كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
كۇنى كەشە كەنەسارى حان تۋرالى شىندىقتى ايتقان, عىلىمي زەرتتەۋ جاساعان تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ جازالاندى, سوتتالدى.
الاش ازاماتتارىنىڭ تاريحي جازبالارى شاڭ باسىپ, ارحيۆتە جاتتى.
حاندار, سۇلتاندار, حازىرەتتەر تۋرالى جازىلعاندار جاريا بولمادى.
كەڭەس زامانىندا «مامان» دەگەن تاريحشىلارىمىز ماردىمسىز تاقىرىپتارمەن شۇعىلدانىپ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى, دوكتورلارى اتاندى. وعان كىنالى تاريحشىلار ەمەس, زاماننىڭ عىلىمعا دەگەن تالابى سولاي بولدى.
* * *
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن عانا تاريحشىلار شىن تاريحپەن شۇعىلدانۋعا نيەتتەنە باستادى, بىراق تاريح قاتەلىكتەرگە تولى ەدى. قازاق تاريحىن بۇرمالاۋ, كوپە-كورىنەۋ تەرىس پايىمداۋلارعا سالۋ كوممۋنيستەردىڭ ارنايى باعىتتالعان يدەولوگيالىق ساندىراقتارى.
قازاق تاريحىن قازان توڭكەرىسىنەن باستاڭدار دەگەن پارتيا ۇستانىمى بولعان. ار جاعىنىڭ قاجەتى جوق. جول ءتۇسىپ قازاندا بولدىم, ماعان ارىپتەستەرىم «تاتار حالقىنىڭ جانە تاتارستاننىڭ تاريحى» دەگەن كىتاپتى سىيعا تارتتى. ءبىز بولساق, ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ, «قازاق سسر تاريحى» دەگەن كوپ تومدىق شىعاردىق, ول بەكەر ءىس بولدى. تاتار عالىمدارى تاتار حالقىنىڭ تاريحىن ءبىر بولەك, كەيىنگى تاتارستان تاريحىن ءبىر بولەك زەرتتەگەن.
وسىنداي جاعدايدا قايداعى ءتول تاريح.
ءبىز قاتەلەسىپ, قازاقتىڭ قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى تاريحىن فەوداليزم تاريحى دەپ تۇسىندىك, تاريحتى سولاي زەرتتەدىك. بۇل باستى قاتەلىك.
فەوداليزم ەۋروپالىق قۇبىلىس, ول قازاق, تۇرىك تابيعاتىندا بولماعان فەنومەن.
ودان بەرگىدەگى قاتەلىك تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى. ءسوزدىڭ توقەتەرىن ايتسام, شىڭعىز حانعا (كىتاپتا وسىلاي جازىلعان – ع.ە.), ونىڭ ۇرپاقتارىنا قاتىستى حيكايالار.
* * *
شىڭعىز حان كىم دەگەنگە, كەڭەس تاريحشىلارى جاۋاپ بەرە المادى. جۇرتشىلىق شىڭعىز حان تۋرالى ۆ.ياننىڭ «شىڭعىسحان» رومانى, يساي كالاشنيكوۆتىڭ «سۇم زامان» رومانى, ودان كەيىن ءىلياس ەسەنبەرلين شىعارمالارى ارقىلى وقىپ ءبىلدى. مۇنىڭ بارىندە شىڭعىز حان موڭعول, ونىڭ تۇرىك, قازاقتارعا قاتىسى جوق تۇلعا. الايدا شىڭعىز حان اسكەرلەرىنىڭ 99 پايىزى كەرەيلەر, نايماندار, جالايىرلار, مۇعۇلدار, الشىندار, ۇنگىتتەر, ت.ب. قازىرگى قازاق ەتنوسىن قۇراپ وتىرعان تايپالار.
شىڭعىز حاننان كەڭەس تاريحشىلارى ىرگەلەرىن قانشاما اۋلاق سالعاندارىمەن, شىندىعى سول, ول قازاقتىڭ تەرەڭ تاريحىنىڭ باستى كەيىپكەرى.
