭ ءبىر بولىگىن كەنباي كەن ورنىنا ءتۇرلى قوندىرعى, قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا جۇمساۋ كوزدەلگەن. بىراق كەلىسىمشارتتاعى تالاپتاردىڭ بىردە-ءبىرى ورىندالعان جوق.
«قازمۇنايگاز» كومپانياسى مەن «ەمبىمۇنايگاز» اق جانە اتىراۋ وبلىسىنىڭ باسشىلارى شەتەلدىك ينۆەستورلاردان كەن ورنىن قايتارىپ الۋ ماسەلەسىن 1994 جىلى ۇكىمەتتىڭ الدىندا الدەنەشە رەت دالەلدەدى. ءسويتىپ, سول جىلى شەتەلدىكتەرگە كەلىسىمشارتتاعى تالاپتار ورىندالماعاندىقتان, كەلىسىمشارتتى بىرجاقتى بۇزۋ, كەن ورنىن قايتارىپ الۋ تالابى قويىلدى. مۇنايشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز تاراپىنان كەلىسىمشارتتىڭ بۇزىلۋىنا, ءسويتىپ, كەنىشتىڭ وتاندىق مۇنايشىلارعا قايتارىلۋىنا سول كەزدەگى مۇناي جانە گاز ونەركاسىبى ءمينيسترى نۇرلان بالعىنباەۆتىڭ ىقپالى تيگەن.
بۇل كەن ورنىنان كومىرسۋتەك شيكىزاتىن ءوندىرۋ ماقساتىندا «ەمبىمۇنايگازعا» ۇكىمەتتىڭ 1995 جىلعى 8 اقپانداعى شەشىمىمەن 35 جىلعا ليتسەنزيا بەرىلدى. ءبىر جىلدان كەيىن وسى كەنىشتى يگەرۋ ءۇشىن «قاينارمۇنايگاز» باسقارماسى قۇرىلدى. سودان بەرى كەنباي كەن ورنىنان «قارا التىن» ۇزدىكسىز ءوندىرىلىپ كەلەدى. ماسەلەن, باسقارما مۇنايشىلارى 2019 جىلدان بەرى 29 گوريزونتالدى ۇڭعىمانى ىسكە قوستى. ونىڭ ىشىندە بىلتىر 14 ۇڭعىما پايدالانۋعا بەرىلدى. گەولوگيالىق-تەحنيكالىق ءىس-شارالار ءساتتى جۇرگىزىلىپ, وتكەن جىلى جوسپارلانعان كورسەتكىشكە قوسىمشا 57 مىڭ 689 توننا مۇناي ءوندىرىلدى. بۇل – 2003 جىلدان بەرگى الىنعان ەڭ مول ءونىم. جاڭا ۇڭعىمالاردى ىسكە قوسۋدىڭ جەمىسى – قوسىمشا وندىرىلگەن 37 مىڭ 521 توننا «قارا التىن».
باسقارما مۇنايشىلارى جىل سايىن جاڭا الاڭداردى يگەرۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. وسى ورايدا شىعىس مولدابەك الاڭىنداعى بور قاباتىن گوريزونتالدى بۇرعىلاۋدىڭ ناتيجەلى بولعانىن ايتقان ءجون. مۇنداي ۇڭعىمالاردان تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 13 توننا مۇناي وندىرىلەدى. بۇل ۆەرتيكالدى ۇڭعىمالار بەرەتىن ونىمنەن 11 ەسە كوپ. ماسەلەن, بىلتىر م-ءى گوريزونتىنداعى №2768 ۇڭعىما بۇرعىلانعان. قازىر ءدال وسى ۇڭعىما تاۋلىگىنە ورتاشا ەسەپپەن 23 توننا ءونىم بەرىپ تۇر. جاڭا ادىسپەن الىنعان «قارا التىن» اتالعان گوريزونتتاعى ۆەرتيكالدى ۇڭعىمانىڭ مۇنايىنان 29 ەسەگە مولايدى.
ءونىم ءوندىرۋدىڭ وسىنداي تاسىلدەرىن كەڭىنەن قولداناتىن قاينارلىق مۇنايشىلار كەنباي كەن ورنىنداعى سولتۇستىك قوتىرتاسقا قوسا, ب.جولامانوۆ, سولتۇستىك قوتىرتاس, شىعىس مولدابەك الاڭدارىنان «قارا التىن» سەلىن تاسىتىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى ۋاز, شىعىس ۋاز, قوندىباي كەن ورىندارى يگەرىلىپ جاتىر. شىعىس ۋاز كەن ورنىنداعى ۇڭعىمالاردىڭ يۋرا قاباتىنان مۇناي وندىرىلەدى. ەندى مۇندا ۇڭعىمالاردى ءبىر مەزگىلدە, سونىمەن قاتار بولەك پايدالانۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. بۇل يۋرا قاباتىنا قوسا بور گوريزونتىنان «قارا التىن» الۋعا مۇمكىندىك بەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بىلتىر كەن ورنىنان جوسپاردان بولەك, 1425 توننا مۇناي الىندى. بيىل بۇل تەحنولوگيانى ۋاز كەن ورنىنداعى تاعى ءتورت ۇڭعىماعا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇعان «اباي» باعدارلامالىق ءونىمىنىڭ سەپتىگى ءتيىپ وتىر. اتالعان باعدارلاما الدىمەن, گەولوگيالىق, دالالىق دەرەكتەردى تولتىرۋ ۋاقىتىن قىسقارتادى. كۇندەلىكتى جانە ايلىق ەسەپتەردى دايىنداۋدى اۆتوماتتاندىرادى.
اتىراۋ وبلىسى
