سارعابان ستيحياسى

اقيقات پەن ار

جەر بەتىنە العاش ادام اياعى ءتيىپ, تىرشىلىك باستالعالى بەرى ايتىلاتىن جالعىز اقيقات بار: ءومىر – كۇرەس. سوندا جۇل­دىز اققانداي سىرعىپ وتە شىعاتىن عۇ­مىردا ادام نە ءۇشىن, كىم ءۇشىن كۇرەسەدى دەي­سىڭ. جانى ءۇشىن بە, مالى ءۇشىن بە, اتاق-ابىروي, جاقسى ءسوز ءۇشىن بە, الدە ەل مەن جەر, ءتىل ءۇشىن بە؟ بالكي, ارىنان اتتاتپاس كوزقاراسى ءۇشىن كۇرەسەر؟ ال ماڭگىلىككە سوزىلارداي جان دۇنيەڭنىڭ پار­شا-پارشاسى شىعىپ, وزىڭمەن ءوزىڭ كۇ­رە­سۋ­دىڭ اۋىرلىعى ءتىپتى سۇمدىق. الاشاپ­قىن ءومىردىڭ سوڭعى مينۋتتارى تۇ­گە­­سىلگەنشە بىتپەيتىن ايتەۋىر ءبىر كۇرەس. «سار­­عاباندا بولعان وقيعادا» دا كەيىپ­كەر­لەر مىنا جارىق ءومىر ءۇشىن, شىن­دىق ءۇشىن, ادىلدىك ءۇشىن, ەركىندىك ءۇشىن كۇرە­سەدى.

بىردەن شيەلەنىسكەن تۇستان باستالعان وقيعا وقىرماندى العاشقى اسەردەن-اق ەلەڭ ەتكىزەدى. قاسكويلەردىڭ قولىنان جازاتايىم جاپا شەككەن, ءدال قازىر اۋرۋحانا پالاتاسىندا ءومىر مەن ءولىمنىڭ اراسىندا ەسەڭگىرەپ جاتقان راحىم. زاماننىڭ تارشىلىعى مەن قيىندىعىن قاتار كورگەن, سۇم سوعىس جۇرەگىنە ءاجىم سالعان, جالعىزىنىڭ تىلەۋىن تىلەگەن جالعىز شەشە. «ە, جاراتقان. جالعىزىمنىڭ جانىن ساقتاي گور! دۇنيە قىزىعىن كورمەي وتكەن سورلى پەندەڭدi اياساڭشى. جيىرما جىل بويى ماپەلەپ وسiرگەن باقىتىم, ءۇمiتiم ەمەس پە ەدi. مەنiڭ كورگەن ازابىم از با؟ جاقسىلىعىڭدى مەنەن اياساڭ, بار جاماندىعىڭدى مەن بەيباقتىڭ باسىنا ۇيە بەر. تەك جالعىزىمنىڭ جانىن قالدىر!» قۇدايدان وزىنە جاماندىق تىلەپ, بار مەيىرىم-شاپاعاتتى پەرزەنتىنە سۇراۋ, جاراتقانعا كوكىرەگى قارس ايىرىلا ءسوز ايتۋ, تەك انانىڭ قولىنان كەلەتىن شىعار. جازۋشى مۇندا قازاق اناسىنىڭ وبرازىن ءدال بەرەدى. سونداي-اق شىعارمانىڭ باستى سيۋجەتىنىڭ كىلتى دە وسى پالاتادان باستالادى. «ما-ا-ما, بۇعان سەنبەڭىز... مەنى جابىرلەگەن وسى...» راحىمنىڭ سوڭعى ءسوزىن ءبارى ەستىدى: ءساندىبالا, گۇلسارا, قاراكەمپىر, جاباعى, رىسبەك, ايدا گلۋحوۆا, تسوي. اۆتور تۇتاس وقيعانى وسى سوزدەن تارقاتىپ, شيرىقتىرا تۇسەدى. مۇنداعى كەيىپكەرلەر دە قيالدان قۇرىلعان ءمىنسىز ادامدار ەمەس: كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە ءجيى كورەتىن تانىس جاندار. كەيىپكەر جانىنىڭ قاتپار-قاتپار يىرىمدەرىن, مىنەز-قۇلقىن, ءتۇرلى ساتتەگى كوڭىل كۇيىن كورسەتۋدە كوركەمدىك تاسىلدەردى ۇشتاستىرا وتىرىپ, دەرەك پەن دايەكتى دە ۇتىمدى قولدانادى. تاعدىردىڭ ءتۇرلى توعىسىندا بەتپە-بەت كەلگەن قيىندىقتاردا ءار كەيىپكەردىڭ بولمىسى اشىلادى, بەلگىلى ءبىر ءتيپتىڭ حاراكتەرى قالىپتاسادى. جازۋشى قالامىنىڭ ەرەكشەلىگى سول, جاناما كەيىپكەردى (ماسەلەن, قاراپايىم مەدبيكەنى دە) وقيعا جەلىسىمەن ەرتە وتىرىپ, ۇلكەن كەيىپكەرگە اينالدىرادى. ال تسويدىڭ جاعىمسىز كەيىپكەر ەكەنىن «قىسىق كوزىن الارتىپ» دەگەن سۋرەتتەۋدەن-اق سەزە قويدىق.

