بوكەنبايتانۋداعى اقتاڭداقتار
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۇلبانۋ ءىزباساروۆانىڭ حابارلاۋىنشا, 1803 جىلدىڭ 23 شىلدەسىندە يا.گاۆەردوۆسكي باستاعان ورىنبور شەكارالىق كوميسسياسى مۇشەلەرى بۇحاراعا ەكسپەديتسياعا اتتانىپ, جولدا ىرعىز بويىن, ارالدىڭ سىرتىن قونىستانعان قازاق رۋباسىلارىمەن, سونىڭ ىشىندە سىرىم دات ۇلى كوتەرىلىسىنە قاتىسقان قاراكوبەك قوسىباي ۇلى, باسىقارا, كەتەبايمەن جولىعادى. الايدا بۇحارا ساپارى ارالدىڭ سولتۇستىگىنەن اسپايدى. ويتكەنى كەرۋەنگە قوجابەرگەن شاتقال ۇلى, ابىلعازى قايىپ ۇلى توبى شابۋىلداپ, ءبىراز ادامدى تۇتقىنعا تۇسىرەدى. گاۆەردوۆسكي جانىنداعىلارمەن سىتىلىپ شىعىپ, قىركۇيەكتە ورىنبورعا ازەر جەتكەن. ساياحاتشى ءبىر جىلدان كەيىن قولجازبالارىندا قۇم اراسىنداعى بوكەنباي تاۋى, بوكەنبايدىڭ قاراۋىل توبەسى تۋرالى جازادى. قاراۋىل توبە – ۇشى سۇيىرلەنە بىتكەن بيىك شوقى. ونىڭ توبەسىندە تاستار قالانعان, توپىراعى اكتاس پەن قۇمتاس, بەتكى قاباتى قىزىل سازبەن جابىلعان دەپ سۋرەتتەيدى. وسى توڭىرەكتە قالماقتار تىقسىرعان كەزدە ستارشينا بوكەنبايدىڭ اۋىلى قونىستانعانىن ايتادى. «رەسەي وتارشىلدىعى باستالماي تۇرعاندا تابىن رۋلارى جايىق, ەدىل, قالدىعايتى, شىڭعىرلاۋ, جەم, تەمىر وزەندەرىنەن ءۇستىرت, سام-ماتاي, دوڭىزتاۋ, بۇحارا, حورەزم, سىردارياعا دەيىنگى ارالىقتا ەمىن-ەركىن كوشىپ جۇرگەن. تاريحشى ي.ەروفەەۆا 1725 جىلعا دەيىن جەتىرۋ تايپاسى جازدا شومەكەي, تورتقارا جانە شەكتى رۋلارىمەن بىرگە ىرعىز-تورعاي وزەندەرىنىڭ اراسىنداعى زور اۋماقتى جايلاعانىن, ولاردىڭ ۇنەمى ەدىل قالماقتارىنىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ كەلگەندىگىن جازادى», دەيدى گ.ءىزباساروۆا.
ءحVىىى عاسىرداعى قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى سىنعا تۇسكەن كەزدەگى قاراقۇم جانە ورداباسى قۇرىلتايى وتكەن جەرلەر, وعان قاتىسقان تۇلعالار تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جانىبەك ءيسمۋرزيننىڭ «بوكەنبايتانۋداعى تاڭداقتار: تاريحنامالىق ءھام دەرەكتانۋلىق تالداۋ» اتتى بايانداماسىندا قامتىلدى. ءحVىىى عاسىرداعى قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر ماسكەۋدەگى رەسەي مەملەكەتىنىڭ كونە اكتىلەرى, رەسەي يمپەرياسىنىڭ سىرتقى ساياساتى, رەسەي مەملەكەتىنىڭ اسكەري-تاريحي ارحيۆتەرىندە, ورىنبور وبلىستىق ارحيۆىندە, رەسەي عىلىم اكادەمياسى سانكت-پەتەربۋرگ فيليالىنىڭ تاريح ينستيتۋتىندا ساقتالعان. ەڭ قۇندى دەرەك – ساياحاتشى ياكوۆ گاۆەردوۆسكيدىڭ ءۇش قولجازبا جۋرنالى.