سول شىڭعىز حانسىز, ونىڭ بالاسى جوشى حانسىز ءبىز قالايشا تاريحىمىز تۋرالى ماعىنالى اقپاراتتار بەرە الماقپىز.
ايتارىم, شىڭعىز حاندى قازاقتىڭ ارعى تاريحىنا قاتىستى تۇلعا رەتىندە زەرتتەۋ, تانۋ – قاجەتتىلىك.
شىڭعىز حاندى, ونىڭ ۇلكەن ۇلى جوشىنى تانۋ ەندى باستالدى دەپ ويلايمىن, بۇل – ماڭىزدى تاريحي-مادەني وقيعا.
* * *
تۇرىك حالىقتارى جانە شىڭعىز حان تۋرالى ءحىV عاسىردا پارسى تىلىندە ورتاعاسىر عالىمى راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى ەڭبەگى جازىلدى.
اتالعان كىتاپتى ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى ەرجان يساقۇلوۆ يراننان الىپ كەلىپ, ونى اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىنىڭ مامانى ءزارىپباي ورازباي پارسى تىلىنەن تىكەلەي قازاق تىلىنە اۋداردى. كىتاپ 2018 جىلى «فوليانت» باسپاسىنان بەس توم بولىپ جارىق كوردى.
كىتاپ ءالى تەرەڭ عىلىمي تالقىعا تۇسكەن جوق. بۇل ەڭبەكتى ەڭسەرۋ وسال شارۋا ەمەس, مەنىڭ بەس توممەن ءبىر قابات تانىسقانىم قانشاما ۋاقىت الدى دەڭىز.
بەس تومدى اسىقپاي وقۋ كەرەك. ونى دەرەكتى تاريحي جانر دەۋگە بولادى. بايانداۋ ءستيلى تارتىمدى, تەك قانا الدىن-الا تاريحي وقيعالارمەن جانە تاريحي تۇلعالارمەن قىسقاشا بولسا دا تانىستىعىڭىز بولۋى شارت. بايانداۋلار اراسىندا ولەڭدەردەن ۇزىندىلەر كەلتىرىلگەن, ولار ادام بولمىسى تۋرالى ۇلاعاتتى سوزدەر, كىسىنى ەرىكسىز ويلانتاتىن وقيعالار, تۇلعالار, ولاردىڭ اراسىنداعى تۋىستىق, اعايىندىق, كىسىلىكتى ماسەلەلەرمەن قاتار, ادامشىلىققا جاتپايتىن قىلىق-پيعىلداردا باياندالىپ, تىپتەن سىني كوزقاراستار دا ايتىلادى.
كىتاپتى وقىپ وتىرىپ, ادامي جاعدايلارعا قاتىستى وقيعالارعا تاپ بولىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ىشىنە ەنگەندەي سەزىنەسىڭ, سەبەبى شىعارما ءبىز سياقتى ءوز زامانىندا عۇمىر كەشكەن ادامدار تاريحىنا ارنالعان.
كىتاپ بۇدان 700 جىل ىلگەرىدە جازىلعان, بۇل قالاي دەسەڭىز دە, از ۋاقىت ەمەس. ايتا كەتەيىن, ءبىز ءالى كۇنى كەشەگى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاريحىن جازا الماي كەلەمىز, ءسىرا تاريحتى تاريحقا تىم جاقىن تۇرىپ جازۋ مۇمكىن ەمەس.
قازىرگى زاماننىڭ تاريحىن جازۋشىلار ءالى ومىرگە كەلگەن جوق. جاعدايلاردى سالىستىرىپ كورسەك, «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىن نەگىزگە الساق, شىڭعىز حان 1227 جىلى دۇنيەدەن قايتتى. جوشى حان 1227 جىلى اكەسىنەن جەتى اي بۇرىن دۇنيەدەن وزدى.
