ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس كۇشەيە بەرەدى

پرەزيدەنتتىڭ وڭ باعاسىن العان بايانداما

جالپى, مەملەكەت باسشىسى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى ماسەلەلەردى وسى كەزگە دەيىن از ايتقان جوق. بىلتىرعى جولداۋدا «ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالدى. ادىلدىكتى جانە زاڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ مۇمكىندىگى ارتتى. قوعامنىڭ ساياسي مادەنيەتى مۇلدە جاڭا سيپاتقا يە بولدى», دەپ ەلىمىز­دەگى قۇقىقتىق ساياساتتىڭ ىلگەرى باسىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزگەن. ال بيىلعى جولداۋدا پارلامەنتتىڭ وتكەن سەسسيادا جەمىستى جۇمىس جۇرگىزگەنىنە توقتالىپ, قابىلدانعان 102 زاڭنىڭ قاتارىنداعى ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەسكە قاتىستى زاڭداردى دا اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىق­تارى جونىندەگى كوميسسيا ادام ساۋداسى ەل ەكونوميكاسىنا كەرى اسەر ەتىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاۋىپ توندىرەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, 2006 جىلى 3 تىلدە دە قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ بازالىق بايانداماسىن دايارلادى. 2007 جىلى بۇل بايانداما بۇۇ-نىڭ كەلىسىمشارت ورگاندارىندا تانىستىرىلدى. قۇ­جاتتا ادام ساۋداسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى, ادام ساۋداسىنا قارسى زاڭ قابىلداۋدى جانە حالىقارالىق كەلى­سىم­شارتتاردى راتيفيكاتسيالاۋ ۇسى­­نىلدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيا تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى تاستەمىر ابىشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ءتيىستى حاتتامالاردى دايارلاپ, راتيفيكاتسيادان وتكىزگەن. وسى ورايدا ت.ابىشەۆتەن ادام ساۋداسىنىڭ تۇرلەرىن ايتىپ بەرۋدى سۇرادىق.

– بۇل – وتە كۇردەلى ماسەلە. ەلىمىز­دىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بارىنشا اسەر ەتەدى. جالپى, زاڭسىز تابىسى جاعىنان الەم­دە 3-ورىن الادى. ءبىرىنشى ورىندا – زاڭسىز قارۋ-جاراق ساتۋ, ەكىنشىسى – ەسىرتكى ساتۋ, ءۇشىنشىسى – وسى ادام ساۋداسىنىڭ زاماناۋي تۇرلەرى. ياعني ەڭبەكپەن قاناۋ, سەكسۋالدى قاناۋ, ورگانداردى, دەنە تىندەرىن الىپ قويۋ, قىزداردى الداپ, سۋرروگاتتى انا ەتۋ كادىمگى ادام ساۋداسىنىڭ زاماناۋي تۇرلەرىنە جاتادى, – دەدى ت.ابىشەۆ.

2013 جىلى كوميسسيا ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى تۋرالى بايانداما ازىرلەدى. بۇل قۇجاتتا ۇكىمەت پەن پارلامەنتكە قازاقستاندا ادام ساۋداسىنا قاتىستى جەكە زاڭ قابىل­داۋ ۇسىنىلعان. كەيىن ەڭبەكشى ميگرانت­تار مەن ادام ساۋداسى قۇرباندارى­نىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى تال­داۋ بايان­داماسى جاسالدى.

2020 جىلى تاعى ءبىر بايانداما ازىر­­لەنىپ, وعان مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ وڭ باعاسىن بەردى. كەيىن سالانى رەتتەيتىن ءتيىستى زاڭ قابىلدان­دى. ت.ابىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, ەندى بۇل قۇجات­تىڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بار­لىق جاۋاپتى ورگان بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزۋى قاجەت.