ەندى ءبىر ساتتە اۆتور شيرىققان وقيعانى شالت بۇرىپ, كەيىنگە شەگىنىپ, بەستوبەدەن تۇسكەن حاتقا ورالادى. پولكوۆنيك دايىروۆتىڭ تاپسىرماسىمەن كۇماندى قىلمىستى اشۋعا كاپيتان تالعات مايلىباەۆ سارعابانعا قاراي جولعا شىعادى. وسى تۇستا جازۋشى وقىرمانعا وقيعانى ءتىپتى قىزىقتىرا ءتۇسىپ, توسىن شەشىمدەرگە بارادى. شىنىندا, وزىمەن ءوزى مال باعىپ جۇرگەن قويشىنى جارالاعان كىم؟ ەگەر قىلمىسكەر پالاتادا بولسا, راحىم كىمدى مەڭزەدى؟ «رىسبەك راحىمعا جاقىن اعايىن. ماسكۇنەم, بۇرىن سوتتالعان. بۇل ءۇيدىڭ ءتۇتىنى وشسە, مال-م ۇلىككە يە بولام دەپ ويلادى ما ول؟ شىدامى جەتپەي تويدا بۇلiك سالعانى دا سول شىعار. سول ادامداردىڭ اراسىندا اقجولتاي دا تۇرعان. ول رىسبەكتiڭ سەرiگi. اۋزىنا اراق تيسە كiسiمەن شاتاسپاي تىنبايدى. ەكەۋi ورiسكە بارىپ, راحىمعا تيiسiپ, بالە شىعاردى ما؟ راحىمدى قورشاعان توپتىڭ iشiندە تاعى كiم بولدى؟ كiسiلەردiڭ تاساسىندا, شەتتەۋ تسوي تۇرعان جوق پا ەدi. بالكiم؟..» ارقايسىنا جەكە توقتالىپ, بۇل ءولىمنىڭ پايداسى كىمگە كوپ بولارىن ساراپتايدى.

كەيىپكەردىڭ لوگيكالىق ۇتقىر ويى دا قىم-قيعاش وقيعانىڭ ديناميكاسىن ۇستاپ تۇر. «...مەن كۇنi بويى وسى شۇقىرلاردى iزدەپ ءجۇردiم. ەندi راحىمدى ولتiرگەن قىلمىسكەردiڭ بiرەۋi بiزگە بەلگiلi. ونىڭ بiر اياعى جوق, كۇپشەكتەي اعاش اياقپەن جۇرەدi. اعاش كۇپشەكتiڭ تەمiر وكشەسiنiڭ جەرگە باتقان تاڭباسىنا قاراعاندا كەسەك, iرi دەنەلi ادام. سالماعى 85-90 كيلوگرامم. ءسiرا, الپىستىڭ اينالاسىنداعى جاسى كەلگەن كiسi سەكiلدi». دەتەكتيۆ جانرىنىڭ اعىسىنا قاراي وقيعا دا شيرىعا تۇسەدى. ماسەلەن, كاپيتان مايلىباەۆتىڭ شىن بولمىسىن جاسىرىپ, زاحار انتونوۆيچ پەن جاباعىعا ايتقان وتىرىگى ءىز كەسۋشىنىڭ ناعىز وبرازىن اشا تۇسەدى. جالپى, ­اۆتور شىعارماشىلىق اۋديتورياسىن تاڭ­­دامايدى: قالا قازاعىنىڭ دا, دالا قازاعىنىڭ دا, كەڭسە ادامىنىڭ دا پسيحولوگياسىن كەيىپكەر بەينەسىنە بوياماسىز بەرەدى. وقيعانى بايانداۋ ءتاسىلى وزىندىك ستيلگە يە. تەوريالىق ءتۇرلى ءتاسىلدى ءساتتى قولدانادى. ماسەلەن, شىعارماداعى كوركەمدەگىش قۇرالدار – دەتال (التىن), جالعىزدىق, جاتسىنۋ, قارسىلىق, كونفليكت, اڭگىمە ىشىندەگى اڭگىمە, كەيىنگە شەگىنۋ كوپ كەزدەسەدى.

