تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى تاريحي جەتىستىك

بۇل – قازاقستاننىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى رەيتينگىنە قاتىسۋ تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك ناتيجەسىنىڭ ءبىرى. رەيتينگتە بۇۇ ساراپشىلارى ەلەكتروندى قىزمەتتەردىڭ دامۋىن, ادام كاپيتالىن جانە تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى باعالاۋعا باسىمدىق بەرگەن.

تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ بۇل جاڭالىق ءبىزدىڭ تسيفر­لان­دىرۋداعى جانە ءتيىمدى مەملەكەت­تىك باسقارۋعا قول جەتكىزۋدەگى جەتىستىك­تەرىمىزدىڭ دالەلى بولاتىن ماڭىزدى كورسەتكىش ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– بۇۇ رەيتينگى ەكى جىلدا ءبىر رەت جاسا­لادى, ول 193 ەلدى باعالاپ, ەلەك­تروندى قىزمەتتەردىڭ دامۋى, ادام كاپي­تالى مەن تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينف­را­­قۇرىلىم سياقتى نەگىزگى اسپەكتى­لەردى ەسكەرەدى. بۇل جەتىستىك – بىرلەسكەن جۇمىس­تىڭ ناتيجەسى. ءبىز قىزمەتتەرىمىزدى ءاربىر وتانداسىمىز ءۇشىن قولجەتىمدى, قاۋىپسىز ءارى يننوۆاتسيالىق ەتۋ ءۇشىن جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمىز, – دەدى ج.ماديەۆ.

بۇۇ-نىڭ E-Government Survey ەسەبىندە نەگىزگى كورسەتكىشتەر دە اتالعان. ايتالىق, قازاقستان وتە جوعارى EGDI كورسەتكىشى بار ەلدەر توبىنا كىرىپ وتىر. ياعني ەلىمىز 24-ورىندى يەلەنىپ, يزرايلدەن كەيىنگى ورىنعا جايعاسقان. وسىلايشا, ەلەكتروندى ۇكىمەتتى دامىتۋ يندەكسى (EGDI) وتە جوعارى ەلدەر قاتارىنا ەنگەن.

وسى جىلدىڭ رەيتينگىندە قازاق­ستاننان كەيىنگى ورىنداردا ۋرۋگۆاي (25-ورىن), شۆەيتساريا (26-ورىن), تۇركيا (27-ورىن), فرانتسيا (34-ورىن), قىتاي (35-ورىن), كانادا (47-ورىن) ورنالاسقان. بۇۇ-نىڭ 193 مۇشە مەملەكەتى باعالانعان بيىلعى رەيتينگ 2022–2023 جىلدارى جينالعان دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن.

ال ونلاين-قىزمەتتەر يندەكسى (OSI) بويىنشا قازاقستان 10-ورىنعا يە بولىپ, الەمدىك رەيتينگ كوشباسشىلارى – وڭتۇستىك كورەيا, دانيا جانە ەستونيامەن قاتارلاستى. سونداي-اق قىتاي, گەرمانيا, اۋستراليا سياقتى ەلدەردەن وزىپ, وسى سالاداعى الدىڭعى قاتارلى ەلدەر قاتارىنا كىردى.

تمد ەلدەرى اراسىندا كوشباس­شى­لىق­تى بەرمەي كەلەدى. قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا رەسەي فەدەراتسيا­سىنان (43-ورىن), ارمەنيادان (48-ورىن), وزبەكستاننان (63-ورىن), ازەربايجاننان (74-ورىن) وزىپ تۇر.

تەڭىزگە شىعا المايتىن ەلدەر اراسىن­داعى جوعارى جەتىستىكتەرگە (LLDC) دە توقتالا كەتسەك. قازاقستان – بۇل ساناتتاعى ەلدەر اراسىندا 0,9009 EGDI يندەكسىمەن ۇزدىكتەر توپتاستان V3 كلاسىنداعى 1-ورىنعا يە. ودان كەيىنگى ورىنداردى ءوزارا بولىسكەن موڭعوليا, ارمەنيا, وزبەكستان, مولدوۆا جانە ازەربايجان ەلدەرى بيىلعى كورسەتكىشتەرىنىڭ وتە جوعارى بولۋىنا بايلانىستى EGDI توبىنا ءبىرىنشى مارتە قادام باسىپ, وسى ورتادان تابىلىپ وتىر.

تەڭىزگە شىعا المايتىن, بالدارى وتە جوعارى ەلدەردىڭ ىشىندە EGDI رەي­تينگىندە ەڭ ۇزدىك قارقىندى موڭعوليا كور­سەتتى. بۇل ەل 28 ساتىعا كوتەرىلسە, ودان كەيىنگى ارمەنيا 16 ساتىعا كوتەرىلگەن. بۇل دەگەنىمىز ءبىزدىڭ عانا ەمەس, جاقىن كورشى ەلدەردىڭ دە EGDI يندەكسى جاقسارىپ كەلە جاتقانىن اڭعارتادى. ياعني قازاقستان وسى كورسەتكىشتەرمەن قالىپ قويماۋ ءۇشىن سالاداعى جوبالارعا جان ءبىتىرىپ, قامشىنى بارىنشا باسقانى ءجون.