«جاميع ات-تاۋاريح» اۆتورى دۇنيەگە 1247 جىلى كەلىپ, 1318 جىلى قايتىس بولعان. شىڭعىز حان دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن جيىرما جىلدان كەيىن تۋعان. شىڭعىز حان تۋرالى وقيعالار مەن راشيد اد-ءديننىڭ جازبالارىنىڭ اراسى شامامەن 50-60 جىل.
بۇل ۋاقىتتا شىڭعىز حان تۋرالى كوپ ماسەلەلەر ايتىلىپ, ۋاقىت ءوز ساراپتاماسىن جاساپ ۇلگەرگەن.
«جاميع ات-تاۋاريحتىڭ» قۇندىلىعى وسىندا.
بۇل كىتاپ بىزگە دەيىن 700 جىلداي ءومىر ءسۇرىپ كەلدى. «جاميع ات-تاۋاريحپەن» بايگەگە تۇسكەن ەڭبەك جوقتىڭ قاسى. كەرىسىنشە, كەيىنگى جازبا اۆتورلارى, مىندەتتى تۇردە, وسى كىتاپقا سۇيەنەدى, سىلتەمە جاسايدى.
كىتاپ العاش رەت ورىسشاعا اۋدارىلعان كەزدەگى (1936-1960) ورىن العان بۇرمالاۋشىلىقتار مەن قاتەلىكتەردى اۋدارماشى ءزارىپباي مىرزا ناقتى كورسەتىپ بەردى. «جاميع ات-تاۋاريح» قازاق تىلىنە ساپالى اۋدارىلعان. بۇل تۇرىك حالىقتارىنىڭ, اسىرەسە شىڭعىز حان اۋلەتى مەن ونىڭ جەكە ءوزى تۋرالى تاپتىرمايتىن تەڭدەسى جوق شىعارما.
* * *
«جاميع ات-تاۋاريحتاعى» دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, ءوربىتىپ ايتاتىن اڭگىمە كوپ. مەن ولاردى وزگەلەردىڭ ەنشىسىنە قالدىرا وتىرىپ, وقىرمان نازارىن ەكى كەلەلى ماسەلەگە اۋدارماقپىن.
بىرىنشىدەن, شىڭعىز حان قازىرگى قازاقستان اۋماعىندا, بۇقتىرمانىڭ ەرتىسكە قۇياتىن وڭىرىندە دۇنيەگە كەلىپ, قازاق جەرىندە جەرلەنگەن. بۇل جاڭالىق, ءبىز شىڭعىز حاندى وزگە وڭىردەن, اسىرەسە موڭعوليادان ىزدەيتىنبىز.
ەكىنشىدەن, «موڭعول» دەگەن جاساندى لەكسيكا ەكەنىنە كوزىمىز جەتتى. «جاميع ات-تاۋاريحتا» شىڭعىز حان تۇرىكتىڭ مۇعۇل تارماعىنان شىققانى تۋرالى الدەنەشە رەت ماعلۇمات بەرگەن. جانە دە وعان قوسا ايتارىم, شاكارىم قاجى «قازاقتاردىڭ ءتۇپ اتاسى» دەگەن شەجىرەسىندە مۇعۇل تايپاسى باستاۋ الاتىن مۇعۇل دەگەن ادام وعىز حاننىڭ نەمەرەسى دەيدى.
ەسەن بۇعا بيلىك ەتكەن ولكەنىڭ اتى ادەبيەتتەردە موگوليستان دەپ قاتە جازىلىپ كەلدى. شىندىعىندا ول مۇعۇلستان بيلەۋشىسى ەدى.
قورىتا ايتقاندا, شىڭعىز حان اتا جۇرتىنا ورالدى.
