قاللەكيدىڭ «ابايى»
قاليبەك قۋانىشباۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترى پرەزيدەنت پارمەنىمەن ۇلتتىق مارتەبە العاننان بەرگى العاشقى, ال جالپى رەتتىلىك بويىنشا 34-تەاتر ماۋسىمىن اشتى. جاڭا ماۋسىم شىمىلدىعى ءداستۇر بويىنشا م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» قويىلىمىمەن ءتۇرىلدى. سۋرەتشى قانات ماقسۇتوۆ ساحنالىق سۇلباسىن سىزعان سپەكتاكلدىڭ قويۋشى رەجيسسەرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الىمبەك ورازبەكوۆ, حورمەيستەرى – امانتاي جۇماشەۆ.
عاسىرلار بويى قالىپتاسقان كەرتارتپا ادەت-عۇرىپ پەن مىلقاۋ كۇش, دۇلەي زاماندى ايىپتاپ وتكەن اباي ويى, اباي فيلوسوفياسى جازىلعاننان بەرى ارادا قانشا جىل وتسە دە, بۇگىنگى كورەرمەن ءۇشىن دە كوكەيكەستىلىگىن جوعالتقان جوق. كەرىسىنشە ۋاقىتپەن بىرگە وزەكتىلىگىن ارتتىرىپ, زامانمەن بىرگە جاندانىپ كەلەدى. ونىڭ سىرى – مۇحتار اۋەزوۆ اباي تاقىرىبى ارقىلى كۇللى ادامزاتتىق ماسەلەلەرگە قالام تارتتى. پەسا ومىرگە كەلگەننەن بەرى تالاي مارتە ساحنا كورىپ, سونشا رەت جۇرەكتەرگە جول سالدى. ماسەلەن, رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆكە دەيىن دە اباي تاقىرىبىنا سوقپاعان ساحنا سۋرەتكەرى سيرەك. ايگىلى اسقار توقپانوۆ قولتاڭباسىنان باستاپ, ش.ايمانوۆ, ءا.مامبەتوۆ, ع.حايرۋللينا, ج.وماروۆ, ە.وباەۆ, ن.جاقىپباي, ءا.ورازبەكوۆتەن بەرى قاراي دا تىزبەكتەلىپ كەتە بەرەدى. ءبىز تاماشالاعان سپەكتاكلدە اعا اباي ءرولىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى تىلەكتەس مەيراموۆ, اباي ءرولىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى نۇركەن وتەۋىل سومدادى.
ءيا, ءار ءداۋىردىڭ ابايى ساحنانى وزىنشە تۇرلەندىرىپ, تالعامپاز كورەرمەن كوڭىلىنە وزگەشە ورنەك سالسا, اقىن بەينەسىنىڭ ايگىلى قاللەكي ءداستۇرىن جالعاعان جاڭا زامان بەدەرىندەگى كەمەلىنە كەلگەن ۇزدىك كەلبەتىن اكتەر نۇركەن وتەۋىلوۆ ىزدەنىسىنەن تانۋعا بولادى. ول ساحنادا اقىن بولىپ, ادام بولىپ عۇمىر كەشەدى. بۇل قويىلىمدا ءسىز قازاق تەاترلارىنان تىم ءجيى كورەتىن ساقالىن سالالاپ, الىسقا كوز تىگىپ, شەكسىز-شەتسىز وي تۇڭعيىعىنا بەرىلىپ, جانسىز ءھام جاتتاندى ءپالساپا سوققان ء«مۇسىن ابايدى» ەمەس, ءومىر ۇسىنعان تاعدىردىڭ ءتۇرلى تالكەگىنە جەر باسىپ جۇرگەن جۇمىر باستى پەندە, ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان جۇرەكتى جان يەسى رەتىندە ءۇن قاتقان اقىننىڭ كوڭىل كۇي قۇبىلۋىنا, قۋانىشى مەن قينالىسىنا, دانالىعى مەن كۇرەسكەرلىگىنە, قىسقاسى, ءبىر ادامنىڭ بويىنا توعىسقان سان ءتۇرلى مىنەزدىڭ جان-جاقتى كەسكىندەلۋىنە كۋا بولاسىز. نۇركەننىڭ ابايى ساحنادا قاراپايىمدىلىق پەن شىنايىلىققا بارىنشا ەكپىن تۇسىرەدى. سوندىقتان دا اكتەردىڭ قاھارمانى تۇلعالار جايلى ساحناعا ءجيى شىعاتىن اتاۋى وزگە بولعانىمەن, كەيىپتەلۋى بىردەي, ءبىرىن ەكىنشىسىنەن دارالايتىن ەرەكشەلىگى كەمشىن ءبىرتيپتى مىنەز يەسى ەمەس, ءومىردىڭ بار سىناعىنا سەرگەك قاراپ, جان جۇرەگىمەن قۋانىپ كۇلە دە بىلگەن, ەگىلىپ جىلاي دا العان پەندە اباي. قويىلىم سونىسىمەن جۇرەگىڭدى قوزعايدى, ويىڭدى وياتادى.
