سۋرەتتە: «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى
– «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى – تابيعي كەشەندەردى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, ەكولوگيالىق-اعارتۋشىلىق, عىلىمي, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق ماقساتتاردا پايدالانۋعا ارنالعان, ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماققا جاتادى. جالپى اۋدانى – 161 045 گەكتار. ورمانمەن قامتىلعانى 38156 گەكتاردى قۇرايدى.
ۇلتتىق پاركتىڭ نەگىزگى جۇمىس باعىتتارى مەن مىندەتتەرىنە كەلەر بولساق, بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك تابيعي-قورىق قورىن قورعاۋ, ەكىنشىدەن, عىلىمي-زەرتتەۋلەر مەن باقىلاۋ, تابيعات جىلناماسىن جۇرگىزۋ, ۇشىنشىدەن, تابيعات قۇبىلىستارى جانە تابيعات كەشەندەرىنىڭ جاعدايىنا مونيتورينگ جاساۋ. سونداي-اق ەكولوگيالىق اعارتۋ جۇمىستارى مەن ەكولوگيالىق ەكسكۋرسيالىق جانە تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋ مىندەتتەلگەن. پارك اۋماعى 4 ورمانشىلىققا بولىنگەن. شتات كەستەسىنە سايكەس 126 ادام جۇمىس اتقارادى. ونىڭ سىرتىندا شتاتتان تىس جۇمىسكەرلەرىمىز بار.
– تاۋ بوكتەرىندەگى ورماندى جەرلەردى ءورت قاۋپىنەن ساقتاۋ وڭاي ەمەس. ەرەكشە قورعالاتىن ايماقتا زاڭسىزدىققا جول بەرىپ, تابيعاتقا قاۋىپ توندىرگەندەردى جاۋاپقا تارتۋ, جازالاۋ بارىسى قالاي؟
– ورماننىڭ نەگىزگى جاۋى – ورمان ءورتى بولعاندىقتان, پارك جانىنان ورمان ءورتىن ءسوندىرۋ ستانساسى قۇرىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا قاجەتتى ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارىمەن, قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالىپ, ورتكە قارسى جۇمىستار جوسپارعا ساي اتقارىلىپ جاتىر. پارككە دەمالۋشىلار كوپتەپ كەلۋىنە بايلانىستى, ورتكە قارسى ەسكەرتپە پاراقشالارىن تاراتىپ, پارك اۋماعىنا وت جاققىزباي, ينسپەكتورلار ۇنەمى رەيدتەر جۇرگىزەدى. وسىلايشا, پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورمان قورعاۋ زاڭدىلىقتارىن باقىلاۋى ناتيجەسىندە, جىل باسىنان بەرى 29 زاڭسىزدىق انىقتالىپ, 1 264 510 تەڭگە ايىپپۇل سالىندى, 137 896,2 تەڭگە ورمانعا كەلتىرىلگەن زالال تولىق ءوندىرىلدى.
سونىمەن قاتار قۇستارعا ۇيالار ءىلىپ, زيانكەستەردەن قورعاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. بيىلعى كوكتەمدە 13,7 گەكتار اۋماققا 54 800 دانا ورمان ەكپەلەرىن وتىرعىزدىق جانە تولىقتىرۋ جۇمىستارىنا سايكەس 10,18 گەكتار اۋماق جەرگە 40720 دانا, بارلىعى 95520 دانا شرەنك شىرشاسىنىڭ كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى.
پاركتە ۋاقىتشا ورمان تۇقىمباعى ۇيىمداستىرىلىپ, ستراتيفيكاتسيادان وتكەن شرەنك شىرشاسى تۇقىمى سەبىلدى. 2020-2024 جىلدارى وتىرعىزىلعان ورمان ەكپەلەرىندە جالپى اۋماعى 67,3 گەكتار جەر كۇتىلىپ, باپتالادى.
