قاي ەنەرگيا كوزىنە باسىمدىق بەرگەن ءجون؟

ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ قانداي بولارىن كورشىلەس وزبەك­ستانعا قاراپ-اق بايىپتاساق بول­عانداي. قازىر بۇل ەل وزىنە كەرەك ەنەرگيانىڭ 80-90 پايىزىن گازدان الادى. ياعني گاز جاعىپ, ونى ەلەكتر توعىنا اينالدىرادى. 2022 جىلدان بەرى ءوز گازى جەتكىلىكسىز بولىپ, رەسەيدەن يمپورتتاي باستادى. بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشپەسە, رەسەي گازىنا تاۋەلدىلىگى ارتا بەرمەك.

ء«بىزدىڭ ەل دە 2022 جىلدان بەرى ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىنا تاپ بولىپ, رەسەيدەن, قىرعىزستان مەن تاجىكستاننان ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءبىر بولىگىن يمپورتتاپ جاتىر. يمپورتتالعان ەنەرگيانىڭ باعا­سى ءبىزدىڭ باعامەن سالىستىرعان­دا تىم جوعارى. سونىمەن قاتار ەلىمىز تۇرىكمەنستان مەن رەسەي­دەن بەلگىلى مولشەردە گازدى دا يمپورتتايدى. گاز قورىمىزدى دامىتىپ, جىلۋ ورتالىقتارىن سالماساق, وسىلاي سىرتتىڭ ەنەرگيا كوزىنە تاۋەلدى بولامىز», دەيدى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى ابزال نارىمبەتوۆ.

ايتۋىنشا, ەلدەگى جىلۋ ورتا­لىق­تارىنىڭ كوبى ابدەن ەسكىرىپ, توزىعى جەتكەن.

«كوبى كەڭەس زامانىندا سالىن­عاندىقتان, قازىرگى تالاپتارعا مۇلدە ساي ەمەس. سوندىقتان ءار قىس سايىن كۇتپەگەن اقاۋلار شىعىپ, تۇرعىنداردى اۋرە-سارساڭعا سالىپ قويادى. قازىرگى ەنەرگيا ءوندىرىپ وتىرعان ستانسالار ءازىردىڭ وزىندە سەنىمدى ەنەرگيا كوزى بولا الماي تۇر. دەمەك كەلەشەككە كومىر, گاز ەنەر­گياسىمەن بارامىن دەۋ, ءتىپتى كەرى كەتۋ دەسە دە بولادى», دەيدى ول.

ەندىگى امال – جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ. بۇعان دەيىن بەلگىلى بولعانداي, رەسەي كومپانيالارى ءۇش ولكەدە جەو سالۋمەن اينالىسپاق. وعان رەسەيدەن ونسىز دا گاز بەن ەنەرگيا ساتىپ الىپ وتىرعانىمىزدى قوسىڭىز. ەندى اەس تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا, تاعى دا رەسەي ءسوز بولا باستادى. ويتكەنى بىزدەگى اەس-ءتى سالۋدان رەسەيدىڭ الپاۋىت كورپوراتسياسى  «روساتوم» دا ءۇمىتتى.

«حالىق بۇل كومپانيانىڭ اەس قۇرىلىسىنا اتسالىسقانىن قۇپ كورمەيدى. مۇنى باسىم كوپشىلىكتىڭ ويى دەپ بىلەمىن. ولار اەس قۇرىلىسى رەسەيگە تاۋەلدى بولماسا دەيدى. راسىمەن, رەسەيدىڭ ەنەرگياسىن, گازىن يمپورتتاپ, ەندى كومىر جاعاتىن جىلۋ ورتالىعىن دا سولارعا سالدىرىپ جاتىرمىز. بۇل – ۇلكەن وكىنىش. تاۋەلسىزدىك العالى تىم قۇرىعاندا جىلۋ ورتالىعىن سالا المادىق. سالۋ بىلاي تۇرسىن, دۇرىستاپ جوندەپ الۋعا دا دارمەنسىزبىز. باسقا دا ەنەرگيا وندىرەتىن ورتالىقتاردى شەتەلدىكتەر قۇردى. ويتكەنى تەحنولوگيا دا, قارجى دا سولاردا. ەگەر ءبىلىم مەن عىلىمدى دۇرىس جولعا قويىپ, اەس سياقتى قازىرگى زامان ستانسالارىن تولىق مەڭگەرمەسەك, سىرتتىڭ كومەگىنە مۇقتاج كۇيدە جۇرە بەرەمىز», دەيدى سپيكەر.

