– سايابەك قۋانىشبەك ۇلى, رەفەرەندۋمدا حالىق اەس-ءتى قۇپتاسا, وعان قاجەتتى ماماندى وزىمىزدە دايارلاي الامىز دەگەندى ءجيى ايتاسىز. بىراق اەس-ءتى قۇرۋشى, ونى ىسكە قوسۋشى كومپانيا كەرەك پەرسونالدى ءوزى دايارلايتىن فۋنكتسيا بار ەمەس پە ەدى؟
– «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلدە قۇرىلىسى جوسپارلانعان بولاشاق اەس-كە ونەركاسىپتىك ماقساتتا 2 000 مامان كەرەك. ونىڭ 200-ءى – وندىرىستىك-شارۋاشىلىق توبىنىڭ قىزمەتكەرلەرى. ينستيتۋت ولاردى دايارلامايدى. قالعان 1 800 كادردىڭ 1 400-ءى وپەراتور, ينجەنەر, جۇيەلەرگە قىزمەت كورسەتەتىن تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر بولسا, قالعان 400-ءىن جوعارى ءبىلىمدى ماماندار قۇرايدى. مىنە, وسى كادرلار يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى بازاسىندا دايارلانۋعا ءتيىس.
بۇعان نەگىز – ينستيتۋتتىڭ اتوم سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋداعى ۇلكەن تاجىريبەسى مەن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمى. اتاپ ايتقاندا, سالىناتىن اەس-ءتىڭ ءپروتوتيپى بولىپ سانالاتىن, 57 جىل بويى ەشبىر اقاۋسىز جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان سسر-ق (سۋ-سۋرەاكتور – قازاقستان) عىلىمي زەرتتەۋ رەاكتورى بار. كريتيكالىق ستەند, ءتۇرلى ۇدەتكىش پەن ماگاتە قولداۋى ارقاسىندا اشىلعان 3 وقۋ ورتالىعى (رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك (2000 جىلى), بۇزىلمايتىن باقىلاۋ (2003), يادرولىق قاۋىپسىزدىك (2017) بار.
قازىرگە دەيىن اتالعان وقۋ ورتالىقتارى 5 000-نان اسا cالا ماماندارىن دايارلاپ قويدى. ەگەر رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە اەس قۇرىلىسى ماقۇلدانسا, قاجەتتى كادردىڭ 1 400 تەحنيكالىق مامانى ينستيتۋت بازاسىندا تاجىريبە جيناپ, بىرنەشە اپتالىق كۋرستان وتەدى. 3 جىل باكالاۆريات ساتىسىندا 400 جوعارى بىلىكتى مامانعا يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتۋ, الماتى ەنەرگەتيكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشى-پروفەسسورلارى ءدارىس وقيدى. دايارلاۋ باعدارلاماسىنىڭ سوڭعى جىلى مەردىگەر كومپانيانىڭ رەاكتورلارىندا تاعىلىمدامادان وتۋمەن اياقتالادى.
بۇل ارقىلى ماماندار دايارلاۋعا بولىنەتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 3 جىلدىق قاراجاتى ۇنەمدەلەدى. ياعني كەم دەگەندە 70-75% قارجىسى ساقتالادى. سونداي-اق ءبىلىم بەرەتىن پروفەسسور-وقىتۋشى قۇراممەن يافي عالىمدارىنىڭ اراسىندا تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس نىعايادى. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – بولاشاق اەس-كە قاجەتتى مامانداردى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى. ياعني مەملەكەتتىك باعدارلاما شەڭبەرىندە يافي ورنالاسقان الاتاۋ شاعىن اۋدانىندا جاتاقحانا سالۋ كەرەك. ويتكەنى قىزمەتكەرلەر مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنىڭ ءبىر ەلدى مەكەندە تۇرۋى – اەس-ءتىڭ ءتيىمدى جۇمىسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى.
– ءىىى+ بۋىن رەاكتورىن جاساۋشى قايسى كومپانيا ەكەنىن بىلۋگە بولا ما؟
– قازىرگى ساتتە ءىىى+ بۋىن رەاكتورىن سالىپ, ىسكە قوسىپ جاتقان «روساتوم» مك-دان باسقا فرانتسيانىڭ – 2, كورەيانىڭ – 2, قىتايدىڭ 1 كومپانياسى بار. بۇل كاسىپورىندار ۇسىنىپ وتىرعان رەاكتورلار ەلەكتر قۋاتتىلىعى – 1 000–1 600 مۆت ارالىعىندا. قۋاتىنا بايلانىستى رەاكتورلار باعاسىندا دا ايىرماشىلىق بار. دەگەنمەن وسى III+ بۋىن رەاكتورلارىنا ماگاتە قوياتىن قاۋىپسىزدىك تالاپتارى بىردەي. رەفەرەندۋم وڭ ناتيجە بەرگەن جاعدايدا, ەلدە اەس سالاتىن كومپانيانى ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا انىقتايدى.