بۇل جانردىڭ ەرەكشەلىگى بولار, ياكي اۆتوردىڭ شەبەرلىگى دە شىعار, وقۋشىنى ءبىر ساتكە بولسىن جالىقتىرمايدى. وقيعالار سيۋجەتى اۋىسقان سايىن دەمىڭدى ىشىڭە تارتىپ, ەكپىندەنە جونەلەسىڭ. ءار تاراۋدان كەيىن «ەندى نە بولار ەكەن؟» دەپ دەگبىرسىزدەنىپ وتىراسىڭ. اراسىندا اۆتوردىڭ ويىن الدىن الا سەزىپ, وقيعاعا ءتىپتى قۇنىعا تۇسەسىڭ. ماسەلەن, اۋرۋحاناعا تسويدى سۇراپ ۆوكزالدان حابارلاسقان بەلگىسىز كىسىنىڭ اعاش اياقتى قىلمىسكەر ەكەنىن بىلە قويدىق.

جازۋشى قىلمىسكەردىڭ پورترەتىن سۋرەتتەۋدە دە تالانتتى. اسىرەسە دارىگەر تسويدىڭ ادام جاقتىرماعانداعى بەت-بەينەسىن, ميميكاسىن ءساتتى بەينەلەگەن. «تسوي وزiنە جاقپاي قالعان كiسiگە قيسىق كوزiن قاداپ, كۇلگەن ءتارiزدi تiسiن اقسيتادى. تاناۋى جىبىرلايدى. اپپاق تiسiن شىقىرلاتىپ شاپشاڭ بۇرىلىپ كەتەدi, تسويدىڭ مۇنداي «كۇلكiسiنە» iلiككەن ادام اۋرۋحانادا ۇزاق تۇرمايدى. ء«وز ەركiمەن» جۇمىستان دەرەۋ بوسانىپ كەتەدi. ارىزدانىپ, ادiلەت iزدەگەندەر وزدەرi شاتىلىپ, سوتتى بولىپ, بالەگە ۇشىراپ جاتادى». ءدال وسى ساتتە قورقىنىش­تى فيلمدەردەگى اقسيعان تىستەر قالاي ەلەستەمەيدى؟

شىعارمادا وقتىن-وقتىن زامان شىن­دىعى دا كورىنەدى. ادالدىق, ادىلدىك دەگەننەن جۇرداي اعا-لەيتەنانت بىستروۆ سىن­دى قىزمەتكەرلەر تەك جوسپار ءۇشىن, ءىستى تەزىرەك جابۋ ءۇشىن, كوزگە كورىن­گەن كۇدىكتىگە قىلمىسىن مويىنداتۋعا جۇمىس ىستەيدى. ءتۇرلى قياڭقى سۇراقتارمەن توپەلەپ, ءوز ەرتەگىسىمەن ەسىن شىعارادى. رىسبەكتىڭ ايعاقسىز ايىپتالىپ, گلۋحوۆا­نىڭ ادىلەتسىز تەرگەلۋى – سونىڭ دالەلى. ءىستىڭ انىق-قانىعىن كاسىبي تۇردە زەرتتەمەۋ, شالا بىلىمدىلىك, سوقىر سەنىمدىلىك سول ۋاقىتتىڭ عانا جاراسى ەمەس, بۇگىنگى تاڭدا دا بار ماسەلە. سونداي-اق ولەگكە جابىسقان داريانىڭ تاعدىرى دا قوعام­نىڭ ءبىر شىندىعى. جەسىر ايەلدىڭ بار مۇڭى ءبىر عۇمىرىنا جەتەرلىك.