بۇۇ قاعيداتتارى ەسكەرىلگەن قۇجات

ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەسكە قاتىستى اشىق تالقىلاۋلار, ناقتى قۇزىرەتتەر, حالىقارالىق قاعيداتتار سالتانات قۇرا كەلە, اقىرى بۇل باعىت­تاعى ديسكۋسسياعا نۇكتە قويىلدى. بيىلعى 5 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل جونىن­دەگى العاشقى ارنايى زاڭعا قول قويدى. قۇجات 5 قىركۇيەكتە كۇشىنە ەندى.

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى مارات ءباشىموۆ بۇل زاڭنىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ىسىندەگى وتە ما­ڭىزدى, جۇيەلىك, كەشەندى زاڭ ەكەنىن ايتتى.

– بىزدە بەلگىلەنگەن سالالاردا ءتيىم­­دى جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن ونى ىسكە اسى­رۋعا قاجەتتى زاڭ بار. بۇل – جىنىس­تىق قاناۋ, ادام ساۋداسى, ەڭبەك قاتى­ناستارى, قايىر سۇراۋ, ورگان ساۋداسى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جاقسى زاڭ ازىر­لەدى, دەپۋتاتتار 100-دەن اسا تۇزەتۋ ەنگىزدى. زاڭ جۇيەلىلىك تۇرعىسىنان وتە ورىندى, ويتكەنى ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قۇقىق, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاعيداتتارى ەسكەرىلدى, ولار ءبىزدىڭ زاڭنامامىزدا كورىنىس تاپقان, – دەدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا, جۇمىس توبىنىڭ وتىرىستارى بارىسىندا ۇكىمەتتىك ەمەس سەكتوردىڭ ۇسىنىستارى تالقىلانىپ, بارىنشا ەنگىزىلگەن. دەپۋتات زاڭداعى ەرەكشە ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە ۆە­دوم­­ستۆوارالىق ىنتىماقتاستىقتى اتادى. ياعني زاڭدا ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋدى تالاپ ەتەتىن قان­داي دا ءبىر جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ قۇزىرەتتەرى ناقتى جا­زىلعان.

جاڭا زاڭنىڭ ءرولى

دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, الەمدە ادام ساۋداسىنىڭ 50 ميلليوننان اسا ىق­تيمال قۇربانى بولادى ەكەن. بۇل قۇل جاعدايىندا ءومىر سۇرەتىن جانە جۇ­مىس ىستەيتىن ادامدارعا قاتىستى دەرەك. بىراق وسىنداي جاعدايدا زارداپ شەككەندەر ىشىندە كومەك العاندار سانى تەك جۇزدەگەن مىڭعا عانا جەتەدى. بۇل – نازاردان تىس قالعان ادامدار­­دىڭ ۇلكەن توبى. ورتالىق ازيا بويىن­شا سۋبوڭىرلىك ۇيلەستىرۋشى, ەلىمىز­دەگى كوشى-قون جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىم ميسسياسىنىڭ باسشىسى – بۇۇ-نىڭ كوشى-قون جونىندەگى اگەنتى زەينال گادجيەۆ حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ەسەپتەرى مەن زەرتتەۋلەرىندەگى وسىنداي ۇرەيلى كورسەتكىشتەر تۋرالى ايتىپ بەردى.

– ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى زاڭدى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن حا­لىق­ارالىق ارىپتەستەردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن جولعا قويۋ وتە ماڭىزدى. وسى زاڭنىڭ ازىرلەنۋى مەن كۇشىنە ەنۋى, قازاقستاننىڭ اتالعان ماسەلەگە وتە بايىپتى قارايتىنىن جانە بۇل قۇبىلىسقا قارسى كۇرەستە ەڭ ۇز­دىك حالىقارالىق تاجىريبەلەردى ەن­گىزۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى. وكى­نىشكە قاراي, الەمدىك تەندەنتسيالار جاھاندىق اۋقىمداعى بارلىق كۇش-جىگەر مەن كۇرەستەرگە قاراماستان, ادام ساۋداسى توقتاپ قالمايتىنىن, كەرىسىنشە, ءتىپتى ءبىر جەردە قاناتىن كەڭ­گە جايىپ جاتقانىن كورسەتەدى. قول­دانۋعا وتە ماڭىزدى حالىقارالىق قاعيدات بار. بۇل تۇرعىدا قازاقستان كۇرەستە ءوزىنىڭ ادالدىعىن, ۇمتىلىسىن راستايدى. وسى زاڭدى ءتيىمدى قول­دانۋ ءۇشىن زاڭدى يمپلەمەنتاتسيالاۋ مونيتورينگىن ەنگىزۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە, – دەدى ز.گادجيەۆ.

