ىرىقتاندىرۋ ىرىس ارتتىرادى
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان ويىپ تۇرىپ ورىن الۋى – ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ نارىقتا بولۋى دەگەن ءسوز. بۇل «مونوپوليا» ۇعىمىن قالىپتاستىرادى. دەمەك ەكونوميكادا ءبىر عانا ساتۋشى بار. ال ول ەكونوميكانىڭ دامۋىنا, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, ينفلياتسياعا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى باسقارۋ ساياساتى ءالى دە ءتيىمسىز ەكەنىن ايتتى. بيزنەس سالاسىندا جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ تابىستى ءجۇرىپ جاتقانىن, ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ وزىندە ورىنسىز ءارى قاجەتسىز 10 مىڭنان استام تالاپتىڭ كۇشى جويىلعانىن ءمالىم ەتتى. ياعني كاسىپكەرلەردەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەكتەن تىس قاداعالاپ, باقىلايتىنى تۋرالى شاعىمدار كوپ تۇسكەن. سونداي-اق بيىل مامىردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى جارلىعى شىققانىن ەسكە سالا كەتەيىك. وندا مەملەكەتتىڭ بيزنەستەن شىعۋىن نەعۇرلىم جىلدامداتىپ, كاسىپكەرلەرگە كوبىرەك ەركىندىك بەرۋ تۋرالى ايتىلعان.
پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ كوكتەمدە وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 14%-ىنا دەيىن قىسقارتۋعا ءتيىسپىز دەگەن تالاپ قويعان ەدى.
– وسى ساياساتتى ىسكە اسىرۋ كەشەندى جەكەشەلەندىرۋ جانە مەملەكەتكە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋ ارقىلى سۇيەمەلدەنۋگە ءتيىس. ءبىز مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 14%-ىنا دەيىن قىسقارتۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە, جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءتيىمدى بولۋىنا, جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان IPO-عا ارنالعان ينستيتۋتسيونالدىق ورتانى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ اشىقتىعى مەن اقپاراتتىڭ قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ قۇرالدارىن بەلسەندى تۇردە پايدالانۋ قاجەت, – دەگەن ەدى و.بەكتەنوۆ.
بقدا بولسا, مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى تاۋار وندىرىسىندە – 46%, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا 54%-دى قۇراپ, ازايىپ جاتقانىن مالىمدەگەن بولاتىن. ارينە, بۇل باسەكەلەستىك پەن جەكە سەكتوردىڭ سەرپىندى دامۋىنا قولايلى. اگەنتتىكتىڭ بولجامىنا سەنسەك, الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى ەداۋىر تومەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىمەن تەڭەسىپ تە قالادى ەكەن. سالىستىرمالى تۇردە, ەىدۇ ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش ورتاشا ەسەپپەن 13%-دى قۇرايدى. اگەنتتىك وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن «اقىلدى رەتتەۋ» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور ءۇشىن رۇقسات ەتىلگەن قىزمەت تۇرلەرىنىڭ جاڭا فورماتىن ازىرلەگەن. ءتورت بىرىڭعاي وپەراتور قىسقارتىلعان. الداعى ۋاقىتتا وسى ماقساتتا وپەراتورلىق فۋنكتسيالاردان تاعى ءتورت نارىق سۋبەكتىسىن قىسقارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ودان بولەك بقدا 43 كاسىپورىندى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرۋدى ۇسىنىپ وتىر. قازىر 2029 جىلعا دەيىن ورتا بيزنەستىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ۇلەسىن 15%-عا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 7% شاماسىندا. ال الەمدە شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار جالپى كاسىپكەرلىكتىڭ 90%-ىن, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ 60-70%-ىن, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 50%-ىن قۇرايدى.
مەملەكەتتىك ەكونوميكاعا ارالاسۋى – زيان
ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – شاعىن جانە ورتا بيزنەس. ادىلەتتى ەكونوميكا ورناۋ ءۇشىن «جەتىلگەن باسەكەلەستىك» ۇعىمى نارىق الاڭىنا ەنۋ كەرەك. ياعني مەملەكەتتىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىنە قاتتى اسەر ەتە المايتىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ كوپ بولۋى ماڭىزدى. سوندا عانا ەكونوميكانىڭ تاسى ورگە دومالاپ, كەرەگەسى كەڭەيەدى.