بۇحارا ساپارى ساتسىزدىككە ۇشىراپ, ورىنبورعا كەرى قايتقان سوڭ, 1804 جىلى ءبىرىنشى قولجازبا جۋرنالىن اياقتايدى. ونىڭ قولجازبالارى ماسكەۋدەگى رەسەي مەملەكەتىنىڭ اسكەري-تاريحي ءارحيۆى مەن رەسەي عىلىم اكادەمياسى سانكت-پەتەربۋرگ فيليالىنىڭ تاريح ينستيتۋتىندا ساقتالعان. ەكىنشىسى – 1806 جىلى شىققان «وبوزرەنيە كيرگيز-كايساتسكوي ستەپي» قولجازباسى. العاشقى ەكى جۋرنالدا تالاسقا تۇسكەن بوكەنباي شوقىسى, ۇشىنشىسىندە جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ۇيىمداسقان قاراقۇم جيىنى تۋرالى جازىلعان. بىرەر جىلدان سوڭ ياكوۆ گاۆەردوۆسكي بورودينو شايقاسىندا قازا تاپتى. ا. لەۆشين 1865 جىلى شىققان «كيرگيزسكايا ستەپ ۆ ورەنبۋرگسكيح ۆەدومستۆاح» جيناعىندا يا.گاۆەردوۆسكي دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, «1723 جىلى اقبوز اتتى قۇرباندىققا شالىپ, ابىلقايىردىڭ حان سايلانعانىن» جازعانىمەن, بوكەنباي باتىر, قاراقۇم جيىنى, ورداباسى تۋرالى ەش مالىمەت جوق. مۇحامەدجان تىنىشباەۆ 1927 جىلى شىققان «اقتابان شۇبىرىندى» ماقالاسىندا بۇل ورداباسىدا وتكەن جيىن دەپ باعا بەرەدى.
ەلشى تەۆكەلەۆتىڭ جۋرنالىندا بوكەنباي قاراباتىر ۇلىمەن 86 رەت, ارعىن شاقشاق بوگەنبايمەن 8 رەت كەزدەسكەنى تىركەلگەن. وكىنىشكە قاراي, يمپەراتور ەلشىسىنىڭ قانجىعالى بوگەنباي ساردارمەن كەزدەسكەنى جونىندە جازبا جوق. رەسەي يمپەرياسى سىرتقى ساياسات ءارحيۆىنىڭ 122-ورىندا تەۆكەلەۆتىڭ 1732 جىلى 21 مامىردا ارعىن شاقشاق بوگەنبايمەن كەزدەسكەنى جازىلعان. كەيىن بىرقاتار زەرتتەۋشىلەر تەۆكەلەۆتىڭ 1731 جىلى تابىن بوكەنبايمەن كەزدەسۋىن شاقشاق بوگەنبايعا تەلىپ جىبەرگەن.
1723 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ارال بويىنداعى قاراقۇمدا ەكىنشى جيىن وتەدى. الايدا وسى قۇرىلتاي تاريحتا ەسكەرۋسىز قالدى. بۇل جەردە دە شاتاسۋلار باستالدى. زەرتتەۋشى ءا.ديۆاەۆ 1905 جىلى جاريالانعان «كوك كەسەنە» ماقالاسىندا گاۆەردوۆسكيدىڭ قاراقۇم قۇرىلتايىنا قاتىستى جازباسىن تولىقتىرىپ, 1723 جىلى وتكەن ءىى قاراقۇم قۇرىلتايى (قاراكەسەك جيىنىنا) ءالىم, اداي, بەرىش رۋلارىنىڭ بەلگىلى ادامدارى, تايلاق باتىر مەن وشاقتى رۋىنان ساۋرىق باتىر قاتىستى دەپ جازعان. قاراكەسەك قۇرىلتايى نەمەسە قاراقۇم جيىنىنان سوڭ قازاق جاساقتارى ۋسا سەرەن قالماقتارىمەن 1726 جىلعا دەيىن شايقاستى.