كۇپشەك اياق

شىم-شىتىرىق وقيعالاردى ءبىر-بىرىمەن شيەلەنىستىرمەي ءھام وقىر­ماننىڭ ءىشىن پىستىرماي, ءار سيۋجەت سايىن ۇزدىكتىرە تۇسەتىن اۆتور شالت بۇرىلىستارعا ءجيى بارادى. كەيىپكەرلەرى كەيدە ءبىر سىردى بۇككەندەي تەرەڭنەن تولعاتادى. ماسەلەن, بىردە بوريس ناتا­نو­ۆيچ تسويعا: «مەنىڭ اياعىمدا جۇمىسىڭ قايسى. بىلسەڭ, سەنىڭ مارتەبەڭدى كوتەرىپ, ۇش­پاققا جەتكىزىپ جۇرگەن وسى سىڭار اياق. قۇدايىڭدى ۇمىتپا!» دەپ زەكيدى. سوندا سىڭار اياقتىڭ سىرى نەدە؟ ءيا, اۆتور كەيىپكەرلەرىنىڭ ءبارى اقىلدى. ءوز ءىسىنىڭ ناعىز ماماندارى: تەرگەۋشىسى دە, ۇرىسى دا. تسوي دا اقىماق ەمەس. ساۋ اياق­تىڭ ءىزى تاپتالعانمەن اعاش اياقتىڭ تەمىر وكشەسىنىڭ جەرگە باتقان شۇقىرى ساق­تا­لىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ول دا سەزدى. ءسويتتى دە سامسونوۆتىڭ نەشە جىلدان بەرگى سەنىمدى سەرىگىن – اعاش اياعىن ورتەپ جىبە­رەدى. ايمانگۇلدى دە ءىزىن جاسىرۋ ماق­سا­تىندا ءساتتى پايدالاندى. دەسەك تە اككى قىلمىسكەردىڭ اقىلسىزى بولۋشى ما ەدى؟

اۆتور وقيعانى شارىقتاتا كەلە جاناما كەيىپكەر – لەيتەنانت نۇرجاننىڭ دا وي ۇشقىرلىعىن كورسەتەدى. «ادامنىڭ پسيحولوگياسى قىزىق قوي. التىن جەردەن قازىلىپ الىنعانىمەن, ونى كومسە بىلعانىپ قالاتىن سياقتى كورiنەدi. سوندىقتان ونداي اسىل دۇنيەنi تا­ۋىپ العان ادام ونى جوعارى, بيiك جەردە ساقتاعىسى كەلەدi. اعاش بۇتاعىنىڭ اراسىنا جاسىردى دەيتiن مۇندا قالىڭ ورمان جوق. سوندا ول قايدا تىعۋى مۇمكiن؟ ارينە, ءوزiنiڭ بويى جەتەتiن بiر جەرگە جاسىرادى. تاۋىپ العان ادام ات ۇستiندە جۇرسە, ءسوز جوق ول ونى جارقا­باقتىڭ قۋىسىنا, قۇستىڭ ۇيا­سىنا, نە iنگە جاسىرار ەدi». ءيا, كاپيتان مايلىباەۆ كوكمويناقتىڭ قىزىل يەگiنە كiرگەن تiكەنەك جاڭقاعا قاراپ قىل­مىسكەردiڭ بiرەۋi اعاش اياقپەن جۇر­گەن دەگەن قورىتىندى جاساپ, سونىڭ تاڭ­باسىن ورiستەن iزدەپ تابادى. ونىڭ سىباي­لاسىنىڭ كاسiبi جونiندەگi بولجامى دۇرىس. اقىرى ولاردىڭ التىنمەن ساۋدا جاسايتىنىن دا تاپتى. وسىنىڭ ءبارiن ول ناقتى فاكتiمەن ەمەس, لوگيكانىڭ كۇشiمەن دالەلدەدi. كەيىپكەردىڭ وي دارەجەسى, اسىرەسە دەتەكتيۆ جانرىنداعى وزىق وي اۆتوردىڭ تاقىرىپتى قانشالىقتى مەڭگەرگەنىنە بايلانىستى بولسا كەرەك.

قازاق ادەبيەتىندە دە سول ۋاقىتتا وسىنداي ارتىق شاشاۋى جوق دەتەكتيۆ جازىلعانىنا ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ. ەڭ باس­تىسى, كەمەل توقاەۆتىڭ قاي تاقىرىپتى بولسا دا, ەڭ الدىمەن تەرەڭنەن زەرتتەپ, كەيىپكەرلەرىنىڭ وبرازىن تاپ باسىپ تانىعانى قايران قالدىرادى. ءتىپتى قازىرگى كەي قىلمىستىق ىستەر دە ءدال وسى شىعارماداعىداي ىندەتە زەرتتەلسە دەيسىڭ. بۇل جانرعا تالپىنعان كەز كەلگەن قالامنىڭ ءجۇرىپ كەتپەيتىنى دە انىق. دەتەكتيۆتىڭ قىر-سىرىن, ويقى-شوي­قى­سىن تانىماعان, سەزىنبەگەن قالامعا شەبەر جازۋ دا قيىن شىعار.