* * *
كەيىنگى جىلدارى تاريحتانۋعا كاسىبي تاريحشىلارمەن بىرگە وزگە ءبىلىم سالاسىنىڭ ازاماتتارى ارالاسىپ, ماماندانا باستادى. ارينە, بۇل ۇدەرىس تە ارنايى تالقىلاپ, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
كاسىبي ماماندانباعان ازاماتتار تاريحي ۇردىستەردى, تاريحي تۇلعالاردى تانىپ, ءبىلىپ زەرتتەۋدە ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە جەتىپ وتىر. سونىڭ بىرەگەيى ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى ەرجان يساقۇلوۆ كەيىنگى كەزدەرى, اسىرەسە شىڭعىز حانعا قاتىستى ايتارلىقتاي زەرتتەۋلەر جاساپ ۇلگەردى. ونىڭ قالامىنان 2021-2022 جىلدارى «شىڭعىز حان» دەگەن قازاق جانە ورىس تىلىندەگى كولەمدى كىتاپتار جارىق كوردى. ول كىتاپتاردى جازۋدا ەرجان يساقۇلوۆ راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىن نەگىزگە العان.
ەرجان مىرزا بيىل «جاميع ات-تاۋاريحتىڭ» قازاق تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسىن ورىس تىلىنە قوتارىپ شىقتى. جانە ول كىتاپتاردى ىقشامداپ, فاكسيميلەسىز, ەكى تومدىق ەتىپ جارىققا شىعاردى. وسى كىتاپتاردى ناسيحاتتاۋدا دا ونىڭ ەڭبەگى زور. ول ەشقانداي مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارمەن بىرىگىپ جۇمىس اتقارماي, ءوزىنىڭ جەكە ىنتاسىمەن شىڭعىز حان تۋرالى داۋلى ماسەلەگە مىقتى ارالاسىپ كەتتى.
* * *
شىڭعىز حان تۋرالى اڭىز دا, اقيقات تا مول. ول ءبىر كۇنى تاۋسىلىپ قالاتىن تاقىرىپ ەمەس. شىڭعىز حان تۋرالى قانشاما اۆتور ءوز تۇجىرىمدارىن ۇسىنسا, ولاردان سونشاما ماسەلەلەر ءوربىپ شىعا بەرمەك. سەبەبى شىڭعىز حان – الەمدىك تۇلعا. ول تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تاريحي جاعدايلارعا قاتىستى كادىمگى وقيعا كەيىپكەرى.
ءبىز جوعارىدا ايتتىق, شىڭعىز حان تۋرالى كوپتەگەن اڭىز, وقيعالار ويدان قۇرالعان نەمەسە بىرەۋلەردىڭ ايتقان-جازعاندارىنا سۇيەنگەن. ول جازبالاردىڭ دەنى شىندىقتان الىس.
راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى 2 تومدىق كىتابى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورۋى شىعىستانۋشى عالىمدار ءۇشىن تاپتىرمايتىن جاڭالىق. ەندىگى جەردەگى ماسەلە «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىن تەرەڭ عىلىمي, تاريحي ساراپتاماعا سالىپ, ونىڭ ەپيستەمولوگيالىق جانرعا جاتاتىن كوركەمدىك قۋاتى بار شىعارما ەكەنىن تانۋىمىز قاجەت. بۇل شىعارمادا بايانداۋ, پروزا, سونىمەن بىرگە قۋاتتى پوەزيا بار. حۇلاعۋ حاننىڭ باعداتقا جورىعى كەزىندەگى باياننان مىسالدار كەلتىرەيىن.
* * *
«اي جارىعى ولەڭ شاشىرار جىلدام كەزدە,
كۇننىڭ كوزى كورىنبەي تۇرعان كەزدە (149-ب.).
* * *
مەن سەنى اسپان كوگىنەن تومەن قۇلاتامىن,
ارىستانداي تومەننەن جوعارى ءبىر اتامىن.
سەنىڭ پاتشالىعىڭدا ەشكىمدى ءتىرى قالدىرمايمىن, ءبىل مۇنى,
قالالار مەن اۋىلدارىڭدى تاپسىرام وتقا ءبىر كۇنى (149-ب.)