تەلەكوممۋنيكاتسيالىق ينفرا­قۇ­رىلىمدى دامىتۋ باعىتى بويىنشا دا ءبىرشاما وڭ ناتيجە بار. ەلىمىز تەلە­كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم يندەكسى (TII) بويىنشا ءوز پوزيتسياسىن 23 ورىنعا جاقسارتىپ, 41-ورىندى يەلەندى.

سونداي-اق ەسەپتە قازاقستان تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمعا بەلسەندى تۇردە ينۆەستيتسيا سالىپ, جاساندى ينتەللەكت, بلوكچەين جانە زاتتار ينتەرنەتى (IoT) سياقتى وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا سالاسىندا ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزگەنى اتاپ وتىلگەن. بۇل باستامالار باسقارۋدى جانە مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋدى تۇبەگەيلى وزگەرتتى, ولاردى قولجەتىمدى ءارى اشىق ەتتى.

بۇل رەتتە قازاقستان, تۇركيا جانە قىتاي­مەن بىرگە پارسى شىعاناعى ەلدەرى دە كەرەمەت جەتىستىكتەرگە جەتكەنى اتالادى. سونداي-اق مەملەكەت­تىك باسقارۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن تسيفرلاندىرۋعا دەگەن ۇمتىلى­سى­مىز جوعارى ەكەنى دە ەسەپتە ەسكەرى­لىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىس تسيفر­لىق ساۋاتتىلىق پەن ينجەنەرلىك-كوممۋني­كاتسيالىق تەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرەتىن ۇلتتىق ستراتەگيالارمەن نىعايتىلعانى كورسەتىلىپتى.

وسىلايشا, اتالعان ەلدەردەگى قارقىن­دى دامۋ ولارمەن كورشىلەس ەلدەرگە دە دە كوبىرەك اسەر ەتىپ, تسيفرلىق ترانس­فورماتسيانىڭ ءوسۋى ايماقتىق سيپاتقا يە بولدى. ياعني قازاقستان جاعدايىندا ۇلتتىق ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا جانە تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى دامىتۋ ستراتەگياسى, سونداي-اق مەملەكەت­تىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارۋ ەلىمىزدىڭ الەمدىك رەيتينگتەردە ودان ءارى وسۋىنە جانە ونى الەمدەگى تسيفرلىق ترانسفورماتسيا كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ كەلەدى.

جالپى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ىسىندە قازاقستان وڭتايلى باستامالاردى قولعا العانىنا ءبىراز جىل ءوتتى. دەسە دە قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىرداعى جولداۋىندا ەلىمىز تسيفرلاندىرۋ سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىن ەسەلەي تۇسۋگە ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ياعني «ەلەكتروندى ۇكىمەت» پلاتفورماسىنا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگياسىن بارىنشا ەنگىزۋىمىز قاجەت.

«قازاقستان جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن قولداناتىن جانە تسيفرلىق تەحنولو­گيالاردى دامىتىپ جاتقان ەلگە اينالۋعا ءتيىس. بۇل – ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى­نىڭ ءبىرى. پارلامەنت دەپۋتاتتارىن وسى جۇ­مىسقا اتسالىسۋعا شاقىرامىن. كەلەسى جىلى استانادا جاساندى ينتەللەكت ۇلتتىق ورتالىعىن ىسكە قوسۋ كەرەك. بۇل ورتالىق وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, عالىمدار جانە كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءاردايىم اشىق بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇعان قوسا پرەزيدەنت تسيفرلىق اكتيۆتەر مەن ماينينگتى زاڭمەن رەتتەپ, كريپتوبيرجالاردى ودان ءارى دامىتۋ ءىسىن جالعاستىرعان ءجون ەكەنىنە دە توقتالدى. بۇل تاپسىرمانىڭ تالابىنا ۇڭىلسەك, ونىڭ ار جاعىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ءالى دە دامىتا ءتۇسۋ مىندەتى تۇر.

كەلەسى جىلى كاسپي تەڭىزى ارقىلى وتەتىن تالشىقتى-وپتي­كالىق بايلانىس جەلىسىن تارتۋ جوباسى اياقتالعالى وتىر. جولداۋدا بۇل جوبا دا ايتىلدى. ويتكەنى ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنى انىق. سەبەبى بۇل بايلانىس جەلىسى بىزگە مالىمەتتەردىڭ حالىقارالىق ارناسىمەن, ترانسشەكارالىق اعىنىمەن بايلانىستى تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋعا زور سەپتىگىن تيگىزبەك.

ءبىز شولىپ شىققان بۇۇ رەيتينگىنە نەگىز بولعان بيىلعى UN E-Government Survey ەسەبى الەمدىك اۋقىمداعى ايتۋلى جەتىس­تى­گىمىزگە قۇر ماساتتانىپ قانا قوي­ماي, جالپى تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلى­لەرى مەن داتا-ورتالىقتارىن بارىن­شا جەتىل­دىرۋگە, كيبەر-قاۋىپسىزدىكتىڭ الەم­دىك ستاندارتتارىن ەنگىزۋگە جانە مامان­دارى­مىز­دىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ­عا قاتىستى جۇ­مىستاردى ورتا جولدا قالدىر­ماي, تەح­نو­لو­گيالىق تىڭ وزگەرىستەردى بارىنشا يگەرۋ – ماڭىزدى قادام.