«سوندا اعاش اياقتى قىلمىسكەردiڭ سىڭارى كiم؟ تالعات بiر ءسات تاعى ويعا كەتتi. يت تالاعان ادام قايتكەنمەندە دارiگەرگە كورiنۋگە تيiس ەدi. وبلىس كولەمiندە سوڭعى جەتiنiڭ iشiندە ونداي وقيعا تiركەلمەگەنiن پولكوۆنيك حابارلادى. سوندا قاسقىر الىپ جۇرگەن ايلالى كوكمويناق قىلمىسكەرگە تiسiن دارىتا الماعانى ما؟ ولاي بولۋى مۇمكiن ەمەس. قىلمىسكەردiڭ وسى ۋاقىتقا دەيiن دارiگەرگە كورiنبەي ءجۇرۋiنiڭ ءمانiسi ولاردىڭ اراسىندا مەديتسينادان حابارى بار, اسا تاجiريبەلi كiسi بولعانى». اۆتور وقىرمانمەن تىعىلىسپاق ويناعانداي, ءار كەز وزا شاۋىپ جاڭىلىستىرۋعا تىرىسادى. ياعني الداعى سيۋجەتتى الدىن الا سەزدىرمەيدى. جازۋشىنىڭ ءتىلى جەڭىل ءارى كوركەم. ءبىر ويىڭدى ءبىر ويىڭ قۋالاپ, تەز وقىلادى. ءتىلى جەڭىلدىگىنەن تەز وقىلادى دەمەس ەدىك, سيۋجەتتىڭ اڭساردى اۋلايتىنى سونشالىقتى, وقيعانىڭ جالعاسىن بىلگەنشە تاعاتىڭ تاۋسىلادى. اسىرەسە اۆتور وقيعالار جەلىسىندە پارالەلدى بايان­­داۋدى ۇتىمدى قولدانادى. ماسەلەن, اۋرۋحانا قويماسىنىڭ ۇرلانعانى دا التىن ىزدەۋشىلەرمەن استارلى بايلانىستى بولدى. مۇنى ويدا-جوقتا مايلىباەۆ تا سەزدى. جازۋشى پاراللەل ەكىنشى قىلمىستى سۋرەتتەۋ ارقىلى وقۋشى نازارىن اۋدارتادى. ال تسوي ءىز كەسۋشىلەردى جولىنان تايدىرامىن دەيدى. مۇندا دا ءساندىبالا سەكىلدى ومىردەن باز كەشكەن, ءوزىن قۇربان ەتكەن انانى كورەمىز. ساۋلەسى سونگەن جانارىندا زامانا ايداۋى­مەن توز-توزى شىققان تاعدىرى شوقتاي قاريدى. دەگەنمەن اۆتور قويمانىڭ تونالۋىمەن تالعاتقا تسويدىڭ ءبىر ۇشىعىن ۇستاپ بەرەدى.

«وزدەرiڭiز قاراڭىزدار, تەرەزەنiڭ استىڭعى تابانى مەن جەرگە دەيiن بiر جارىم مەتر ەكەن. ال تۋفليدiڭ تاڭباسى تەرەزەنiڭ استىڭعى تابانىنا مۇلدە جاقىن تۇسكەن. اراسى نەبارى بەس-اق سانتيمەتر. ايتالىق مەن تەرەزەنiڭ كرەست تۇرiندە سالىنعان تەمiرiنiڭ بiرەۋi­نەن ۇستاپ, اياعىمدى قابىرعاعا تiرەپ كوتەرiلدiم دەيiن. سوندا مەن جەردە تۇرىپ, اياعىم­دى بiر جارىم مەتر سوزا الامىن با؟ بۇل مۇمكiن ەمەس. مەيلi مەنiڭ اياعىم تابالدىرىققا دەيiن جەتسiن دەلiك. وندا مەن iشكە كiرە الماس ەدiم. تiزەم كەۋدەمە تiرەلiپ, كەدەرگi كەلتiرەر ەدi». مۇندا دا كەزەكتى رەت جازۋشىنىڭ تاقىرىپتى قازبالاي زەرتتەگەنىنە كۋا بولامىز. جازۋشى – جازۋشى ەمەس, ءدال ءبىر اككى تەرگەۋشى مە دەرسىز.

اۆتور وقيعاعا كەيىپكەردى دە جايدان-جاي قوسا سالمايدى. دەنە-تۇرقىن بايانداپ, قارابايىر سۋرەتتەۋگە دە بارمايدى. جاڭا كەيىپكەردى قيلى وقيعامەن كىرگىزىپ, وقۋشىنى ويلاندىرا تۇسەدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جازۋشى كۇتپەگەن بۇرىلىستارعا ءجيى بارادى. الگى داريانىڭ ەكى كەشتىڭ ورتاسىندا جول ورتاسىندا زورلاندىم دەپ, ولەگ مايسنەرعا جالا جابۋى نەنى مەڭزەيتىنىن تۇسىنە المادىق. اۆتور بۇل وقيعانى نەگە كىرىستىرىپ وتىرعانىن دا سەزبەدىك. الدە جاڭا كەيىپكەر ولەگتى وقۋشىعا تانىستىرۋ امالى ما دەستىك. «بۇدان بiر جەتi بۇرىن مايسنەردiڭ استىرتىن التىن تiس سالۋمەن شۇعىلداناتىنىن, قاراقان باسى تۇرىپ, بەس مىڭ سومعا باۋ-باقشاسىمەن ۇلكەن ءۇي ساتىپ العانىن كورسەتكەن دومالاق ارىز تۇسكەن. اعا لەيتەنانت بۇل جايىنداعى اڭگiمەنi بiلەتiن. ول مايوردىڭ وكiنiشiن ۇقتى. سول ارىزدان التىندى ۇرلاۋشىلار تiس سالۋشى تەحنيكپەن بايلانىسى جوق پا ەكەن دەگەندەي كۇدiك تۋعان. مۇنداي كۇدiك راستالسا, ولار مايسنەردiڭ قامالعانىن بiلگەننەن كەيiن iزiن بiلدiرمەي كەتەتiنi ايقىن». ارينە, ءبىز مۇنداي توسىن شەشىمدى كۇتكەن جوقپىز.

سۇم سوعىسقا سىڭار اياعىن بەرگەن ەكى تاعدىر پويىز ۇستىندە جولىقتى. شىن قىلمىسكەر مەن جاساندى قىلمىسكەر – رىسبەك پەن سامسونوۆ بەتپە-بەت سىر شەرتىسىپ وتىر. وسى تۇستا سيۋجەت جەلىسىنىڭ شەبەر سۋرەتتەلگەنىنە كوزىڭ جەتە تۇسەدى. ومىرىندە ءوز ەركىمەن جىلاپ كورمەگەن سامسونوۆتىڭ وتىرىك كولگىرسۋى, وعان جۇرەگى ءجىبىپ, بار شىندىعى توگىلەيىن دەپ وتىر­عان رىسبەك. «قۇداي السا, ارمان جوق قوي, ءوزi بەرگەن جانىن ءوزi الادى. مىناۋ قۇدايدىڭ جولىنان ەمەس, قاسكوي ادامنىڭ قولىنان قازا تاپتى. باي­قۇس بالانىڭ قانداي جازىعى بارىن بiل­مەي­مiن, تۇندە كينودان قايتىپ كەلە جات­قاندا بۇزاقىلار پىشاقتاپ ءولتiرiپ كەت­تi», دەگەن سامسونوۆتىڭ ايلاسىنا داۋا بار ما؟ راحىمنىڭ وقيعاسىنا ۇقساس­تىرىپ وتىرىكتى جەلدەي ەستىرۋى دە كەيىپ­كەر وبرازىنىڭ مىقتى قىرى ەمەس پە؟

«ونداي سۇمداردى ەركiنە جiبەرسە, تاعى بiرەۋلەردiڭ كوز جاسىنا قالادى عوي, – دەدi دە, ءوزi جاۋاپ كۇتكەندەي قۇلاعىن ءتۇرiپ ەنتەلەي ءتۇستi. وڭاشا قولىنا تۇسسە, كەڭiردەگiن ەزiپ, قان ىتقىعانشا شىنىن ايتقىزباي قويماس ەدi. امالى قۇرىپ سىپايىلىق جاساپ وتىر. ونىڭ ۇستiنە قارسى جاق, پولكادا, توبەسiندە جاس جiگiت جاتىر. ۇيقىلى-وياۋ ەكەنi بەلگiسiز. كوزiن بiردە اشىپ, بiردە جۇمىپ, بۇلاردىڭ سوزiنە قۇلاق تۇرەتiن سەكiلدi. بۇل – نۇرجان ەدi». اۆتوردىڭ وقيعا قۇرۋداعى شەبەرلىگىنە, وي جۇيرىكتىگىنە تاعى دا تاڭدانباسقا شاراڭ جوق. ايتپەسە ەكى اقساقتىڭ ورتاسىندا نۇرجان نە ىستەپ ءجۇر؟ بۇل كەزدەسۋ ماقساتتى تۇردە جوس­پارلانباسا دا جازۋشى شىعارمانىڭ شەشىمىنە جاقىنداپ, كەيىپكەرلەردىڭ جولىن ءتۇيىستىرىپ جاتقانداي.

«مەن كوپ جىلدان بەرi دەمiكپە اۋرۋىنا شالدىعىپ, جاپا شەگiپ جۇرگەن جان ەدiم. سiز سونى ەمدەۋدiڭ ءادiسiن تاپتى دەپ ەستiپ, ادەيi جولاۋشىلاپ كەلەمiن. اۋرۋىم كۇن سايىن اسقىنىپ بارادى. قابىلداي الاسىز با؟ – دەمiكپە ەسكi اۋرۋ. بۇل دەرتتiڭ ەمiن تاپپاي اۋرەگە تۇسكەن عۇلامالار كوپ. بiز دالا دارiگەرiمiز. قولىمىزدا قازiرگi زاماننىڭ اسپاپتارى جوق. ايتەۋiر بiردەڭەنi دولبارلاپ جاساعان بولامىز. ءسiرا, مەنiڭ جاساعان ەمiم سiزگە قونار ما ەكەن؟» بۇل اتالعان پوۆەستىڭ كۋلتىنە اينالعان ديالوگ. بۇل ءسوز ءىزىن جاسىرۋ ماقساتىندا دا, كوركەم­دىك تۇرعىسىنان دا ءساتتى قولدانىلعان. قوڭىراۋ شالىنعاندا عانا ايتىلاتىن ديالوگ قايتالانعان سايىن پوۆەستىڭ كىلتى سياقتى جاڭا وقيعاعا باستاپ تۇرادى. ءتىپتى بىرنەشە رەت قايتالانۋى دا شىعارماعا ەرەكشە بوياۋ بەرىپ, اۆتوردىڭ وزىندىك ءستيلىن ايشىقتاي تۇسەدى.

ءبىز سامسونوۆ دەپ تانىعان, بىراق شىن مانىندە, بوريس مايسنەر بولىپ شىققان قىلمىسكەردىڭ وزەگىن ورتەگەن وكىنىشىنىڭ وتەۋى بار ما؟ ءوز پەرزەنتىنىڭ بەتىنە قاراي الماعان اكە ءبىر-اق ساتتە جانى جالاڭاشتانىپ, بەيشارا حالگە تۇسەدى. «وسى كەزدە تازا, ادەمi كيiنگەن ولەگ مايسنەر كiردi. ول قولى-باسى دiرiلدەپ, كوزi جاساۋراپ, كۇزەت استىندا وتىرعان كiسiگە جيرەنە كوز قيىعىن تاستادى دا: – مەن سiزدi تىڭداپ تۇرمىن, جولداس مايور,­ – دەدi. ولەگ ءوزi تىجىرىنعان ادام اكەسi ەكەنiن تانىمادى». ومىردە ءتۇرلى قىلمىس جاسالۋى مۇمكىن. بىراق سول قىلمىسكەردىڭ ەڭ ىزگى ارمانى – سۇمدىق ءىسىن جاقىندارىنا, باۋىر ەتى بالاسىنا كورسەتپەۋ. ادامي ينستينك. ايتپەسە ءوز ءىسىنىڭ مامانى, جۇمىسىنا ادال, ءبىلىمدى ازاماتتىڭ وسىنداي قاسكۇنەم ادامنىڭ قانىنان جاراتىلۋى مۇمكىن بە؟

ءيا, بارىنە كىنالى سوعىس. تالاي جاننىڭ جاستىعىن, باقىتىن, ءومىرىن جالمادى. مايسنەردىڭ سامسونوۆ بولعانىنا دا, ازعىن جولعا ءتۇسىپ, ادام ءولتىرىپ, التىن ۇرلاعانىنا دا سوعىس كىنالى. ءتىپتى بۇگىن بالاسىنىڭ جۇزىنە قاراي الماۋىنا دا سوعىس كىنالى. سوعىستىڭ سۇراۋى جوق. قان مايداننان «سامسونوۆ» سياقتى قاشىپ, باس ساۋعالاپ كەتكەندەر دە قانشاما.