* * *
اسكەرىڭمەن, باتىلدىقپەن, ويىڭمەنەن ەڭ ىزگى,
جاۋلاپ الام دەپ تۇرسىڭ با كوكتە تۇرعان جۇلدىزدى (150-ب.)
* * *
پاتشا جۇرەگى جۇمساق تارتىپ دانىشپاننىڭ سوزىنەن,
قىزعالداقتاي گۇلدەپ كەتتى ءبىلىمى مەن سەزىمنەن (156-ب.)
* * *
قازاق ەلىنىڭ بار وڭىرلەرىندە, اسىرەسە قاراعاندى, جەزقازعان (قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى), پاۆلودار, اباي وبلىسى, شىعىس قازاقستان وڭىرلەرىندە شىڭعىز حان جانە ونىڭ اۋلەتىنە قاتىستى ارتەفاكتتار ءالى دە جەتكىلىكتى.
سەمەي مەن اباي اۋدانىنداعى قاراۋىلدىڭ ورتا شەنىندە وردا تاۋى بار.
وردا دەگەن استانا دەگەن سەكىلدى مەملەكەتتىڭ ورتالىعى. ءسىرا, ول اق وردانىڭ ءبىر استاناسى بولسا كەرەك (ارنايى زەرتتەگەن ءجون). اق وردانىڭ حانى بايان حان بولعان (ىرىس حاننىڭ ۇرپاعىنىڭ ءبىرى). ول كەزدە ىرىس حاننىڭ ۇرپاقتارى قاي جەردى مەكەن ەتسەم دەسە, بار بيلىك قولدا, سوندا بايان حان قازىرگى باياناۋىلدى تاڭداسا كەرەك, سودان حان مەكەن ەتكەن جەر باياناۋىل اتانىپ كەتكەن.
شىڭعىز حاننىڭ اق ەرتىس بويىن جايلاپ, كوشىپ-قونىپ جۇرگەنى تاريحي شىندىق.
قازىرگى اباي وبلىسىندا شىڭعىز ەسىمىمەن اتالاتىن تاۋ بار, ول تۋرالى حاكىم اباي بىلاي دەيدى. «شىڭعىز حانعا قازاقتار «قۇتتى بولسىنعا بارىپتى. بىراق قاي جەردە بولعانى ماعلۇم ەمەس, سۇيتسە دە وسى شىڭعىز تاۋىندا, اسكەر قاراۋىل وزەنىنىڭ بويىندا جاتىپ, ون ەكى رۋدان ون ەكى كىسى «حان» دەگەن ۇلكەن بيىكتىڭ باسىندا, اق كيىزگە شىڭعىزدى وتىرعىزىپ, حان كوتەرگەن دەيدى. تاۋىنىڭ شىڭعىز اتالىپ, بيىگى حان اتالماق سەبەبى دە سول بولسا كەرەك» (اباي. 2-توم. الماتى: «جازۋشى», 1995, 223-ب.).
شاكارىم قاجى بۇل 1203 جىلى بولسا كەرەك دەيدى (655-ب.).
شىڭعىز تاۋلارىنان ءارى تۋرا تارتساڭىز الدىڭىزدان قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى اشىلادى. اتقا كۇندىك جول. نەگە بۇل ولكە شىڭعىز حاندى, ونىڭ جاۋىنگەر ۇرپاقتارىن قىزىقتىردى. جەزقازعاندا نە كوپ جەز, تەمىر كوپ. ول زاماندا جەز, تەمىر الاتىن رۋدالار جەر بەتىنە جاقىن بولاتىن. ول جەردە جەز, تەمىر ءوندىرىسى جولعا قويىلعان. ايتالىق, باتۋ حان جۇزدەگەن مىڭ اسكەرمەن باتىسقا جورىققا اتتانعاندا, ءار ساربازدىڭ قولىنداعى قىلىشى مەن نايزاسىن ەسەپتەسەڭىز قانشا توننا جەز, تەمىر كەرەك ەدى. سونىڭ ءبارى – جەزقازعاندا. سول سەبەپتى جوشى كەسەنەسى, ارينە, اكەسى شىڭعىز حاننىڭ نۇسقاۋىمەن سالىنعان, ول وندا الاشا حان كەسەنەسىندە كىم جاتىر دەگەنگە كەلسەك, جاقسىلاپ ويلانعان ءجون.
