رەفەرەندۋمعا دايىندىق مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداۋدان باستالدى. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى اناستاسيا ششەگورتسوۆانىڭ ايتۋىنشا, مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ – ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى قىزمەتىنىڭ ءسوزسىز باسىمدىعى.
«قاۋلىعا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا جاعداي جاساۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋ تاپسىرىلدى. داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايلاردى جاراقتاندىرۋ بىرقاتار مىندەتتى شارانى كوزدەيدى: ءۇي-جايلاردىڭ فيزيكالىق قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ, تاكتيلدى كورسەتكىشتەردى, داۋىس بەرۋگە ارنالعان ارنايى كابينالاردى, قۇلاققاپتارى بار كومپيۋتەرلەردى, لۋپالاردى جانە ت.ب. ورناتۋ», – دەدى ا.ششەگورتسوۆا.
وسىعان دەيىن مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جانىنداعى جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى وتكەن. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ بارلىق ءۇش ساناتىنا قاتىستى ماسەلەلەر قارالعان (كورۋ, ەستۋ جانە تىرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان مۇگەدەكتىگى بار ادامدار). سونداي-اق نىسانداردىڭ «قولجەتىمدىلىك كارتاسىن» تولتىرۋ جونىندەگى جۇمىستىڭ اسپەكتىلەرى, داۋىس بەرۋ كەزىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالاردى جاقسارتۋ ءۇشىن جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ ۇسىنىمدارى قارالعان.
ا.ششەگورتسوۆانىڭ مالىمەتىنشە, برايل شريفتىمەن وقيتىن زاعيپ ادامدارعا 2 359 دانا ترافارەت باسىلادى. بارلىق مۇگەدەكتىگى بار ادامدارمەن سالىستىرعاندا بۇل از, بىراق ۋچاسكەلەردىڭ سۇرانىسى تومەن بولعاندىقتان از كولەممەن شىعارىلماق. داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءبىر ترافارەت 20,5 تەڭگە, ال برايل ءشريفتى بەدەرلەنگەن ءتۇرى 1 270 تەڭگەنى قۇرايدى.
18-19 قىركۇيەكتە ەكىكۇندىك ونلاين وقىتۋ ترەنينگى ۇيىمداستىرىلادى. ترەنينگكە رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ وكىلدەرى جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە جەتەكشىلىك ەتەتىن اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى قاتىسادى. وقىتۋ ترەنينگىنىڭ باعدارلاماسىن مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارى مەن قاجەتتىلىكتەرى سالاسىنداعى ماماندار ازىرلەدى جانە قۇراستىردى. ترەنينگ ەقىۇ باعدارلامالار كەڭسەسىنىڭ قولداۋىمەن «شىراق» مۇگەدەكتىگى بار ايەلدەر قاۋىمداستىعى» قوعامدىق بىرلەستىگىمەن بىرلەسىپ وتكىزىلەدى.
ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ وتىرىسقا قاتىسۋشىلارعا ناۋقان شەڭبەرىندە 9 قىركۇيەكتەن 3 قازانعا دەيىن ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرى بارلىق 20 وڭىرگە ينسپەكتسيالىق ساپارلارمەن, سونداي-اق اۋماقتىق رەفەرەندۋم ورگاندارىنا ادىستەمەلىك جانە پراكتيكالىق كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا بارۋدى باستاعانىن جەتكىزدى.
ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا 7 وڭىرگە بارىپ, اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مەن اقمولا, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, جامبىل, پاۆلودار, تۇركىستان وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىنىڭ بارلىق ۋاكىلەتتى ورگاندارى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە دايىندىق بويىنشا ينسپەكتسيالىق باقىلاۋ جۇرگىزدى. ساپار بارىسىندا ارك مۇشەلەرىن وقىتۋ جانە ۇيىمداستىرۋ ساپاسىنا باعا بەرىلدى, سونداي-اق داۋىس بەرۋ كەزىندە پراكتيكالىق جاعدايلارعا باسا نازار اۋدارىلدى.
اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنا, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىلىپ, ناقتى پراكتيكالىق ۇسىنىمدار بەرىلگەن. كوميسسيا مۇشەلەرىن وقىتۋعا كەلەتىن بولساق, وقۋ جوسپارلارى مەن كەستەسىنە سايكەس اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ بارلىق 1 722 مۇشەسىن وقىتۋ اياقتالعان. 2-15 قىركۇيەك ارالىعىندا ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى, توراعانىڭ ورىنباسارلارى, حاتشىلارى وقۋدان وتكەن. بۇگىنگى تاڭدا ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ باسشىلىق قۇرامىنىڭ بارلىق 30 981 ادامى وقىتىلعان. 16 قىركۇيەكتەن 5 قازانعا دەيىن ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن, دالىرەك ايتقاندا 37 346 ادامدى وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ينسپەكتسيالىق ساپارلار مەن جەرگىلىكتى باقىلاۋ ءىس-شارالارى جالعاسادى. ورك مۇشەلەرى ساپارلارىن جالعاستىرادى جانە قالعان وڭىرلەرگە بارىپ, ونداعى وقىتۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن جانە ۋچاسكەلەردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دايىندىعىن تەكسەرەدى.
جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار وكىلدەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ باسشىسى ۋچاسكەلەردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دايىندىعى ماسەلەلەرىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىر, سونداي-اق مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن بارلىق جاعدايدى قامتاماسىز ەتەتىنىن جەتكىزدى.
ورك مۇشەسى ءسابيلا مۇستافينا مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەن نىسانى مەن ءماتىنىنىڭ جوباسى دايىندالعانىن ايتتى.
«داۋىس بەرۋ قاعازىندا «سوگلاسنى لي ۆى سو سترويتەلستۆوم اتومنوي ەلەكتروستانتسي ۆ كازاحستانە؟» / ء«سىز قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا كەلىسەسىز بە؟» دەگەن ەكى سۇراق بەرىلەدى. وعان ءيا, كەلىسەمىن / دا, سوگلاسەن (-نا) نەمەسە جوق, كەلىسپەيمىن / نەت, نە سوگلاسەن (-نا)» دەپ جاۋاپ بەلگىلەۋ قاجەت. داۋىس بەرۋشى داۋىس بەرەتىن جاۋاپ نۇسقاسىنىڭ وڭ جاعىنداعى بوس شارشىعا كەز كەلگەن بەلگى قويادى», دەدى بايانداماسىندا س.مۇستافينا.
وبلىستار مەن استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارى اكىمدىكتەرى ۇسىنعان مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, رەسپۋبليكا بويىنشا تىزىمگە 12 244 683 ازامات ەنگىزىلگەن.
«رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ نورماسىندا داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەندەر ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنا داۋىس بەرۋگە دەيىن كەمىندە ءۇش كۇن بۇرىن جانە ءبىر كۇننەن كەشىكتىرىلمەي جەتكىزىلەتىنى دە بەلگىلەنگەن.
ورك توراعاسى كورۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامداردى داۋىس بەرۋ مۇمكىندىگى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ول ءۇشىن ترافارەت (برايل ءشريفتىسىز) جانە بيۋللەتەننىڭ اۋديونۇسقاسى دايىندالادى جانە ءار ۋچاسكىگە جەتكىزىلەدى. سونىمەن قاتار برايل شريفتىمەن جاسالعان ترافارەتتەر وسىنداي قارىپتى بىلەتىن ازاماتتار داۋىس بەرەتىن جەرلەردە قولجەتىمدى بولادى. ءتيىستى مالىمەتتەردى ءاربىر ءوڭىر بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارى قالىپتاستىردى.
ال ورك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ 20 قىركۇيەكتەن باستاپ ءاربىر ازامات رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنە جۇگىنۋگە جانە داۋىس بەرۋشىلەر تىزىمىنە ءوزىنىڭ ەنگىزىلۋىن جانە كورسەتىلگەن دەرەكتەردىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋگە قۇقىلى ەكەنىن ايتتى. سول كۇننەن باستاپ 5 قازان ساعات 18.00-گە دەيىن تۇرعىلىقتى وڭىردەن تىس جەرگە شىعۋدى جوسپارلاعان ازاماتتاردىڭ تىزىمگە ەنگىزىلگەن جەرى بويىنشا ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسياسىندا ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگىن الۋعا مۇمكىندىگى بار, ول باسقا ەلدى مەكەندەردەگى كەز كەلگەن ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋ قۇقىعىن بەرەدى.
«داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى جازباشا ءوتىنىش بويىنشا جانە ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتى ۇسىنعاننان كەيىن بەرىلەدى. ول سەنىمحات بويىنشا الىنۋى مۇمكىن, بۇل رەتتە نوتارياتتىق راستاۋ تالاپ ەتىلمەيدى. ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى ءبىر ەلدى مەكەن شەگىندە باسقا ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋگە قاتىسقىسى كەلەتىن ازاماتتارعا بەرىلمەيدى. جوعالعان ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىكتەرى قالپىنا كەلتىرىلمەيدى, دۋبليكاتتارى بەرىلمەيدى. ناۋقاس تۋىسى اۋىرعان نەمەسە ونى كۇتكەن جاعدايدا ۇيدە داۋىس بەرۋ تۋرالى وتىنىشپەن ۋچاسكەلىك كوميسسياعا جۇگىنۋگە بولادى», دەدى ك.پەتروۆ.
قانداي دا ءبىر سەبەپتەرمەن تىزىمدەردە وزدەرىن تابا الماعان, بىراق رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىنىڭ شەكاراسىندا تۇراتىن ازاماتتار ءۇشىن داۋىس بەرۋ كۇنى تىركەۋ مەكەنجايىن ءوزى تەكسەرەتىن ۋچاسكەلىك كوميسسياعا جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بولادى. تۇرعىلىقتى جەرى راستالعان جاعدايدا ازامات تىزىمگە ەنگىزىلەدى.