– تەڭىز دەڭگەيىنەن 1800-3500 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان ۇلتتىق پارك اۋماعى سيرەك كەزدەسەتىن جانە جوعالىپ بارا جاتقان جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر الەمىنە باي. تابيعي ورتانىڭ جابايى كۇيىن, ادامداردىڭ قولى تيمەگەن جەكەلەگەن بولىكتەرىن ساقتاۋدا قانداي شارالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– ۇلتتىق پاركتىڭ جەرى تابيعي, اۋا رايى تاۋلىق لاندشافت توبىنا جاتادى. پارك اۋماعى الماتى وبلىسىنىڭ بۇرىنعى رايىمبەك (قازىرگى كەگەن) اۋدانىنىڭ باتىس بولىگىن جانە تالعار اۋدانىنىڭ شىعىس بولىگىن قامتيدى. ۇلتتىق پارك اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەر كەگەن اۋدانىندا عانا ورنالاسقان. ولار: ساتى, كۇرمەتى, قارابۇلاق, جالاڭاش, ا.نۇسىپبەكوۆ جانە العاباس اۋىلدارى.
«كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركى – نەبىر تابيعات عاجايىپتارىن ساقتاپ قالعان ەرەكشە ەكوجۇيە. بۇل ايماق وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىنىڭ بايلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. پاركتە وسىمدىكتەردىڭ 549 ءتۇرى كەزدەسەدى, ولار كۇنگەي الاتاۋى فلوراسىنىڭ 76 پايىزىن قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ وسىمدىك الەمىنە باي ەكەندىگىن بىلدىرەدى. فلورا قۇرامىندا كەڭ تارالعان وسىمدىكتەردەن باستاپ, سيرەك كەزدەسەتىن ەندەميكتەر مەن رەليكتتەر دە بار.
وسىمدىك الەمى ۇنەمى زەرتتەلىپ, جاڭا تۇرلەرى انىقتالىپ جاتادى. اتاپ ايتساق, بىلتىرعى جىلى شەلەك وزەنى ماڭىندا قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن, بۇرىن بەلگىسىز باتپاق جىلانتامىرى تابىلدى. پاركتە قىزىل كىتاپقا ەنگەن وسىمدىكتەر سانى 19-عا جەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا جاتاعان شىرشا, جىلتىر جانارگۇل, تيان-شان جانارگ ۇلى, سەمەنوۆ ءايدارشوبى, فالكونەر ءباۋىرشوبى جانە باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر بار.
«كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركى جانۋارلار الەمىنە دە باي. مۇندا شامامەن 226 جانۋار ءتۇرى تىركەلگەن, بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق جانۋارلار ءتۇرىنىڭ 21 پايىزىن قۇرايدى. سۇتقورەكتىلەردىڭ 51 ءتۇرى مەكەندەيدى, ولاردىڭ 7 ءتۇرى قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. سيرەك كەزدەسەتىن جانە جويىلۋ قاۋپى بار جانۋارلار قاتارىندا تيان-شان قوڭىر ايۋى, تۇركىستان سىلەۋسىنى, قار ءىلبىسى, تيان-شان ارقارى جانە ورتا ازيالىق قۇندىز بار.
سۇتقورەكتىلەردى باقىلاۋ ءۇشىن 2014 جىلدان باستاپ فوتوتۇزاقتار قولدانىلادى. بۇل زاماناۋي قۇرىلعىلار سيرەك اڭداردىڭ ناقتى سانىن انىقتاپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءومىر سالتىن قاشىقتىقتان باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سول جىلى العاش رەت فوتوتۇزاققا قار بارىسى ءتۇسىپ, ولاردىڭ پارك اۋماعىندا تارالۋى جانە سانى تۋرالى قۇندى دەرەكتەر الىنىپ, قازىرگى تاڭدا بارىستىڭ 22 داراعى تىركەلگەنى انىقتالىپ وتىر.
سول سياقتى پارك اۋماعىندا قۇستاردىڭ 156 ءتۇرى تىركەلگەن, ولاردىڭ قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. قۇستاردىڭ 14 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا ەنگەن, ولاردىڭ قاتارىندا ساقالتاي قوزىقۇماي, قارا دەگەلەك, باقالتاق قىران, سۇڭقىلداق اققۋ جانە جىلانجەگىش قىران بار.