ەلەكتر ەنەرگياسى اەس-تەن عانا ەمەس, كومىر, گاز, جەل, كۇن نەمەسە گيدرو سياقتى بالاما ەنەر­گيا كوزدەرىنەن دە وندىرىلەدى. الايدا كومىر جاعىپ ەنەرگيا وندىرەتىن جەس سالۋدىڭ قاۋپى كوپ. ەلىمىز 2060 جىلعا قاراي كومىر­تەگى بەيتاراپتىعىنا ءوتۋ بويىنشا مىندەتتەمە الىپ, ۋادە بەردى. وسىعان وراي, 2040 جىلدان باستاپ كومىر جاعاتىن جەس سالۋدان باس تارتىپ, جاپپاي «جاسىل» ەنەرگياعا ءوتۋ ۇدەرىسىن باستاۋعا ءتيىس. دەمەك, كەلەشەكتە كومىر­دەن ەنەرگيا الۋعا ەشقانداي نەگىز جوق.

«ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرە­­تىن ەكىنشى مۇمكىندىك – گاز. ونى گتەس دەيدى عوي. ول تۇركىستان, جاڭاوزەن, باسقا دا قالالاردا جوسپارلا­نىپ جاتىر. گاز ەلىمىزدى ەلەكتر­ ەنەرگياسىمەن 20 پايىزعا قامتا­ماسىز ەتەدى. بىراق قازىر گاز بويىن­­شا تاۋەلدى ەلمىز. گاز قورىمىز مول, الەمدە 22-ورىندامىز. الايدا گازدى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە وندىرە الماي وتىرمىز. سەبەبى ين­ۆەستورلارعا گازدى دامىتقان وتە ءتيىمسىز. وسىنى ەسكەرمەي گتەس-تەردى سالىپ تاستاساق, وعان گازدى يم­پورت­تايتىن بولساق (مىسالى, رەسەيدەن) ول تىم قىمباتقا تۇسە­دى. تاۋەلدى بولعاندىقتان, گاز شى­عارۋ­شى ەل ونىڭ باعاسىن ءوز قالاۋىن­شا كوتەرە بەرەدى. ءسويتىپ, ءبىر قادام العا باسۋىڭا باعامەن-اق توسقاۋىل قويىپ تاستايدى», دەدى ا.نارىمبەتوۆ.

«گيدروەلەكتر ستانسالار قا­جەت­تى ەنەرگيانىڭ 6-7 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدى. جالپى, گەس بىزدە عانا ەمەس, بۇكىل الەمدە كوپ سالىنىپ جاتقان جوق. سەبەبى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن پروبلەمانىڭ ءبىرى – سۋ رەسۋرسى. گەس-كە سۋ كەرەك. باسقانى بىلاي قويعاندا, ورتالىق ازياداعى سۋ ماسەلەسى قازىردىڭ وزىندە كۇيىپ تۇر. قىرعىز الاتاۋى جالاڭاشتانىپ قاراتاۋعا اينالىپ بارا جاتىر. ونى كەشە عانا استاناعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن قىرعىز پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ ايتتى. ونى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومار توقاەۆ تا ماقۇلداپ, قۇپتادى. دەمەك گەس سالۋ ايتىلعان ماسەلەنى ودان ءارى ۋشىقتىرا تۇسەدى. مۇنى دۇرىس تۇسىنگەن ءجون. قازىر ايماقتاعى قىتاي, قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان مەن تاجىكستاننىڭ دا باستى ماسەلەسى – سۋ رەسۋرسىن دۇرىس باسقارۋ. مۇنداعى كورپەنى اركىم وزىنە قاراي تارتپاۋى كەرەك. ەگەر ولار كەلىسىمسىز گەس تۇرعىزسا, بىزگە كەلەتىن از عانا سۋ ودان ءارى كەمىپ كەتەدى. سوندىقتان گەس-تەن دە كوپ نارسە كۇتە المايمىز. سۋ كەلەشەكتە قازىرگىدەن دە ازايادى. الەمدەگى بارلىق ەل قازىردەن باستاپ سۋدى ۇنەمدەپ, ءار تامشىسىن ءتيىمدى پايدالانباسا, ول پروبلەمادان ۇلكەن داۋ-دامايلار تۋىنداپ كەتۋ ىقتيمالدىعى باسىم», دەيدى ساراپشى.