الاشا حان كەسەنەسى جوشى حان كەسەنەسىنە قاراعاندا بەرتىڭگى جانە اسقاق.
بىرەۋلەر ءۋاج ايتادى, بۇل جوشى حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بىرىنە ارنالعان دەپ. مۇلدەم كەلىسۋگە بولمايدى.
جوشى حان عيماراتىنان اسقان كەسەنە سالىنبايدى, سالىنسا تەك بىراق ادامعا – اكەسى شىڭعىز حانعا.
شىڭعىز حان بالاسى جوشىدان جەتى ايدان كەيىن قازا بولدى دەگەن دەرەك بار.
ولاي بولسا, اكەسىنىڭ سۇيىكتى تۇڭعىش بالاسى جوشىنىڭ قاسىنا جەرلەۋ قاجەت دەگەن شەشىمنىڭ نەگە ومىرشەڭ بولماۋى كەرەك.
نەگە شىڭعىز حانعا اتا-باباسى, ءارى بالاسى جاتقان جەردەن جىراق جەر ىزدەلۋى كەرەك. تازا اقىلعا سىيىمسىز جاي.
* * *
شىڭعىز حاننىڭ جەرلەنۋى تۋرالى جۇرت اۋزىندا اڭىز بار. اڭىز بويىنشا شىڭعىز حان ۇرپاقتارىنا وسيەت ايتىپتى.
– مەنى تەرەڭگە جەرلەڭدەر, ۇستىنەن ات ايداتىپ تەگىستەڭدەر.
ەشكىم بىلمەسىن دەپ, ۇرپاقتارى سولاي جاساعان شىعار, بىراق الەمدى بيلەگەن شىڭعىز حان وسىلايشا قارا جەرگە «جۇتىلىپ» كەتۋى مۇمكىن بە؟ جوق.
ول دانىشپان ادام, ءوزى وتكەنمەن سوڭىنان ءسوز قالدىردى. ول ءسوز ءوزى جاۋعا شاپقانداعى قۋات بەرەتىن ۇرانى – الاش.
ۇران ءسوز حانعا اينالدى. الاشا حان مازارى وسىلايشا ومىرگە كەلدى.
شىڭعىز حان الاشا حان كەسەنەسى تۇبىندە, تەرەڭدە مە, الدە وڭ, نە سول باعىتتارىندا ما؟ ونى سەزىمتال قۇرالعىمەن كەلەر ۇرپاق ىزدەپ تابادى. سەبەبى شىڭعىز حاننىڭ مۋميالانعان دەنەسى قۇرت-قۇمىرسقا جۇرمەيتىن مينەرالدار ىشىندە قاز-قالپىندا جاتۋى قيسىنعا كەلەتىن شىندىق. شىڭعىز حان الاشا حان كەسەنەسىندە جەرلەنگەن دەگەن بولجامدى تۇڭعىش ايتقان, وسى ءوڭىردى جەتىك بىلەتىن اكادەميك قانىش ساتباەۆ.
الاشا حان كەسەنەسىن مۇقيات زەرتتەسەڭىز, ونىڭ كوپ جىلدار, عاسىرلار بويى كۇزەتىلىپ كەلگەن «اسكەري قامال» ەكەنىنە كوزىڭىز جەتەدى.