اڭىراقاي شايقاسى كەزەڭى سيپاتتالعان م.تىنىشباەۆ ماقالاسىندا ابىلقايىردىڭ حان سايلانۋىن, اقبوز اتتى قۇرباندىققا شالۋ وقيعاسىن جازا وتىرىپ, بۇل جيىن ورداباسى تاۋىندا ءوتتى دەي كەلە, تۇركىستان ولكەسىندە وسى جيىنعا قاتىستى اڭىزدىڭ ساقتالماعانىن ەسكەرتەدى. 1884 جىلعى تۇركىستان ولكەسى كارتاسىندا ورتاباشى دەگەن جەر اتاۋى كەسكىندەلگەن. ورتاباسى ءحىىى عاسىردان كەلە جاتقان اتاۋ, ونىڭ قۇرىلتايعا ەش قاتىسى جوق. وسىلايشا, ورداباسىنا قاتىستى وتاندىق تاريحنامادا كەتكەن قاتەلىك تىنىشباەۆتان باستالدى. كەڭەس تاريحشىسى م. ۆياتكين رەداكتسياسىمەن شىققان قازاق كسر تاريحى ءىى تومىنىڭ العىسوزىندە جەتىرۋ بىرلەستىگىن ەڭ ىقپالدى ەسەت باتىر باسقارعانىن, شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ وسى كەزدە اتى شىعىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. م.ۆياتكين بوكەنبايدى 1720 جىلداردىڭ باتىرى دەپ سيپاتتاپ, ونىڭ شايقاسقا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ كىرەتىنىن, ءتورت اعاسىنىڭ سوعىستا قازا بولعانىن جازدى. 1973 جىلى شىققان قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىندا بوكەنباي باتىردىڭ ەرلىگىن قانجىعالى بوگەنبايعا تەلىپ جىبەرگەن.
تاريحشى يرينا ەروفەەۆانىڭ 1999 جىلى شىققان ابىلقايىر حان تۋرالى مونوگرافياسىندا تۇڭعىش رەت بوكەنباي قاراباتىر ۇلىنىڭ ەسىمى اتالىپ, 1710 جىلى قاراقۇم قۇرىلتايىندا ونىڭ باس ساردارلىققا سايلانعانىن جازادى. 2017 جىلى يرينا ەروفەەۆانىڭ بوكەنباي باتىرعا ارنالعان مونوگرافياسى جارىق كوردى. ول ەڭبەكتە بوكەنبايدىڭ 1742-ءنىڭ كوكتەمىندە ومىردەن وزعانى ايتىلادى. تاريحي وقيعالاردى ارحيۆ قۇجاتتارىمەن زەردەلەي كەلە, جانىبەك يسمۋرزين قاتەلىكتەردىڭ ءتۇپ نەگىزى – ءحVىىى عاسىر وقيعالارىنىڭ تەرەڭ زەرتتەلمەۋى, باتىرلاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ حرونولوگياسىنىڭ انىقتالماۋىنان دەپ ءتۇسىندىردى. سالدارىنان اقتابان شۇبىرىندى جىلدارىندا قول باستاپ, جاۋدىڭ ەڭ الدىڭعى شەبىندە شايقاسقان باتىرلار كەيىنگە ىعىستىرىلدى. وتاندىق تاريحنامادا قايتالانىپ جاتقان قاتەلىك – فولكلورلىق شىعارمالار مەن اۋەسقوي زەرتتەۋشىلەر جازبالارىنىڭ اكادەميالىق ەڭبەكتەرگە ەنىپ كەتۋى دەيدى جاس عالىم.
يا.گاۆەردوۆسكي ەڭبەگىندە 1710 جىلى ابىلقايىردى حان سايلاندى دەپ كەلتىرگەن. سونداي-اق 1711 جىلى اقپاندا قۇبا قالماق بيلەۋشىسى دوندۋك تايشى ۆوەۆودا چيريكوۆقا جازعان حاتىندا قاراقالپاق اراسىنان ورالعان ەلشىسىنىڭ باشقۇرت پەن قارا قازاقتار ابىلقايىر سۇلتاننىڭ باسشىلىعىمەن پاتشاعا قارسى سوعىس اشۋعا دايارلانىپ جاتقانىن جازادى. تاعى ءبىر ارحيۆ قۇجاتىندا 1710 جىلى كىشى جۇزدەگى قازاق ورداسىنا 24 ورىستىڭ تۇتقىنعا تۇسكەنىن, ولاردىڭ ء«بىزدىڭ يەمىز ابلقايىر حان» دەپ جازعانى ساقتالعان. تاعى ءبىر دەرەك كوزىندە 1720 جىلى قازاق ورداسى شىعىستاعى جوڭعار قوڭتايشىسىنا جاساعان شابۋىلىندا 3 مىڭ ادامدى تۇتقىنعا العانى كورسەتىلگەن.