«كولساي كولدەرى» ۇلتتىق تابيعي پاركى تەك ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك قورعاۋعا جاتاتىن ەرەكشە قۇستاردىڭ مەكەنى. پارك اۋماعىندا الەمدىك قورعاۋعا جاتاتىن جۇرتشى (Neopcron percnopterus) جانە شاۋكىلدەك (Crex crex) سياقتى قۇستار تىركەلگەن. سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردىڭ ساقتالۋى مەن مەكەن ەتۋى تابيعاتتىڭ وسى ايماقتاعى ەكوجۇيەسىنىڭ ەرەكشە باي ءارى قولايلى ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنداي تۇرلەردىڭ پاركتە كەزدەسۋى, ونىڭ حالىقارالىق ماڭىزىن ارتتىرىپ, بيولوگيالىق ارتۇرلىلىكتى قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. سونداي-اق تابيعي ايماقتا قوسمەكەندىلەردىڭ 4 ءتۇرى جانە باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 5 ءتۇرى تىركەلگەن.
ۇلتتىق پاركتىڭ سۋ رەسۋرستارى دا ەرەكشە ماڭىزدى. مۇندا وزەندەر مەن شاعىن كولدەر كوپ. ەڭ ۇزىن وزەن – شەلەك, ول الماتى وبلىسىنىڭ ماڭىزدى سۋ كوزى. وسى سۋ ايدىندارىندا بالىقتىڭ 5 ءتۇرى مەكەندەيدى, ولاردىڭ ىشىندە جالاڭاش كوكباس, قۇبىلمالى فورەل, تيبەتتىك جالاڭاش اقبالىق كەزدەسەدى. بۇل بالىقتار تابيعاتتىڭ تازا سۋ ايدىندارىندا عانا ءومىر سۇرە الاتىن ەرەكشە تۇقىمدار.
ۇلتتىق پارك اۋماعىندا تابيعاتتى قورعاۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار جۇمىس ىستەيدى. ءار مەملەكەتتىك ينسپەكتوردىڭ وزىنە بەكىتىلىپ بەرىلگەن اينالىمى بار. سول اينالىمدى قارايدى جانە زاڭ بۇزۋشىلىق بولماۋىن قاداعالايدى. مەكەمەنىڭ مەملەكەتتىك ينسپەكتورلارى ءمىنىس اتپەن, ماۋسىمدىق كيىم-كەشەكپەن, بايلانىس, قورعانىس قۇرالدارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن.
ەكولوگيالىق جانە تانىمدىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق پارك اۋماعىندا تۋريستەر مەن دەمالۋشىلارعا ارنالعان 7 تۋريستىك مارشرۋت قىزمەت كورسەتەدى. سولاردىڭ ىشىندە «ساتى اۋىلى – قايىندى كولى», «تومەنگى كولساي كولى – سارىبۇلاق اسۋى» تۋريستىك مارشرۋتتارى دەمالۋشىلاردىڭ كوپ سۇرانىسىنا يە. مەكەمەدە 4 باقىلاۋ وتكىزۋ توسپاسى جۇمىس ىستەيدى. ولار – تالدى, ساتى, كولساي, قايىڭدى توسپالارى.
«كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى 2007 جىلدان بەرى «پاركتەر شەرۋى» اكتسياسى اياسىندا تۋعان جەر تاريحى مەن مادەنيەتىن ناسيحاتتاۋعا, تابيعاتقا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىپ كەلەدى. بيىل 18-رەت وتكەن اكتسيا اياسىندا 15 اكتسيا, 4 بايقاۋ ۇيىمداستىردى جانە وعان بارلىعى 1349 ادام قاتىستى.
– كولساي كولدەرىن تاماشالاۋعا كەلەتىن تۋريستەر سانى جىلدان جىلعا ارتپاسا, كەمىگەن ەمەس. شەتەلدەردەن دە كەلۋشىلەردىڭ قاراسى قالىڭ. ال ادامعا ەڭ الدىمەن سەرۆيستىك قىزمەتتىڭ ساپالى بولۋى اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا سەرۆيستى دامىتۋدا سەرپىن بار ما؟
– «كولساي كولدەرى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنە 2023 جىلى كەلگەن دەمالۋشىلار سانى – 244733 ادام. ال بيىلعى جىلعى قىركۇيەك ايىنىڭ 9-ىنا دەيىن كەلگەن دەمالۋشىلار سانى 306455 ادامعا جەتتى. جىل سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىش تاعى دا وسە تۇسەدى. قازىرگى تاڭدا ۇلتتىق پاركپەن 14 تۋريستىك فيرما كەلىسىمشارتقا وتىرعان.
