اقش پەن ورتالىق ازيا بايلانىسى
جالپى الساق, اقش پەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ قارىم-قاتىناسى كەيىنگى جىلدارى عانا نىعايا باستادى. بۇعان دەيىن امەريكا ايماقتاعى ەلدەرگە تۇتاستاي ءبىر مەملەكەت دەپ قاراپ كەلگەنى راس. ونىڭ شابلوندى قارىم-قاتىناسى ايماقپەن ءتيىمدى بايلانىس جاساۋىن تەجەپ كەلدى. ءتىپتى امەريكالىق ساراپشىلاردىڭ ءوزى اقش ورتالىق ازيامەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتقىسى كەلسە, ونداعى ءار ەلدىڭ قۇندىلىقتارىن ءتۇسىنۋى قاجەت دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى.
«مىسالى, اقش ساياساتكەرلەرى تۇرىكمەنستان جابىق جانە اۆتوريتارلىق ەل, وزبەكستان – ايماقتاعى جەتەكشى ەلدەردىڭ ءبىرى, ال قازاقستان اشىق ءارى ليبەرالدى مەملەكەت ەكەنىن مويىنداۋى كەرەك. مىنە, ديپلوماتيانىڭ كۇشى وسىدان كورىنەدى. بۇگىنگى تاڭدا اقش ەلشىلىكتەرى ايماقتاعى بەس ەلدىڭ ۇشەۋىندە (بىرەۋى كۇتىلىپ وتىر) ورنالاسقان. ديپلوماتيالىق تۇرعىدان العاندا, ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلىندە اقش-تىڭ وكىلدىگى بولۋى كەرەك. امەريكا ورتالىق ازيانى ءوزىنىڭ ايماقتاعى مۇددەلەرىنە قاتىستى بارلىق سالادا, مىسالى, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردە ستراتەگيالىق وداقتاس رەتىندە قاراستىرۋى قاجەت», دەپ قورعانىس جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى Capgemini Government Solutions كومپانياسىنىڭ اعا كەڭەسشىسى مايا وللاف ءوز ويىن العا تارتادى.
اقش, رەسەي, ورتالىق ازيا جانە تۇركيانىڭ تاياۋ شىعىس پەن بالقانداعى سىرتقى ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىم مايا وللافتىڭ ايتۋىنشا, امەريكا فەرعانا القابىندا تۋىنداعان ەلدەر اراسىنداعى داۋلى ماسەلەنى وڭىنان شەشۋگە دە سەپتىگىن تيگىزۋى مۇمكىن.
«فەرعانا القابىنداعى داۋ بۇكىل ايماقتىڭ رەسۋرسىنا اۋىرتپالىق ءتۇسىرىپ, ەتنوستىق زورلىق-زومبىلىققا جانە ورىس پەن قىتايدىڭ قاناۋىنا نەگىز بولدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا قورشاعان ورتانىڭ ودان ءارى بۇزىلۋىن بولدىرماۋعا, تابيعي گاز, مۇناي, مينەرالدار مەن سۋعا باقىلاۋ ورناتۋعا باعىتتالعان كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ورتاق مۇددە بار. ويتكەنى ايماقتاعى ەلدەر القاپتاعى ءتۇرلى رەسۋرستاردى بىرىگىپ قولدانادى, ءبىر-بىرىنە تاۋەلدى. اقش وسى ورتاق شيكىزاتتاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا كومەكتەسسە, ياعني وزبەكستان, تاجىكستان, قىرعىزستان ۇكىمەتتەرى اراسىندا كەلىسسوزدەر مەن سەنىمدى نىعايتۋ ءىس-شارالارىنا ءوز ۇلەسىن قوسسا, ۇتارى كوپ. جالپى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە دە بۇل رەسۋرستارمەن ءوزارا كەلىسىپ ءبولىستى, ولارعا بۇل – جاڭالىق ەمەس», دەيدى عالىم.
سونداي-اق ول اقش پەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاسا الاتىن تاعى ءبىر ستراتەگيا بىلىمدە دەيدى. رەسەي مەن قىتايدىڭ جۇمساق كۇش تاكتيكاسىنىڭ ءبىرى دە وسى ورتالىق ازيا ستۋدەنتتەرىنە ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقۋعا مۇمكىندىكتەر جاساۋ بولدى.