– ۇلىبريتانيا, اقش سىندى دامىعان مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ 50-60%-ىن شاعىن جانە ورتا بيزنەس قۇرايدى. بۇل نەلىكتەن ماڭىزدى دەگەن سۇراقتى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىمەن بايلانىستىرايىن. بيزنەستىڭ ءوزىنىڭ فازالارى بولادى. ءبىرىنشى فازا – بيزنەستىڭ ەندى ءتاي-ءتاي باسۋى. ەكىنشى فازا – دامىپ, قالىپتاسۋى. ءۇشىنشىسى – وتە ۇلكەن جوعارعى ماسشتابقا شىعۋى. ۇلكەن كومپانيا, حولدينگكە اينالا باستاعان كەزدە, كوپ تۇتىنۋشى قاجەت بولادى. ال بۇل سۇرانىستى ءوز كۇشىمەن قاراپايىم حالىقتان الۋ قيىن بولعاندىقتان, مەملەكەتپەن بايلانىسا باستايدى. كلاسسيكالىق ۇلگىگە سۇيەنسەك, كومپانيانىڭ مەملەكەتپەن بايلانىسقا شىعۋى جەمقورلىققا الىپ كەلەدى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىلارى قوعام ءۇشىن ەمەس, كورپوراتسيالاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەپ كەتەدى, – دەيدى قارجىگەر جالعاسبەك اقبولات.
وتكەن جىلى «Desht» ساراپشىلارى مەملەكەتتىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قانشالىقتى ارالاساتىنىن زەرتتەگەن ەدى. قوسىلعان قۇن, جۇمىسپەن قامتۋ, ۇلتتىق حولدينگ اكتيۆتەرىن تارازىلاۋ ارقىلى بەلگىلى كوزقاراسقا كەلگەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكادا 1 090 سالا بار. ال مەملەكەت قىزمەتىن 263-ىنە ۇسىنادى. ياعني ءاربىر ءتورتىنشى سالاعا قاتىسادى. بۇل كورسەتكىشتىڭ وزىندە بارلىق سالا قامتىلماعان. مىسالى, اكىمدىكتەر كورسەتىلمەگەن. وسى تۇرعىدا ەكونوميست قايسار ماقان نە سەبەپتى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋ كەرەگىن ءتۇسىندىردى.
– بىزدە 23 مەملەكەتتىك كومپانيا بار. ولاردىڭ تاعى 500 ەنشىلەس كاسىپورنى جۇمىس ىستەيدى. ەكونوميكا سالاسىنداعى مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ سانىن ازايتۋ قاجەت. جەكە بيزنەسپەن دە, مەملەكەتتىك كومپانيالارمەن دە جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالاردى باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ءدال سالىستىرا الامىن. نەگە ازايتۋ كەرەك؟ بىرىنشىدەن, بىزدە مەملەكەت قاتىساتىن كوپتەگەن كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسى بار, شەشىم كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىنە سايكەس قابىلدانادى. نەگىزگى اكتسيونەر مەملەكەت ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇندا ەڭ الدىمەن بيۋروكراتياعا, ەسەپكە باعىتتالۋى مۇمكىن. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ مەملەكەتتىك كاسىپورىندا بارلىق ارەكەت پەن شەشىم جەتكىلىكتى تۇردە شەكتەلەدى. مۇنىڭ ءبارى شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىنا دا اسەر ەتەدى. كومپانيالار ەكونوميكانىڭ ناقتى سالالارىندا, نارىقتىڭ بەل ورتاسىندا بولعاندىقتان, توسىننان كەلگەن وزگەرىستەرگە دە تەز جاۋاپ بەرە المايدى, – دەيدى ساراپشى.