جالپى, قاللەكي تەاترىنىڭ ەلوردامىز – استانانىڭ رۋحاني-مادەني ومىرىندە الاتىن ورنى ايرىقشا. وسىدان تۋرا 33 جىل بۇرىن رەجيسسەر, قايراتكەر تۇلعا جاقىپ وماروۆتىڭ باستاماسىمەن باس شاھار تورىندە تۋ تىككەن مادەني وشاق بۇگىندە شىعارماشىلىق قاناتىن كەڭگە جايىپ, ونەردىڭ ۇلكەن ورداسىنا اينالدى. مۇندا قازاق تەاتر ونەرى رەجيسسۋراسىنىڭ رەفورماتورى, كسرو حالىق ءارتىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, حالىق قاھارمانى ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قادىر جەتپىسباەۆتىڭ ءىزى سايراپ جاتىر. ۇلت تەاترىنىڭ ابىز اقساقالى قاليبەك قۋانىشباەۆتاي اڭىز اكتەردىڭ اياۋلى ەسىمى ءھام تاعىلىمدى جولى مەنمۇندالاپ شاقىرادى ءار كورەرمەنىن.
ۇلى مۇحتار ءاۋزوۆتىڭ كلاسسيكاسىمەن شىمىلدىق اشقان تەاتر الداعى ۋاقىتتا كورەرمەنىن ۇزدىكسىز قۋانتۋعا, جاڭالىعىمەن تاڭعالدىرۋعا ساقاداي ساي. تەاتردىڭ قىركۇيەك ايىنداعى رەپەرتۋارىنا م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز», «ايمان-شولپان», گ.ءنيزاميدىڭ ء«لايلى-ءماجنۇن», د.رامازاننىڭ «جوشى حان», س.تۇرعىنبەك ۇلىنىڭ ء«شامشى», ج.شايحيسلام ۇلى, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك», گ.بيۋحنەردىڭ «ۆويتسەك», و.بوكەيدىڭ «ۇيقىم كەلمەيدى», ش.ايتماتوۆتىڭ «قىزىل ورامالدى شىنارىم», ق.جيەنبايدىڭ «پاتشا كوڭىلىم, نە دەيسىڭ؟!.», ە.فيليپپونىڭ «ايەل قۇپياسى», ا.دۋدارەۆتىڭ «كەش» سپەكتاكلدەرى مەن حالىق اسپاپتار ءانسامبلى مەن سيمفونيالىق وركەستردىڭ كونتسەرتتەرى ەنىپ وتىر.
سونىمەن قاتار قىركۇيەك ايىندا م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز» تراگەدياسى (رەجيسسەرى – گۇلسينا ميرعاليەۆا) اقتاۋ قالاسىندا وتەتىن ءىىI حالىقارالىق ء«ابىش الەمى» تەاتر فەستيۆالىنە, ال «Qalleki» تەاتر لابوراتورياسىنىڭ «ۆويتسەك» دراماسى (رەجيسسەرى – ۇلان قابىل) پاۆلودار قالاسىندا وتەتىن ج.ايماۋىتوۆتىڭ 135 جىلدىعىنا ارنالعان «ەرتىس-بايان» I رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالىنە قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
جاڭا ماۋسىمنىڭ تاعى ءبىر جاڭالىعى – قازان ايىندا كورەرمەن نازارىنا رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ن.جۇمانيازوۆتىڭ ساحنالاۋىندا پ.بومارشە «فيگارونىڭ ۇيلەنۋى» جانە جەلتوقسان ايىندا ت.ابدىكتىڭ «پاراسات مايدانى» (رەجيسسەرى – فارحات مولداعالي) سپەكتاكلدەرىنىڭ پرەمەراسى ۇسىنىلادى.