وسى ورايدا ز.گادجيەۆ مەملەكەت باسشىسىنا جانە جاڭا زاڭدى ازىر­لەۋگە قاتىسقانداردىڭ بارلىعىنا وسى جاھاندىق تاقىرىپقا نازار اۋدار­عانى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى.

قىلمىستىق كودەكسكە ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر

قازاقستان نەگىزىندە ادام قۇقىق­تارى سالاسىنداعى 60-تان اسا كوپ­جاق­تى شارتتاردىڭ قاتىسۋشىسى سانالادى. ونىڭ 13-ءى قۇلدىقتىڭ قازىر­گى زامانعى تۇرلەرىنە قارسى ءىس-قيمىل­مەن تىكەلەي بايلانىستى. قىلمىس­تىق كودەكستە ادام ساۋداسىنا قاتىس­تى قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ­­8 جىل­عا دەيىن باس بوستاندىعىنان ­ايىرۋ جازا­سىنىڭ ماكسيمالدى مول­­شەرى­مەن سەگىز باپتا قاراستى­رىل­عان. ادام ساۋ­داسىنىڭ الدىن الۋ, سونداي-اق جابىر­لەنۋشىنىڭ قۇقىق­تا­رىن قورعاۋ جونىندەگى ەرەجەلەر 13 زاڭدا جانە 4 زاڭعا تاۋەلدى اكتىدە قام­تىلعان. بۇل تۋرالى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ۇيىم­داسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس دەپار­تامەنتىنىڭ ءۇشىنشى باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى شىنار كوشەرباەۆادان سۇراپ بىلدىك.

ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ تاپسىرماسى اياسىندا ازىر­لەنگەن «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» ءبىرىنشى ارنايى زاڭ سالاداعى نەگىزگى باعىت رەتىندە قاراس­تىرىلىپ وتىر ەكەن.

– زاڭ كەيبىر انىقتامالاردى حا­لىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس­تەن­دىرۋ, جاڭا ۇعىمداردى ەنگىزۋ, ۋاكىلەتتى ورگانداردى, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەلگىلەۋ, ادام ساۋداسى­نا قارسى ءىس-قيمىل سۋبەكتىلەرىن جانە ولاردىڭ قۇزىرەتىن انىقتاۋ, ۇەۇ ءرولىن بەلگىلەۋ سىندى باسىمدىقتاردى قاراستىرادى. سونداي-اق بۇل قاتاردا ادام ساۋداسى قۇرباندارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعاندار مەن شەتەلدىك تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن بەكىتۋ, ادام ساۋداسىنىڭ تاۋەكەلدەرىن باعالاۋدى جانە قۇربانداردى قايتا باعىتتاۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى سىندى با­سىمدىقتار دا بار. وسى زاڭنىڭ قابىل­دانۋى ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ بۇكىل جۇيەسىن رەتتەۋ­دىڭ قۇقىقتىق بازالىق نەگىزىن قۇراي­دى. قارسى ءىس-قيمىل سۋبەكتىلەرىنىڭ شەڭبەرى مەن ءرولىن ايقىنداپ, ادام ساۋداسىنىڭ تاۋەكەلدەرىن باعالاۋ سياقتى جاڭا تەتىكتەر ارقىلى ادام ساۋداسىنىڭ كىدىرىسىن, سونداي-اق الەۋەتتى قۇربانداردى پوليتسيا­نىڭ عانا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتىك ورگان­­داردىڭ انىقتاۋىنا مۇمكىندىك بەرە­تىن قۇربانداردى قايتا باعىتتاۋ ءتارتىبىن تومەندەتەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى ش.كوشەرباەۆا.

سونىمەن قاتار ىلەسپە زاڭدار اياسىندا قىلمىستىق كودەكسكە ادام ساۋداسىنا بايلانىستى قىلمىس­تار­­دىڭ جاڭا ساناتى جانە «سەكسۋال­دىق سيپاتتاعى وزگە دە قىزمەت­تەر» دەگەن جاڭا ۇعىم ەنگىزىلدى. ۇيىم­داستىرۋشىلاردىڭ ادامداردى, ونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعانداردى جەڭ­گەتايلىق ماقسات­تا سەكسۋالدىق سيپاتتاعى قىزمەتتەر كورسەتۋگە تارتۋ, جەزوكشەلىكتى ناسيحاتتاۋ, جارنامالاۋ, وزگە دە قىزمەتتەردى تارتۋ ماقساتىندا دا جاۋاپكەرشىلىك ەنگى­زىلىپ, ينتەرنەت ارقىلى پريتونداردى ۇيىمداستىرۋ جانە ۇستاۋ ءىسى دە نازاردان تىس قالمادى.

اسا ماڭىزدى قوعامدىق قۇرىلىم

ومبۋدسمەن ينستيتۋتى – ازا­مات­­تاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇرىلىم. بۇل ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ارەكەتتەرى نەمەسە ارەكەتسىزدىگى ناتيجەسىندە ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى بۇزىلعان جاع­دايدا ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە قورعاۋ. بۇل باعىتتا ەلىمىزدە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى وكىل كەڭ­سەسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

– ادام قۇقىقتارى – ادامزاتتىڭ ەڭ ماڭىزدى ءارى باستى قۇندىلىعى. دامىعان مەملەكەتتەردە ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋ زاڭنامالىق جانە حا­لىق­ارالىق دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتى­لەدى. قازاقستان دا وسى باعىتتا كوپتە­گەن قادام جاساپ كەلەدى. اتا زاڭى­مىز كونستيتۋتسيادا ءاربىر ازاماتتىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارى ناق­تى بەل­گىلەنگەن. ادام قۇقىقتارى جال­پىعا ورتاق سيپاتقا يە بولعانى­مەن, ولار ءار قوعامدا ءارتۇرلى دەڭگەيدە جۇزەگە اسادى. كەيبىر ەلدەردە ادام قۇقىق­تارىنىڭ بۇزىلۋى نەمەسە شەك­­تەلۋى مۇمكىن, ال كەيبىر ەلدەر بۇل قۇقىقتاردى قورعاۋدا جو­عا­رى ستان­دارتتارعا يە. سوندىقتان ادام قۇ­قىق­­تارىن قورعاۋ – ۇنەمى باقىلاۋدى, دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى ۇدەرىس, – دەدى قازاقستان­داعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ.

ادام قۇقىقتارى ءاربىر ادام­نىڭ تەڭ جانە ءادىل ءومىر سۇرۋگە دەگەن تابي­عي قۇقىعى دەپ ەسەپتەلگەنىمەن, وكىنىش­تىسى, الەمدە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدە دە نەبىر سۇمدىق جاعدايلار بولىپ جاتىر. قالاي دەگەندە دە, ءاربىر ادام ءوز قۇقىقتارىن ءبىلۋى جانە ولاردى قورعاۋعا دايىن بولۋى قاجەت. ول ءۇشىن ءبىزدىڭ ەلدە بارلىق زاڭناما­لىق ۇدەرىس جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرىلىپ كەلەدى.