تىركەۋى جوق جانە وسى سەبەپتى ەشبىر ۋچاسكەدە تىزىمگە ەنبەگەن ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋ كۇنى رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە تىركەلۋگە جانە وندا داۋىس بەرۋگە مۇمكىندىگى بولادى. ورك وسى الگوريتمدەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءتسدياوم جانە ءىىم-مەن بىرلەسىپ ازاماتتاردى تىركەۋ ورنى بويىنشا مالىمەتتەردى تەكسەرۋ (4 622 ۋچاسكەدە جۇمىس ىستەيدى) جانە رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ مەكەنجايلارى بويىنشا ازاماتتاردى تىركەۋ (196 ۋچاسكەدە جۇمىس ىستەيدى) ەكى ءتيىستى ونلاين-سەرۆيستەر ازىرلەندى.
داۋىس بەرۋ رەفەرەندۋمنىڭ 10 327 ۋچاسكەسىندە وتەدى. ونىڭ ىشىندە 16 قىركۇيەكتەگى جاعداي بويىنشا ازاماتتاردى تىركەۋ ورنى بويىنشا 9 709 ۋچاسكەدە, سونداي-اق 63 شەت مەملەكەتتەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وكىلدىكتەرى جانىنداعى 78 ۋچاسكەنى قوسا العاندا, ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا بولاتىن 618 ۋچاسكەدە وتەدى.
سونداي-اق كونستانتين پەتروۆ داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەندەر جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتى ۇسىنعاننان كەيىن رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ تىزىمدەرى نەگىزىندە ازاماتتارعا بەرىلۋگە ءتيىس ەكەنىن ءتۇسىندىردى. بۇل رەتتە ە-gov پورتالىنان نەمەسە بانكتىك قوسىمشالاردىڭ بىرىنەن ەلەكتروندىق قۇجات ۇسىنىلۋى مۇمكىن. ازاماتتار بيۋللەتەن الۋ تىزىمىنە قول قويادى. بيۋللەتەندى جاسىرىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان كابينادا داۋىس بەرۋشىلەر تولتىرادى. ولاردى تولتىرۋ كەزىندە داۋىس بەرۋشىدەن باسقا بىرەۋدىڭ قاتىسۋىنا تىيىم سالىنادى. ەرەكشەلىك رەتىندە بيۋللەتەندى ءوز بەتىنشە تولتىرا المايتىن ازاماتتار عانا وزدەرى سەنەتىن ادامنىڭ كومەگىن پايدالانۋعا قۇقىلى.
سپيكەر وتىرىسقا قاتىسۋشىلارعا رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە اككرەديتتەلگەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار, سونداي-اق شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ اككرەديتتەلگەن بايقاۋشىلارى, شەتەلدىك باق وكىلدەرى قاتىسا الاتىنىن ەسكە سالدى.
داۋىس بەرۋ كۇنى داۋىس بەرۋ ءۇشىن ۋچاسكە اشىلعان ساتتەن باستاپ جانە داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى انىقتالعانعا دەيىن رەفەرەندۋم ۋچاسكەسىندە داۋىستاردى ساناۋ كەزىندە ءبىر مەزگىلدە قاتىسۋعا قۇقىلى ء(اربىر اككرەديتتەلگەن قازاقستان قوعامدىق بىرلەستىكتەن, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىنان ءبىر بايقاۋشى; اۋدارماشىمەن بىرگە جۇرۋگە قۇقىلى شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى; قىزمەتتىك كۋالىگى جانە رەداكتسيانىڭ تاپسىرماسى بولعان كەزدە ءار باق-تان ءبىر وكىل, ءار تەلەارنادان ءۇش وكىلدەن ارتىق ەمەس).
رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋعا جول بەرىلمەيدى.
ورك حاتشىسى مۇحتار ەرماننىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدىڭ 3 قىركۇيەگىندە حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتى اشىلعاننان بەرى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن اككرەديتتەۋگە ءبىر حالىقارالىق ۇيىم مەن بەس شەت مەملەكەتتەن بايقاۋشىلاردىڭ كانديداتۋرالارى ۇسىنىلعان.
اككرەديتتەۋگە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى بايقاۋشىلارىنىڭ ميسسياسىنان 5 بايقاۋشى, اقش-تان 1 كانديداتۋرا, تۇركيا, ازەربايجان جانە مولدوۆا 2 كانديداتۋرادان, ارمەنيادان 1 كانديداتۋرا ۇسىنىلعان.
اككرەديتتەۋ ءۇشىن ۇسىنىستار تۇسكەن سايىن بايقاۋشىلار بويىنشا دەرەكتەر جاڭارتىلادى.