جالپى ۇلتتىق پارك اۋماعىندا سەرۆيس ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا تومەنگى كولساي كولىنەن 1 جەر ۋچاسكەسى ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا, 3 جەر ۋچاسكەسى قىسقا مەرزىمگە پايدالانۋعا بەرىلگەن. 1 مەيرامحانا, 10 قوناقۇيى, ساۋدا دۇڭگىرشەكتەرى, قازاق اۋىلى قىزمەت كورسەتەدى. تومەنگى كولساي كولىندە اكتيۆ, بيلاين ءموبيلدى جانە ينتەرنەت جەلىسى قوسىلعان.
كولساي, قايىڭدى دەمالىس اۋماعىندا 2 اۆتوتۇراق ورنالاسقان. تۋريستىك ماۋسىم كەزىندە, دەمالىس كۇندەرى پارك اۋماعىنا كەلۋشى سانىنىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى, اۆتوتۇراقتارعا كولىكتەر سىيماي قالادى. وسىعان بايلانىستى اۆتوتۇراق ورنىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر. قازىرگى كەزدە اۆتوتۇراق سالاتىن اۋماق انىقتالىپ, الداعى جىلى جاڭا اۆتوتۇراق سالۋ جوسپارلانىپ وتىر.
2025 جىلعا كولساي باقىلاۋ وتكىزۋ توسپاسىن تولىق اۆتوماتتاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ جوسپارعا ەنگىزىلدى. تۋريستەرگە كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسى دا جاقسارىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ارنايى ەسەپشوتتان 4 890 000 قارجى ءبولىنىپ, كولساي كولىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنان 350 مەتر جاياۋ جۇرگىنشى سوقپاعى جاسالدى. تومەنگى كولساي مەن ورتاڭعى كولساي ارالىعىنداعى مارشرۋت «جاياۋ» جانە «اتتى» بولىپ ەكىگە ءبولىندى. الماتى وبلىسى تۋريزم باسقارماسىنان 120 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, تومەنگى كولساي كولىنىڭ وڭ جاق جاعالاۋىنا 700 مەتر اعاش باسپالداقتار سالىندى. بيىلعى جىلى اتالعان باسقارمادان 184 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپ, جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان قايىڭدى كولىنە 420 مەتر, كولساي كولىنە 1,5 شاقىرىمدىق جول جاساۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىرگى كەزدە قايىڭدى كولىندە جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى جاسالىپ جاتىر. پارك اۋماعىندا 28 دانا انشلاگ جانە 192 جول بەلگىلەرى ورناتىلدى.
– جۇمىستى جەتىلدىرۋگە, جانداندىرۋعا قاتىستى قانداي قوردالانعان ماسەلەلەردى اتار ەدىڭىز؟
– قوردالانعان ماسەلەلەرگە كەلەر بولساق, ۇلتتىق پارك اۋماعىندا شتات تاپشىلىعى بار. پارك اۋماعىندا 111 اينالىم بار, سول اينالىمدى 71 مەملەكەتتىك ينسپەكتور قارايدى. بۇل وتە از. ويتكەنى ءار اينالىمعا جاۋاپتى جەكە ينسپەكتور بولۋى قاجەت.
قايىڭدى كولىنە اپاراتىن جولدىڭ ناشارلىعى, ەلەكتر جەلىسىنىڭ بولماۋى, ينتەرنەت بايلانىسىنىڭ جوقتىعى وسى باعىتتا ءتۋريزمدى زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قولبايلاۋ بولىپ تۇر. جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتارى دايىندالعانىنا بايلانىستى بولاشاقتا وسى اتالعان ءىس-شارالار ورىندالادى دەگەن سەنىمدەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ۇلبوسىن يسابەك,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى وبلىسى