«اقش-تا ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرىن ۇلعايتۋ جانە ەنەرگەتيكا, سۋ, ەكولوگيا عىلىمدارى بويىنشا ءبىلىم الاتىن ورتالىق ازيالىقتار ءۇشىن ستۋدەنتتىك ۆيزالاردى كوبەيتۋگە باسىمدىق بەرۋ ورتالىق ازياداعى كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمدىق قيىندىقتى شەشۋگە كومەكتەسەدى. ءبىلىم الماسۋ اقش پەن باسقا ەلدەر اراسىنداعى مادەني بايلانىس ورناتادى, سونىمەن قاتار ورتالىق ازيانىڭ ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىنداعى قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» مەگاجوباسىنا تاۋەلدىلىگىن جەڭىلدەتۋگە كومەكتەسەدى», دەيدى مايا وللاف.
قازىر اقش پەن قازاقستان اراسىندا بۇل بايلانىس جاقسى جولعا قويىلعان. ەلدەگى «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىمەن امەريكانىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىن مىڭداعان ستۋدەنت ءتامامداپ, جۇزدەگەن ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جاتىر. بۇعان قوسا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەننىڭ وتكەن جىلى قازاقستانعا جاساعان ساپارى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستىڭ نىعايىپ كەلە جاتقانىن بىلدىرەدى. ءتىپتى بلينكەن اقش-تىڭ كوپتەگەن جاھاندىق ماسەلە بويىنشا قازاقستاننىڭ ايماقتاعى كوشباسشىلىعىن مويىنداعانىن مالىمدەگەن ەدى.
وسىلايشا, ساراپشىلار الپاۋىت ەلدىڭ 47-پرەزيدەنتى كىم بولسا دا, ورتالىق ازيانى ستراتەگيالىق وداقتاس رەتىندە قاراستىرۋى قاجەت دەيدى.
جاڭا پرەزيدەنت قانداي ۋادە بەرەدى؟
قازىرگى پرەزيدەنت دجو بايدەن ۋادە بەرگەن تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستى شەشە المادى, ەندى بۇل ماسەلە اق ءۇيدىڭ جاڭا قوجايىنىنا قالدى. گازاداعى قاقتىعىس جاڭا اكىمشىلىكتىڭ الداعى جىلدارداعى باس اۋرۋى بولىپ قالا بەرمەك. وتكەن جىلدىڭ اياعىندا حاماس يزرايلگە شابۋىل جاساپ, بەيبىتشىلىكتى ودان ءارى الىستاتقان ەدى. بايدەننىڭ وعان ءالى كەلمەدى.
ەكى كانديدات – كامالا حارريس پەن دونالد ترامپتىڭ قايسىسى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتسە دە, تاياۋ شىعىستاعى ساياساتى قانداي بولاتىنى بەلگىسىز. بىراق جاسالعان بولجامدارعا توقتالىپ وتكەنىمىز ءجون.
دەموكراتيالىق پارتيادان سايلاۋعا تۇسكەن ۇمىتكەر كامالا ءحارريستىڭ تاياۋ شىعىسقا قاتىستى ناقتى كوزقاراسى تۋرالى مالىمەت از. ونى ساراپشىلار ءحارريستىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنت بولعانعا دەيىن قانداي دا ءبىر ماڭىزدى حالىقارالىق ماسەلەلەرمەن جۇمىس ىستەمەگەنىمەن بايلانىستىرادى.
«سەناتور رەتىندە ول اقش ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ساياساتىنىڭ ەڭ قۇپيا جانە كەيبىر قايشىلىقتى تۇستارىن قاداعالاپ, بارلاۋ جانە ىشكى قاۋىپسىزدىك كوميتەتتەرىندە قىزمەت ەتتى. ول جيىندارعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلەتىن جانە فەدەرالدى پروكۋرور كۇتكەندەي كۋاگەرلەردەن كۇردەلى جاۋاپ الاتىن ەدى, ونى وسى قاسيەتتەرى ەرەكشەلەندىرىپ تۇردى. ال كونگرەستە ەشقانداي حالىقارالىق كەلىسىمدەرگە ىقپال ەتكەن جوق», دەپ جازدى امەريكالىق ساراپشى حيزەر حەرلبەرت لوندونداعى «Chatham House» زەرتتەۋ ورتالىعىنا جازعان ماقالاسىندا.
كامالا حارريس ونىڭ كانديداتۋراسىن ماقۇلداعان دەموكراتيالىق ۇلتتىق كونۆەنتسيا دەلەگاتتارىنا جوسپارىن بايانداعان كەزدەگى: «پرەزيدەنت بايدەن ەكەۋمىز ءيزرايلدىڭ قاۋىپسىز بولۋى, كەپىلگە الىنعانداردىڭ بوساتىلۋى, گازاداعى قايعى-قاسىرەتتىڭ توقتاتىلۋى جانە پالەستينا حالقىنا قاۋىپسىزدىك, ەركىندىك پەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعىن قايتارۋ جانە وسى قاقتىعىستى توقتاتۋ سياقتى ماقساتتارعا مۇددەلىمىز», دەگەن ءسوزىن امەريكا باسپاسوزدەرى جارىسا جازعان ەدى.