بۇعان قوسارىم سول جەزقازعاندا حان ورداسى دەپ اتالاتىن قامال-قورعان بولعان, قازىر ورنى بار. ۇلى تاۋ دەگەن قۇلاعىمىزعا ءسىڭىستى بولىپ كەتتى, ونىڭ ۇستىنە قازىر بۇل جەردە ۇلى دەپ اتايتىنداي تاۋ جوق. الاتاۋ نەمەسە حان تاڭىرىندەي. جەزقازعانداعى تاۋ تاۋ ەمەس, قىرات, تەگى ۇلىق تاق بولسا كەرەك.
حان ورداسىندا بارلىق حاندار ۇلىقتالعان, سوڭعىسى – كەنەسارى حان. نەگە بار حاندار سول وڭىردە ۇلىقتالادى دەگەن ساۋال تۋادى. جاۋابى, ولار بىلەدى وسى وڭىردە, ناقتىلى قاي جەر دەپ ايتا المايمىن, كوكەلەرى شىڭعىز حان جەرلەنگەن. تەگى الاشا حان كەسەنەسى توڭىرەگى.
انىعىندا بۇل ءوڭىردىڭ دۇرىس اتالۋى ۇلىتاۋ ەمەس ۇلىقتاۋ ءوڭىرى دەگەن پىكىردەمىن. حان ورداسىنىڭ ورنى بار, ونى جەرگىلىكتى ماماندار تۋريست بولىپ بارعاندارعا كورسەتەدى. كەزىندە جان-جاعى بيىك دۋالدارمەن جانە سۋمەن قورشالعان. سول جەردەن باستالاتىن تەگىس القاپتا قۇرىلتايلار وتەتىن.
P.S. راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگى تۋرالى سوزىمە, ۇلىتاۋ دەپ اتالاتىن جەزقازعان ءوڭىرى تۋرالى ءبىر پىكىرىمدى قوسپاقپىن.
جەزقازعان وڭىرىندەگى (قازىرگى ۇلىتاۋ وبلىسى) جوشى حانعا كەسەنە تەگى ءحىىى عاسىردا سالىنسا كەرەك. ايتارىم, كەسەنە قۇندىلىعى «جاميع ات-تاۋاريحپەن» پارا-پار دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
جوشى كەسەنەسى تاسقا تۇسكەن – ءماتىن. وقىساڭ, بۇل جوشىنىڭ تاريحتا بولعانى تۋرالى قۇجات.
جوشى – شىڭعىز حاننىڭ ۇلكەن بالاسى. تالانتتى قولباسشى.
قازاق حاندارىنىڭ ءبارىنىڭ باباسى. جوشى تۇرىكتىڭ مۇعۇل تارماعىنا جاتاتىن قيات تايپاسىنان شىققان.
وتەمىس قاجى «شىڭعىز-نامە» شىعارماسىندا جوشى حان ۇلىق تاققا جەتتى دەگەن مالىمەت بار (18 ب). بۇل ۇلىتاۋدىڭ بۇرىنعى اتالۋى.
ۇلىق تاق پەن ۇلىتاۋ تۋرالى مامان, تاريحشى, تىلشىلەر زەرتتەۋلەر جاساعانى دۇرىس بولار ەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ 2021 جىلى «جوشى ۇلىسىن زەرتتەۋ عىلىمي ينستيتۋتىن» اشتى. قۇپتارلىق جاعداي.
جوشى قازاق حاندارىنىڭ (قازاقتاردىڭ) باباسى بولسا, ونىڭ اكەسىنىڭ قازاق حالقىنا قانداي بوتەندىگى بار. ەگەر ماسەلە وسىلاي بولسا, جوشىنىڭ اكەسى شىڭعىز حاننان ىرگەمىزدى نەگە اۋلاق سالامىز. بالاسى جاقىن, اكەسى بوتەن, ولاي شارۋا بىتپەيدى.
ءتول تاريحىمىزدا, ءسىز قالايسىز با, قالامايسىز با, الەمدىك مەملەكەت قۇرۋشى شىڭعىز حان تۇلعاسى اسقاقتاپ تۇر ەمەس پە؟
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى
