“كورمەسەم دە كوڭىلىمنەن كەتپەيدى” – دەيدى جاۋىنگەر ۇرپاعى

ءباسپاسوز بەتىنە شىققان ءارتۇر­لى ماقالالار مەن كەرەكتى گازەت قيىن­دىلارى سۇرىپتالعان كوك پاپ­كامدى اقتارىپ وتىرعاندا, كوزى­مە وتتاي باسىلعان ەسكى گازەت ءوت­كەن كۇندەرگە ءسال شەگىنىس جاسات­قان ەدى. سوعىستا حابارسىز كەتكەن اتاسى جايلى ارمانداي اڭگىمەلە­گەن جىگىتتىڭ جان سىرى بولاتىن بۇل. ارقالىق پەداگوگيكا ينستي­تۋتى­نىڭ تۇلەگى باتىرجان توعاي­باەۆ: “مەن سىزگە اتامنىڭ ءىنىسى ءجامالي تورعاەۆ تۋرالى ايتسام با دەپ ەدىم. الايدا, ۇلكەن كىسىلەردەن ەستىگەن ەستەلىكتەر بولماسا, ول كىسىنى ءوزىم كورگەن جوقپىن. ال مىنا گازەتتەگى جاۋىنگەردىڭ سۋرەتىن كورگەن تۋىس­تارىمىز: ء“دال ءوزى” دەيدى”, دەپ, ابدەن سارعايىپ, ەسكىرە باستاعان گازەتتى ماعان ۇسىنعان بولاتىن. باتىر­جان­نىڭ قولىنداعى “لەنين­شىل جاس” گازە­تىندەگى ماقالا 1971 جىلى جا­رىق كورگەن ەكەن. سول كەزدە جازۋ­شى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ “الىس­­­تا قالعان اعالار” اتتى ماتە­ريالى جانە سوعان بايلانىستى رەداك­تسيا­عا كەلىپ تۇسكەن حاتتار جاريا­لان­عان گازەتتىڭ اسقان ۇقىپ­تى­لىقپەن, قادىرلەي ساقتالعاندىعى بايقالا­دى. ونداعى وقىرمان حات­تارى­نىڭ كوپشىلىگىنە ارقاۋ بولعان نارسە “كىم بولدى ەكەن وسى اعا؟” اتتى تاقى­رىپپەن شىققان قازاق سول­داتىنىڭ سۋرەتى. قاي حات اۆتورى بولماسىن, بۇل بەلگىسىز جاۋىنگەردى ءوز تۋىسىنا ۇق­ساتادى. سۋرەت – چەحو­سلوۆاكيادا شىققان “ماڭگى­لىككە بىرگە” دەگەن كىتاپتان الىن­عان, اۆتورى بەلگىسىز. حات جولداۋشى ءجامالي تور­عاەۆتىڭ قارىنداسى يسمايلوۆا جامال اپاي سۋرەتتەگى جاۋىنگەردىڭ ءوز اعاسى ەكەنىن قولىنان تانى­عانىن ايتادى. سەبەبى, ءجاماليدىڭ سول قولىنىڭ شىناشاعى بالا كەزى­نەن كەمىس ەكەن. سۋرەتتى انىق­تاپ قاراعان ادامعا شىنىندا دا بۇل كەمىستىك ايقىن بايقالادى. بىراق رەداكتسياعا سالىستىرۋ ءۇشىن جىبەرە­تىن جاۋىنگەر ءجاماليدىڭ سۋرەتى ەل­دە قالماپتى. ال مۇنداي فوتو­لار­دى سالىستىرىپ كورمەي, انىق سول كىسى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىنعا سوققان. سۇراپىل سوعىس قانشاما وشاق­تى ويرانداپ, قانشاما عۇمىردى ءۇزدى دەسەڭىزشى. بۇل سويقاننىڭ لاڭى تورعاەۆتار وتباسىن دا شار­پىپ ءوتىپتى. وسى اۋلەتتەن قان ماي­دان­عا اتتانعان ءجامالي مەن ونىڭ كىشى ءىنىسى ءابدۋالي ەلگە ورالماعان. ءجامالي تورعاەۆ جاس شاعىنان-اق ەتى تىرىلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, اۋىلداس­تارىنا دەگەن قام­قورلىعىمەن قادى­رى ارتىپ, اۋىزعا ىلىگىپ جۇرگەن ايتۋ­لى ازامات بولىپتى. اۋەلى مولدا­دان وقىپ حات تانىپ, كەيىن قوستا­ناي وبلىسى­نىڭ ناۋىرزىم اۋدا­نىن­داعى شولاقساي ورتا مەك­تەبىن­دە ورىس­شا ءبىلىم الادى. كوزى اشىق, كوكى­­رەگى وياۋ جان كولحوز­داستىرۋ كە­زەڭى­نەن باستاپ, باسقارۋ جۇيە­لەرىندە جۇمىس ىستەپ, سوعىس­تىڭ الدىندا كولحوز باسقار­ماسى­نىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت جاساپ­­تى. وتان قورعاۋعا ءوز ەركىمەن سۇرانىپ ات­تان­عان كەزدە 35-40 جاس­  ارا­­لىعىندا بولسا كەرەك. سوڭىندا قالعان ەكى ۇلىنا دا تاعدىر ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى جازباي, جاستاي قايتىس بولعان. ايە­لى بوتاقان ەرىنىڭ ورنىن جوق­تاتپاي ەرتە تۇرىپ, كەش جاتىپ كولحوز ­جۇمىسىندا جۇرەدى. كەيىن بالا­لارى­نىڭ, ەرىنىڭ قايعى­سىنان قان جۇتقان انا اۋىر كۇيزە­لىسكە شىدا­ماي, سوعىس اياقتالعان جىلى دۇنيە­دەن ءوتىپتى. اتاسى جايلى ەستىگەندەرىن باتىر­جان بىزگە بىلايشا اڭگىمە­لەپ بەرىپ ەدى: ­– جاۋىنگەرلەرگە لىق تولى ەشە­لونعا وتىرعان ءجامالي اتام ءجى­­گەر­لى دە جارقىن ۇنمەن ارتىندا قالىپ بارا جاتقان تۋىس-تۋعان­دا­رى­نا, جارى بوتاقانعا: “جاۋدى جەڭىپ, ءالى-اق قايتا ورالامىز, تەك ءبىز­دىڭ ورنىمىزدى جوقتاتپاي, شارۋا­شى­لىققا باس-كوز بولىپ, ەل بەرەكە­سىن ساقتاڭدار. جاسىماڭ­دار!” – دەگەن ەكەن. اتامنان 1945 جىلعا دەيىن ءجيى حات كەلىپ تۇرىپ­تى. ول كىسى چەحوسلوۆاكياعا دەيىن امان بارعان. بىراق سول جىلى: ء“جامالي تور­عاەۆ ەرلىكپەن قازا تاپتى”, دە­گەن قارالى حابار جەتەدى. الايدا, ءسون­گەن ۇمىتكە ساۋلە شاشقانداي, قارا قاعازدان سوڭ كوپ ۇزاماي, اتام­نىڭ ولەڭمەن جازىل­عان حاتى كەلىپتى. حات جازامىن قۇرمەتىلەپ تۋعان ەل, سايران سالىپ, ەركىن وسكەن  قايران جەر. ەسكە ءتۇسىپ, ك ۇلىپ-ويناپ  جۇرگەن كۇن, كوڭىل شىركىن ءوز-وزىنەن بولار سەل. ۇلتىم قازاق, وبلىسىم قوستاناي, امانگەلدى, ءنومىر توعىز اۋىلناي, اتا-بابام مەكەن ەتكەن كەڭ قونىس, ءجۇرۋشى ەدىك سامالىڭا  ەلتىپ جاي,– دەپ باستالعان ۇزاق ولەڭدى اۋىلداس­تارى سول كەزدە وعان دەگەن ىستىق كوڭىل, ساعىنىشپەن وزدەرىنشە ءبىر اۋەنگە سالىپ, جاتقا ايتىپ ءجۇرىپ­تى. قارالى حابار الىپ, قان جۇتقان جۇدەۋ كوڭىل, جارالى جۇرەك جاندار جۇزىنە وسى تولعاۋمەن جولدانعان حات كۇلكى ءۇيىرتىپ, كوڭىلدەرىنە ءۇمىت وتىن جاعادى. بىراق وسى ولەڭ حات­تان سوڭ تاعى ەش دەرەك بولماي كەتەدى. سوڭعى كەزدەرى مەن ءبىر مازاسىز كۇي كەشەمىن. كەيدە ءجامالي اتام باسقا ءبىر جاقتا تاعدىر تالكەگىمەن تۋعان جەرگە جەتە الماي, بوتەن ەلدە وزگەشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ما ەكەن دەپ قيالعا شومامىن. تەلە­دي­داردان ۇلى وتان سوعىسى تۋرا­لى تۇسىرىلگەن دە­رەك­تى فيلمدەر كورسەم, مۇمكىن اتام­نىڭ بەينەسى وسى شىعار دەگەن ۇمىتپەن ءار جاۋىن­گەرگە تەسىلە قاراي­مىن. كوشە­دەن ومىراۋى وردەن, مە­دال­عا تولى قارت كىسىنى كەزدەستىر­سەم: “ەگەر امان-ەسەن ەلگە ورالسا, مەنىڭ اتام دا وسىلاي جۇرەر ەدى-اۋ”, – دەگەن ارمانعا تولى سەزىم بويىم­دى بيلەيدى. ەڭ بولماسا, شىركىن, اتام­نىڭ قابىرىنىڭ قايدا ەكەنىن بىلسەم, رۋحىنا باس ءيىپ, ءوزى ساعى­نىش­پەن جازعان, ولەڭ-جىرىنا ار­قاۋ ەتكەن – تۋعان جەرى ناۋىرزىم­نىڭ ءبىر ۋىس توپىراعىن الىپ بارىپ سەبەر ەدىم دەگەن ءتاتتى ءۇمىت جەتەگىنە ەرەمىن. ەرلىكتەرى شەجىرەگە اينالعان اياۋلى جانداردى, وتان ءۇشىن قىر­شىن ءومىرىن قيعان اعالار مەن اتا­لاردى بۇگىنگى ۇرپاقتارى وسىلاي ەلجىرەي ەسكە الىپ, وي تولعاپ ەدى. “كورمەسەم دە ارقاشان كوڭىلىم­نەن كەتپەيدى”, دەيدى جاۋىنگەر ۇرپاعى. بازارگۇل احمەت. قوستاناي وبلىسى.