قاراقۇم جيىنى قاي جەردە ءوتتى؟
قازاق تاريحىنىڭ تاعدىرىن شەشكەن قاراقۇم جيىنى ەكى رەت بولعان. ءبىرى – 1710 نە 1711 جىلدىڭ قىسىندا, ەكىنشىسى 1723 جىلدىڭ جاز ايىندا ءوتتى. قاتەلىك يا. گاۆەردوۆسكيدەن باستالعان. پولياك ساياحاتشىسى ەكى وقيعانى ءبىر جىلدىڭ وقيعاسى دەپ جازعان. 1723 جىلى قازاق رۋلارى اقتابان شۇبىرىندىدا جەڭىلگەننەن كەيىن سولتۇستىك ارال ماڭى, اقتوبەنىڭ وڭتۇستىك جاعىن قونىس ەتكەنى جىرلاردا ايتىلادى. ماسەلەن, مۇرات موڭكە ۇلى «ەسبولاي بورسىق قىستاپ امان قالعان» دەيدى. قازاق رۋلارى 1722–1725 جىلدارى بورسىقتا ءۇش جىل قىستايدى. ويتكەنى 1724 جىلى ابىلقايىر سوڭىنداعى ەلىمەن تورعاي, ىرعىز, قاراقۇمعا قاشىپ كەلدى. 1725 جىلى ەسەت پەن بوكەنباي باتىر جوڭعارعا اماناتقا الىنعان. دورجىنىڭ ەسەت, بوكەنباي, جانىبەك تۋرالى جازعان حاتى دا ارحيۆتە تۇر. وكىنىشكە قاراي, پولياك ياكوۆ گاۆەردوۆسكيدىڭ 1804–1806 جىلعى توپوگرافيالىق كارتاسىن تاريحشىلارىمىز ءجوندى پايدالانباي كەلەدى. وسى كارتادا قازاق قونىستارى, زيراتتارى, جەر اتاۋلارى تۇگەل ەسكى اتاۋلارىمەن تۇر. ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى راحىم بەكنازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, پاۆەل رىچكوۆتىڭ «يستوريا ورەنبۋرگسكوگو كرايا» ەڭبەگىندە ىرعىز, قابانقۇلاق, بوكەنباي شوقىسى كەسكىندەلگەن. «وسى اۋماقتا ەكى بيىك توبە بار. بىرەۋى كارتادا «بۋكامباي كۋم» دەپ, ەكىنشىسى «گ. بۋكانبايا ماياك» دەپ كورسەتىلگەن. قىزعىلت قۇمتاستى بوكەنباي شوقىسى ۇستىندە زيرات ورنى بايقالادى. ەرتەدە ونىڭ بەتىنە جاقپار تاستار قالانعان ءتارىزدى. شوقىدان بىرنەشە شاقىرىم جەردە, كارتادا «بۋكامباي قۇمى» دەپ كورسەتىلگەن جەردە ورتاعاسىرلىق قورعان جانە قازاق مولالارى بار. قازىر تۇرعىلىقتى جۇرت ونىڭ اتاۋىن بىلمەيدى. سوندىقتان كارتوگرافيالىق دەرەكتەمەلەرگە قول جەتكىزىپ, ەتنوگرافيالىق, ەسكەرتكىشتانۋ, ارحەولوگيالىق باعىتتار بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى قاجەت. بوكەنبايدىڭ قاراۋىل توبەسىندەگى زيرات ءحVىىى عاسىرداعى, نە التىن وردا داۋىرىندەگى, نە ءحىح عاسىرداعى بەيىت بولۋى مۇمكىن. ورىنبور, سانكت-پەتەربۋرگ, ەليستا قالالارىنداعى مۇراعات دەرەكتەرىن زەرتتەۋ كەرەك. ويتكەنى استراحان قالاسىنداعى ءبىراز قۇجات ەليستاداعى ارحيۆكە كوشىرىلدى», دەپ قورىتىندىلادى ر. بەكنازاروۆ.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىت اياعان ومبى قالاسىنىڭ ارحيۆىندە دە كارتوگرافيالىق دەرەكتەر كوپ ساقتالعانىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى 1913 جىلى ومبىنىڭ وفيتسەرلەرى قازاق دالاسىنا شىعىپ, اسكەري-توپوگرافيالىق كارتا جاساپ, وعان دالامىزدىڭ ساي-سالاسى مەن وزەن-كولىن, توبەشىگى, قىستاۋلارى مەن زيراتتارىن تۇگەل تۇسىرگەن.