«Wall Street Journal»-دىڭ حابارلاۋىنشا, كامالا حارريس پرەزيدەنت بولىپ سايلانسا, يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى نەتانياحۋعا گازاداعى بىتىمگە كەلۋ ماسەلەسى بويىنشا قىسىمدى كۇشەيتىپ, بىتىمگەرشىلىككە كەلۋگە بىرقاتار جەڭىلدىك ۇسىنىپ, يزرايلگە شارتسىز كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن.
ال دونالد ترامپ قاقتىعىستى توقتاتۋعا ۋادە بەرەدى. دەسە دە ساراپشىلار ونىڭ تاياۋ شىعىستاعى كۇن ءتارتىبى حارريسكە قاراعاندا ب ۇلىڭعىر ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى ول گازاداعى ماسەلەگە جاۋاپكەرشىلىكتى بايدەنگە جۇكتەپ, ەگەر ءوزى پرەزيدەنت بولعاندا تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىس باستالماس ەدى دەپ پىكىر بىلدىرگەن ەدى. ماۋسىم ايىندا وتكەن پىكىرتالاس كەزىندە دونالد ترامپ ءوزىن ءيزرايلدىڭ ەڭ جاقىن دوسىمىن دەپ اتاپ, پالەستينا مەملەكەتتىلىگى تۋرالى سۇراققا «كورەمىز» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى.
ەسكە سالساق, د.ترامپ پرەزيدەنت بولعان كەزدە سيريادان اقش اسكەرلەرىن شىعارعان بولاتىن.
قاي كانديداتتىڭ مۇمكىندىگى جوعارى؟
كامالا حارريس ءۇش جىلدان اسا ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىندە بولعانىمەن, كوپتەگەن امەريكالىق ول تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيدى. جۋىردا «New York Times» جۇرگىزگەن ساۋالنامادا سايلاۋشىلاردىڭ 28 پايىزى دەموكراتيالىق پارتيانىڭ كانديداتى تۋرالى كوبىرەك اقپارات العىسى كەلەتىنىن مالىمدەدى.
تامىز ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا چيكاگودا وتكەن دەموكراتيالىق پارتيانىڭ ۇلتتىق كونۆەنتسياسى كەزىندە كامالا حارريس 47 پايىز قولداۋعا يە بولعان. دونالد ترامپتىڭ ورتاشا كورسەتكىشى دە 44 پايىز دەڭگەيىندە تۇراقتى بولىپ تۇر. ويتكەنى كانديدات بارلىق ەلگە تانىمال, بىراق ول وعان كەپىلدىك بەرمەيدى. سەبەبى اقش-تا داۋىستاردىڭ كوپشىلىگى ەمەس, ولاردىڭ ناقتى قاي جەردە الىنعانى ماڭىزدى.
امەريكا قۇراما شتاتتارىندا 50 شتات بار, بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى ءبىر پارتياعا عانا داۋىس بەرەدى, شىن مانىندە, ەكى كانديداتتىڭ دا جەڭىسكە جەتۋ مۇمكىندىگى بار. نەگىزى سايلاۋدىڭ تاعدىرى ادەتتە اۋىتقىمالى شتاتتاردا شەشىلەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا اقش-تىڭ وسىنداي جەتى شتاتىندا ەكى ۇمىتكەردىڭ دە ناتيجەلەرى وتە جاقىن. سونىڭ ءبىرى – پەنسيلۆانيا. 2020 جىلى دجو بايدەن وسى شتاتتا ءبىر پايىز ارتىقشىلىقپەن جەڭىسكە جەتكەن ەدى.
پەنسيلۆانيا, ميچيگان جانە ۆيسكونسين ءبىر كەزدەرى دەموكراتيالىق بەكىنىس بولعان, بىراق 2016 جىلى ولار ترامپقا داۋىس بەردى. بايدەن مۇندا 2020 جىلى جەڭىسكە جەتتى. ەگەر كامالا حارريس ءوزىن دالەلدەي السا, جەڭىستى جاقىنداتارى ءسوزسىز.
ازىرگە حارريس جەتى اۋىتقىمالى شتاتتىڭ بەسەۋىندە ترامپتان وزىپ كەتتى. سولتۇستىك كارولينا, نەۆادا, پەنسيلۆانيا, ميچيگان جانە ۆيسكونسين. دجوردجيا مەن اريزونا شتاتتارىندا دونالد ترامپ شامامەن ءبىر پايىزدىق كورسەتكىشپەن الدا كەلە جاتىر.