بۇدان سوڭ مامان بالامالى ەنەر­گيا كوزدەرىنە توقتالدى. ونىڭ ۇلەسى 7 جىلدا 6 پايىزعا ارەڭ جەت­كەن. ال ءبىر اەس-ءتىڭ سالىنۋى ەلى­مىز­دىڭ ەنەرگياعا قاجەتتىلىگىن 10-نان 20 پايىزعا دەيىن قامتاماسىز ەتەدى.

«بالامالى ەنەرگيانى وندىرۋ­گە وسى كەزگە دەيىن قانشا مل­رد قارجى جۇمسالدى. وسىنى ءبىر تۇگەلدەپ, ەسەبىن الاتىن كەز جەتتى. سەبەبى 7 جىلدا جەتكەن جەتىستىگى­مىز تىم از, 6-اق پايىز. ەندى سول 6 پايىزدى 2035 جىلعا قاراي 10-15 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىراق ول كورسەتكىشكە جەتۋ وڭاي بولمايتىن سياقتى. ونىڭ ءوز سەبەپتەرى بار. بالامالى ەنەرگيا كوزىندەگى باستى پروبلەما – ەلدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ وعان ساي كەلمەۋى. ءبىرىنشى كەزەكتە بالامالى ەنەرگيا كوزى دەگەنىمىز – بالامالى توق كۇشى. ەكىنشى­دەن, ونى ساقتايتىن ۇلكەن قويما­لار كەرەك. بىزدە ول جوق. بالامالى توقتى وتكىزەتىن جەلى دە ءالى قۇرىل­ماعان», دەيدى.

دەگەنمەن ساراپشى مۇمكىندىك جەتسە ءبىر ەنەرگيا كوزىمەن شەكتەلمەي, بۇل باعىتتا دا ءارتاراپ­تاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن ءجون بولار ەدى دەگەن ويىن ايتادى.

«كومىردەن الىناتىن ەنەرگيا بىرتىندەپ ازايا بەرەدى. پاريج كەلىسىمى قاتال. 2060 جىلعا دەيىن اۋاعا زياندى شىعارىندى تاس­تايتىن ەنەرگيا كوزىنە ءبىرجولا تىيىم سالىنادى. جەس-تەردىڭ دە توزىعى جەتتى. دەگەنمەن ونى قولدانىستان بۇگىن-ەرتەڭ الىپ تاستاي المايمىز. ويتكەنى ەلدەگى باستى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءون­دىرۋشى – جەس. ايتسە دە, وعان كوپ قاراجات قۇيۋدىڭ قاجەتى جوق. كەرەكتى كەزەڭگە دەيىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, ۇستاپ تۇرعان ءجون. ال گاز تۋربينالارىن دامىتقان ءلازىم. الايدا اۋەلى گازدىڭ ءوزىن كوپ ءوندىرۋدى قولعا العان دۇرىس. ءوز گازىڭ بولماسا وزبەكستان, يتاليا سىندى وزگە ەلدەرگە قول جايىپ وتىراسىڭ. سوندىقتان ونى وسى 20-25 پايىزىندا ۇستاپ تۇرعان ءجون شىعار. مۇنداعى ۇسىنىس – ءارتاراپتاندىرۋ ەرەجەسىن بۇزباۋ. مۇمكىن بولسا, بالامالى ەنەرگيا ءوندىرۋدى 20 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەك. ال گيدروەلەكتر ستانسالارىن ءبارىبىر كوبەيتە المايمىز», دەدى.

ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, اەس ماسەلەسىن «جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەن» دۇرىس.

ء«بىزدىڭ ەلگە ۇلكەن اەس ءتيىمدى مە, الدە كىشى ءمودۋلدى اەس ءتيىمدى مە, ونى اقىلداسا وتىرىپ شەشۋ كەرەك. ءبىز قازىر الەمدەگى ۋراننىڭ 40 پايىزىن شىعارامىز. «قازاتومپروم» ونىڭ جارتىسىنان كوبىن يگەرىپ تۇر. 23 پايىزى – «روساتوم» ۇلەسىندە. ۋران بويىنشا تاۋەلدىلىك جوق. سوندىقتان اەس-ءتى بارىنشا اشىق, جاريا تۇردە سالۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, مۇندا دا ءارتاراپتاندىرۋ ەرەجەسىن العا قويىپ, كەلەشەكتە 3-4 اەس سالاتىن بولساق, ار­قاي­سىسىن ءار ەلدىڭ ەڭ مىقتى مەردىگەر كومپانيالارىنا سەنىپ تاپسىرعان ءجون. سوندا بىرجاقتى تاۋەلدىلىك بولمايدى», دەپ ءسوزىن قورىتتى ا.نارىمبەتوۆ.