«1983 جىلى ىرعىز اۋدانىندا مۋزەي اشار كەزدە ءابىش كەكىلباەۆقا باردىم. ول «ۇركەر» رومانىن جازار الدىندا وسى جاقتى ارالاعانىن, جەرگىلىكتى اقساقالداردىڭ بوكەنبايدىڭ قاراۋىل توبەسىنە الىپ بارعانىن ايتتى. ءابىش اعا تاما ەسەت باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرى انىقتالعانىن, ابىلقايىردىڭ حان مولاسىندا جاتقانىن ايتا وتىرىپ, بوكەنباي باتىردىڭ قۇپيا جەرلەنگەنى تۋرالى ەل اراسىندا ساقتالعان دەرەكتى كەلتىردى دە, بوكەنباي تۋرالى سۇراستىرىپ جۇرىڭدەر دەدى. اسكەري ينجەنەر ي.ف.بلارامبەرگ جاساعان ىرعىز ۋەزىنىڭ كارتاسىندا بوكەنباي شوقىسىنان 7 شاقىرىم قاشىقتىقتا بۋكامباي قۇمى دەگەن جەر بار. ال بوكەنباي شوقىسىنان ارىرەك تەمىراستاۋ مەن قابانقۇلاق توبەلەرىنىڭ باسىندا بوكەنبايدىڭ قاراۋىلدارى تۇرعان دەگەن اڭىز بار», دەيدى اقتوبەلىك ولكەتانۋشى بەكارىستان مىرزاباي ۇلى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوكەي شاڭعىتباەۆتىڭ «بوكەنباي باتىر» داستانىندا باتىرلاردىڭ ەسىمدەرى, جاساعىنىڭ سانى ايتىلعان. كەيىن وسى جىردى جاكىباي جىراۋ جىرلاعان. ونىڭ نۇسقاسىندا تابىن بوكەنباي, تاما ەسەت باتىر, جاعالبايلىنىڭ باتىرلارى بىرنەشە مىڭ قولمەن ىرعىز وزەنى بويىندا وتىرعان قۇلتاس نۇرسەيىتتىڭ اۋىلىنا تۇسكەنى تۋرالى ايتىلادى. جاساقتىڭ باعىتى – قاراقۇم. قالىڭ اسكەر كەلەر الدىندا نۇرسەيىت بالاسى جولعۇتتىنى جىلقى ىزدەۋگە جىبەرەدى. ويتكەنى جاساق كەلەر الدىندا جاعىمسىز ءتۇس كورەدى. جولعۇتتى اۋىلىنا اسكەر كەلىپ جاتقانىن ەكى كۇندىك جەردەن ەستىپ, سوعىسقا بارا جاتقان ساربازدارعا ىلەسىپ, 19 جاسىندا قازا تابادى. وسى دەرەك «بوكەنباي باتىر» داستانىندا جانە قۇلتاس شەجىرەسىندە بار. نۇرسەيىت تامى ءالى دە ساقتالعانى تۋرالى قۇندى دەرەكتەرىمەن بولىسكەن بەكارىستان مىرزاباي ۇلى وسى جازدا الكەي مارعۇلان زەرتتەگەن جولدارمەن قاراقۇمدى ارالاپ, بۇلانتىعا دەيىن ءجۇرىپ وتكەن. جەرگىلىكتى اقساقالدار وعان قاراقۇم جيىنى وتكەن «قۇلجۇمىر قاسقا توبە» دەگەن جەردى كورسەتكەن. بۇل – اينالاسىنا قالىڭ سەكسەۋىل وسكەن ۇلكەن القاپ. ورتاسىندا اتتىڭ قاسقاسى سياقتى كورىنەتىن بيىك شاعىر توبەدەن 25–30 شاقىرىم توڭىرەك تۇگەل كورىنەدى. ء«بىزدى ەرتىپ بارعان كىسىلەر وسى جەردە 1726 جىلى قۇرىلتاي ءوتتى دەپ ايتتى. وسى جەردە قاراكەسەك رۋلارى قالىڭ اسكەردى ءتورت اي ازىقتاندىرعان. تاريحشى جانىبەك يسمۋرزين قازاق-جوڭعار قاتىناستارى شيەلەنىسكەن كەزدە, 1710 جانە 1723 جىلدارى ەكى رەت قۇرىلتاي وتكەنىن ايتىپ وتىر. 50 مىڭنىڭ شاماسىنداعى اسكەر قىستاي دايىندالىپ, بۇلانتى شايقاسىنا كىردى. جاساقتا قانشاما سارباز شەيىت كەتتى؟ ارحيۆتە قالعانى تەك اسكەرباسىلاردىڭ ەسىمدەرى عانا. سوندىقتان كارتوگرافيالىق زەرتتەۋلەر كەرەك. كەزىندە عىلىم اكادەمياسىنىڭ سيرەك قولجازبالار قورىنا قابىلدانعان جوكەش شاڭعىتباەۆتىڭ 1500 جولدىق داستانىنان 4-5 پاراعى عانا قالعان. داستان جويىلىپ كەتكەن. ونىڭ جازباسى قولىمىزدا بولعاندا, ءبىراز دەرەكتەن حابار بەرەر ەدى», دەيدى اقتوبەلىك ولكەتانۋشى.