سونىمەن...

جازۋشى قاي شىعارماسىندا دا «سارعاباندا بولعان وقيعا» سىندى ادى­لەتتى, ىزگىلىكتى ۇندەيدى. ادامي قۇن­دى­لىقتاردى قيلى وقيعالارمەن شەن­دەس­تىرە, ءار كەيىپكەردىڭ حاراكتەرلىك بول­مىسىن جاساي وتىرىپ, وقۋشىنىڭ سانا تۇكپىرىنە ادالدىقتىڭ ساۋلەسىن شاشادى. ماسەلەن, پوۆەستەگى پولكوۆنيك م.دايىروۆ, ميليتسيا ءبولىمىنىڭ باستىعى مايور ءا.دىلدابەكوۆ, كاپيتان ت.مايلىباەۆ, باسقا دا قۇقىق قورعاۋشى ميليتسيا باسشىلارىنىڭ شىندىقتى جاقتاۋىن, باتىلدىعى مەن تاپقىرلىعىن دەتالدى وقيعالارمەن جان-جاقتى اشقان. ءبىر وقيعانىڭ جەلىسىمەن وسىنشالىقتى ءتۇرلى وبراز, ءتۇرلى تيپ, ءتۇرلى حاراكتەر قالىپتاسقانى كەزەكتى رەت جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىن مويىنداتادى. قالامگەر ءومىردى تەرەڭ بىلۋمەن قاتار شۇرايلى ءسوز بايلىعىن اسقان تالعامپازدىقپەن قولدانادى. شىم-شىتىرىق وقيعالاردى شىنايىلىقتان الىستاتپاي ءھام شىعار­مانىڭ تىنىسىن نەگىزگى جەلىسىنەن ۇزبەي سۋرەتتەۋ دە ينتەللەكتۋالدىق پروزانىڭ ءبىر ايشىعى ىسپەتتەس.

سارعاباننىڭ سازىنداعى كەيىپكەرلەر بىزگە دە بوتەن ەمەس. راحىم دا, ءساندىبالا دا, تسوي دا, تالعات تا – ءبىزبىز. ارينە, ودان بەرى ەلۋ جىل ۋاقىت وتسە دە تسويلار ءالى ارامىزدا ءجۇر. ءومىردىڭ ءتۇرلى قيىلى­سىن­دا نەبىر قۋلىق-سۇمدىعىن اسىرىپ, قيا­ناتتان قولى ارىلار ەمەس. تالعاتتار دا ادىلەتسىزدىكپەن شاما-شارقىنشا كۇرە­سىپ, ءوز شىندىعىن جوعالتپاي ءجۇر. سار­عا­باندا بولعان وقيعا – ءبىز ءسۇرىپ جات­قان قوڭىر تىرشىلىكتىڭ سۇرەڭسىز ءبىر شىندىعى. اقيقاتىندا, بۇل – ۇلكەن تراگەديا. ەڭ وكىنىشتىسى, بۇل تراگەديا قازىر دە جالعاسىپ جاتىر. بۇگىنگى «ادىلەتتى قازاق­ستان» تۇسىندا دا قانشاما جاس جىگىت­تەر قاندىقول قاراقشىنىڭ قولى­نان قازا تاپتى. ال جازىقسىز ءىستى بولىپ, ادى­لەت­سىز سوتتالىپ جاتقان جاستاردىڭ سانىن كىم ءبىلسىن. سونىمەن, پوۆەستەگى اۆتورلىق شەشىم قانداي؟ ءتىرى جاندى اياماي العان التىن ادامدى اسىل ارمانىنا جەتكىزە مە؟ الدە تۇبىندە ءبارىبىر اقيقات جەڭەدى دەي مە؟ جالپى, شىعارما­داعى ماڭگىلىك قاعيدا قايسى؟ ادىلەت پە؟ ادىلەتسىزدىك پە؟

ايتا كەتەيىك, «سارعابانداعى بولعان وقيعا» پوۆەسى ومىردە بولعان وقيعا­نىڭ ىزىمەن جازىلعان. ءار دەتالى شەبەر ويلاس­تىرىلعان شىمىر وقيعالار تىزبەگى جاقسى ءبىر فيلمگە سۇرانىپ-اق تۇر.