دەمەك بۇل ءۇردىس تولىققاندى نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋعا ابدەن كەدەرگى. مىسالى, ەىدۇ نارىقتىق ەكونوميكاعا ارالاسۋ دەڭگەيىن باعالاۋ ءۇشىن تاۋار نارىقتى رەتتەۋ ينديكاتورلارىن (Indicators of Product Market Regulation – PMR Indicators) پايدالانادى. ءبىز ەىدۇ-نىڭ PMR ينديكاتورىندا بارلىق كورسەتكىش بويىنشا ەىدۇ ەلدەرىندەگى ورتاشا ماندەردەن ەداۋىر ارتتا قالىپ وتىرمىز. ناقتىراق ايتار بولساق: نارىقتا جاڭا كومپانيالاردىڭ پايدا بولۋىنا كەدەرگىلەر, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ بويىنشا كەدەرگىلەر, ليتسەنزيالاۋ جانە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ماسەلەلەرى, تۇتاستاي العاندا جانە جەكەلەگەن سالالارداعى مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ ۇلەسى, مەملەكەتتىك كومپانيالاردى كورپوراتيۆتىك باسقارۋ, رەتتەۋشىلىك جۇكتەمەنى باعالاۋ, سىرتقى ساۋداداعى كەدەرگىلەر.
«Halyk Finance» باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى مۇرات تەمىرحانوۆ ءبىر سوزىندە «كەيىنگى 20 جىلدا ەلىمىز تولىققاندى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ ورنىنا «مەملەكەتتىك كاپيتاليزم» دەگەن جۇيەگە ءوتىپ بارا جاتىر» دەگەن ەدى. جوعارىدا ايتىلعان تالداۋلار مەن كورسەتكىشتەر سونى دالەلدەي تۇسكەندەي.
قاي نۇكتەدەن قاراساق تا, بۇل ماسەلە مەنمۇڭدالاپ تۇر. قانشا جىلدان بەرى مەملەكەت باسشىسى دا, ەكونوميستەر دە دابىل قاعىپ كەلەدى. تۇيىلگەن ءجىپتى قويىپ, نوقتانىڭ دا شەشىلەر ۋاقىتى وتكەن سەكىلدى.
– ماسەلەگە كەشەندى تۇردە قارايىقشى. ەكونوميكادا مەملەكەتتىڭ ۇلەسى بولعانىن تولىققاندى جاقسى نەمەسە جامان دەپ ايتا المايمىز. قاي كەزدە ەكونوميكادا مەملەكەت بولۋ كەرەك؟ بۇل ماسەلەدەگى ەڭ نەگىزگى فاكتور – مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ دۇرىس قالىپتاسۋى, مەريتوكراتيانىڭ ورناۋى, ادىلدىكتىڭ بولۋى, زاڭ جۇيەلىلىگى. ەگەر وسى العاشقى ىرگەتاس دۇرىس قالانسا, ەكىنشى فازاعا اۋىسامىز. ول – مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسۋ كەرەك پە, ارالاسپاۋ كەرەك پە؟ ىرگەتاس ساپالى قالانعان بولسا, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىنا بولادى. ال تۇراقتى كەزەڭدە ارالاسقانى دۇرىس ەمەس. بەيبىت, تۇراقتى زاماندا مەملەكەت ەكونوميكادان الشاقتاۋ كەرەك. قازاقستاننىڭ جاعدايىندا, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋى – زيان. نەگە دەيتىن بولساق, مەملەكەتتىڭ باسىندا وتە كوپ «ادامدار» بار. بيۋروكراتيا دەڭگەيى دە جوعارى. جالپى, ءبىر ءىستىڭ العا جىلجۋى وتە ۇزاق ۇدەرىسكە اينالادى, – دەيدى ول.
«ەكونوميكالىق رەلياتيۆيزم» بۇل ماسەلەدە بيلىك تە, حالىق تا كەز كەلگەن ەكونوميكاعا بوستاندىق كەرەگىن ۇعىنعان دەيدى. تەك شەشىمىن ۋاقىت ۋىسىنا سالىپ جىبەرگەن كورىنەدى.