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك اجىعالي وسى جيىندا ەرتەدەگى جەر-سۋ اتاۋلارى, قازاق ەسكەرتكىشتەرىنە قاتىستى ماڭىزدى ماسەلە كوتەرىلگەنىن ايتتى. «قازاق ەسكەرتكىشتەرى مەن توپونيميكا جەرىمىزدىڭ نەگىزگى ايقىنداۋشىسى. ءبىز نەگە يا.گاۆەردوۆسكي مەن ا.لەۆشين دەرەكتەرىنە ەرەكشە ماڭىز بەرىپ وتىرمىز؟ ويتكەنى ولاردىڭ زامانىندا قازاقتىڭ ارحايكالىق توپونيميكالىق جۇيەسى ساقتالعان ەدى. ول جۇيە ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا وزگەردى. ماسەلەن, قازاق دالاسىنداعى الشىن تاۋىنىڭ قاي جەردە ەكەنىن قازىر ەشكىم ايتا المايدى. جەر-سۋ اتاۋلارى ءحىح عاسىردا قازاقتار جارتىلاي وتىرىقشىلىققا كوشە باستاعان كەزدە وزگەردى. بۇل – بولەك زەرتتەيتىن تاقىرىپ. بۇگىندە قانشاما عىلىمي ديسسەرتاتسيا قورعالىپ جاتسا دا, قازاقتىڭ ارحايكالىق جۇيەسىنىڭ قالاي وزگەرگەنى زەرتتەلىپ جاتقان جوق. گاۆەردوۆسكيدىڭ جازعانىنىڭ كوبى دۇرىس. ەندى بوكەنباي شوقىسىنا كەشەندى ەكسپەديتسيا جۇرگىزۋ كەرەك. بۇگىندە ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا قازاق ەسكەرتكىشتانۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بىزدە تاجىريبەلى ماماندار جينالىپ جاتىر», دەيدى ارحەولوگ-عالىم.
ءحVىىى عاسىرداعى تاريحتاعى اتتاس تۇلعالارعا بايلانىستى ۇلكەن داۋ ءبىر تۇلعانىڭ دەرەگىن ەكىنشىسىنە تاڭىپ قويۋدان باستالدى. بۇل – دەرەكتانۋداعى جۇيەسىزدىك. وسى جيىندا كارتوگرافيا ماسەلەسى كوتەرىلدى. قازاق دالاسىنىڭ تۇسىرىلگەن كارتالارى رەسەيدىڭ ءۇش مۇراعاتىندا ساقتالعان. عالىمدار شەتەلدىك مۇراعاتتاردان دەرەك الۋ جۇيەسىن ءبىر ىزگە سالىپ, ورتالىقتاندىرۋ كەرەك دەيدى. الداعى ۋاقىتتا وتاندىق ءاربىر زەرتتەۋشى تاپقان قۇجاتتارىن ۇلتتىق كىتاپحانا نە مەملەكەتتىك ارحيۆكە اكەلىپ وتكىزۋ كەرەك. ايتپەسە, ءبىر قوردى بىرنەشە عالىم قاراپ, ءبىرىن ءبىرى قايتالايتىن دەرەكتەر الىپ كەلەدى. نەگىزگى ماقسات – شەتەل ارحيۆتەرىنەن وزىمىزدە جوق كارتوگرافيالىق دەرەكتەردى تاۋىپ, ءبىر جۇيەگە جيناقتاۋ.
الماتى