بۇل رەاكتورلاردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسى ءبىرىنشى كەزەكتە قۋاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. سونداي-اق ءاربىر جاعدايدا اەس سالۋشى ەل ءوز ءونىمىن پايدالانادى. تاڭداۋ كەزىندە ساراپتاما كوميسسياسى وسى ماسەلەلەردى ەسكەرەدى. مىسالى, وسى 4 كومپانيانىڭ پورتفەلىنە قاراساق, «روساتوم» ءوز ەلىندە جانە الەمنىڭ بىرقاتار مەملەكەتىندە – 21, قىتايلىق CNNC – 10, كورەيلىكتەر مەن فرانتسۋزدار ارقايسىسى 3 رەاكتوردان سالىپ جاتىر.
بارلىق كومپانيانىڭ بىلىكتىلىگى مەن قۇزىرەتتىلىگى بار. ەگەر رەفەرەندۋمدا ەل ازاماتتارى اەس سالۋدى قولداسا, 4 كومپانيا ۇسىنىسىن سارالاپ, ەڭ ءتيىمدىسىن تاڭداۋ قاجەت. بۇل ۇسىنىستار قاتارىندا تەحنولوگيالار ترانسفەرى, سونىڭ ىشىندە اەس وتىنىن ەلىمىزدە ءوندىرۋ, كادر دايارلاۋ, جاڭا زەرتتەۋ رەاكتورىن سالۋ, ستانسانى پايدالانۋ كەزىندەگى شارتتار بار. ەڭ ءتيىمدىسىن تاڭداپ, ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەستىككە جول اشۋ ماڭىزدى.
– حالىق اراسىندا اەس قۇرىلىسىنا قارسىلىق, نارازى پىكىرلەر دە بار. ولار اەس ماسەلەسى ساياسي ماقساتقا پايدالانىلىپ كەتە مە دەپ الاڭدايدى. بۇعان قاتىستى نە ايتاسىز؟
– اەس سالۋ تۋرالى شەشىمدى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا حالىق قولداعان جاعدايدا عانا كومپانيالار ۇسىنىسى قارالادى. ۆەندورلارعا قاتىستى سۇراقتارمەن اينالىساتىن «قاەس» جشس مالىمەتىنشە, ەل اۋماعىندا اەس-ءتى سالۋ جاعدايىندا ستانسانى باسقارۋدىڭ ەكى نۇسقاسى بار. بىرىندە, ەگەر اەس سالاتىن كومپانيا قارجىلاندىرسا, نىساننىڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيىن كاسىپورىنعا ونى پايدالانۋ قۇقىعى بەرىلەدى. بىراق مەنشىك قۇقىعى مەملەكەتتىڭ وزىندە قالادى. مەردىگەر كومپانيا تۇتىنۋشىدان الىنعان قاراجات ەسەبىنەن اەس-ءتى سالۋعا كەتكەن شىعىندى قايتارعان كەزدە وبەكتىنى پايدالانۋ قۇقىعى دا مەملەكەتكە وتەدى.
ەكىنشىدەن, مەردىگەر كومپانيا رەاكتور جوباسىن قارجىلاندىرىپ, جوبالاي الادى, سونداي-اق ستانسا سالىپ, جالعا الىنعان اەس-ءتىڭ قىزمەتى ءۇشىن تۇتىنۋشىدان اقىسىن اجىراتادى. جالداۋ اقىسى وسىلاي تولەنەدى. ياعني كەلىسىمشارت مەرزىمى اياقتالعانعا دەيىن بارلىق پايدالانۋ قۇقىعى تاپسىرىستى ورىندايتىن كومپانيادا بولادى. دەسەك تە, بارلىق جاعدايدا نىسان مەملەكەت مەنشىگىنە وتەدى.
قازىر بۇكىل الەمدە ورناتىلعان قۋاتى 374 گۆت بولاتىن 415 يادرولىق رەاكتور جۇمىس ىستەيدى. ولار دۇنيە جۇزىندەگى جالپى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 10%-ىن وندىرەدى. 61 رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. اەس – ساياسات ەمەس, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك. ەنەرگەتيكالىق جانە ەكولوگيالىق مىندەتتەردىڭ شەشىلۋى عانا ەمەس, عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ءبىلىم باعدارلامالارىن دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىك.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋداعى اەس-كە قاتىستى ايتقان ۇسىنىس-پىكىرىن قالاي قابىلدادىڭىز؟ سالا مامانى رەتىندە قانداي باعا بەرەسىز؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن كەزەكتى جولداۋىندا ەلگە سەنىمدى جانە ەكولوگيالىق تازا قۋات كوزدەرى قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالدى. ەل ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەر حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن قابىلدانۋعا ءتيىس, سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە اەس سالۋ بويىنشا جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى تاپسىردى.
يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جارتى عاسىردان استام تاجىريبەسىمەن, بىرەگەي بازاسىمەن, بىلىكتى كادرلارىمەن وسى اۋقىمدى جوبانى ازىرلەۋگە جانە ىسكە اسىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن. ءبىز اەس قۇرىلىسى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتىپ قانا قويماي, وتاندىق عىلىمدى, تەحنولوگيالاردى جانە ونەركاسىپتى دامىتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