جاڭاشا جارقىراعان «قىز جىبەك»
اعا تەاتردىڭ ىزىنەن ەرە ءجۇرىپ, ونەردەگى ءوز سۇرلەۋىن قالىپتاستىرعان استانا قالاسى اكىمدىگىنىڭ جاستار تەاترى ۇجىمى دا جاڭا ماۋسىمىن رەسمي تۇردە اشىق دەپ جاريالادى. ءحVىII تەاتر ماۋسىمىن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءارى ءدال وسى قويىلىمى ءۇشىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتانعان نۇرقانات جاقىپباي رەجيسسۋراسىندا قويىلعان ە.برۋسيلوۆسكي مەن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «جىبەك» ميۋزيكلىمەن اشقان ونەرلى ۇجىم تەاتر ءىشىن شىن مانىندە ونەردىڭ ۇلكەن دۋمانىنا ۇلاستىردى. ەسىكتەن تورگە دەيىن جايىلعان قىزىل كىلەم, سپەكتاكل كوستيۋمدەرىنىڭ العاشقى نۇسقالارى مەن تەاتر جەتىستىكتەرىن تىزبەلەي مازمۇندى كورمە جاساعان ۇيىمداستىرۋشىلار جۇمىسى دا ايرىقشا اتاپ وتۋگە لايىق. قويىلىم باستالعانشا تەاتر تاريحىمەن تانىسىپ, سپەكتاكل تۋرالى جان-جاقتى اقپارات العان كورەرمەننىڭ مۇندايدا البەتتە «قىز جىبەكتى» قابىلداۋى دا ايرىقشا بولارى ءسوزسىز. ءبىزدىڭ دە اسەر ءدال سونداي.
ال اتالعان ميۋزيكل تۋرالى رەجيسسەردىڭ ءوزى بىلاي دەپ سىر اشتى: «قازاق ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك شىعارمانىڭ ءبىرى – «قىز جىبەك». «قىز جىبەك» دەسە, قازاقتىڭ ءيىسى اڭقيدى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن «بۇل تۋىندى تەك وپەرانىڭ توڭىرەگىندە قالىپ قويماسا ەكەن, زاماناۋي تىلدە سويلەتسەك», دەگەن وي تۋدى. كەيىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنداعى شەبەرحانامدا «قىز جىبەكتى» ديپلومدىق جۇمىس رەتىندە الىپ, ءساتتى قورعاعاننان كەيىن ونى ءارى قاراي بايىتىپ, دامىتقىم كەلدى. سودان ءانشى, كومپوزيتور ەربولات قۇدايبەرگەنوۆكە ماتەريالدى روك-وپەرا نە ميۋزيكل جانرىندا دامىتۋعا قولقا سالدىم. ءسويتىپ ەربولات ءبىر جىل بويى ىزدەنىپ, جاستارعا ارنالعان نۇسقاسىن جاساپ شىعاردى. الايدا ول تەاتر ساحناسىنا تولىققاندى ميۋزيكل شىعارۋعا ازداۋ بولعاندىقتان, تەاترىمىزدىڭ مۋزىكالىق ارلەۋشىسى, اكتەر جانداۋلەت باتاي اتالعان ميۋزيكلگە قازاقتىڭ دومبىرا, شەرتەر سىندى اسپاپتارىن قوسىپ, فولك-روك جانرىنا بەيىمدەپ شىعاردى. ۇنادى, قۇلاققا جاعىمدى ەستىلدى. وسىلايشا «قىز جىبەگىمىز» ومىرگە كەلدى, – دەدى نۇرقانات جاقىپباي.
راس, بۇگىندە ۇلتتىق كلاسسيكامىزدى سان الۋان سيپاتقا سىيعىزىپ, تۇرلىشە قۇبىلتاتىن, ءتىلىن جۇتاڭداندىرىپ, تۇسىنىكسىز تاجىريبەلەر نەگىزىندە ساراپتاپ جۇرگەن رەجيسسەرلەردىڭ جۇمىسىن كورىپ, تەاتردان تىم-تىم ءجيى كۇمىلجىپ شىعاتىنىمىزدى ويلاساق, البەتتە, بۇل «جىبەكپەن» قيماي قوشتاسارىڭىز انىق. سەبەبى عاسىردى عاسىرعا جالعاعان جاۋھار جىردىڭ جاستار تەاترى ساحناسىندا جاندانۋ مەن ءتىل قاتۋ ءادىسى دە, «سويلەۋ» قالىبى دا وزگەشە. ەۆگەني برۋسيلوۆسكيدىڭ زاماناۋي ۇندە جاڭاشا وڭدەلگەن كلاسسيكالىق مۋزىكاسى كورەرمەنىن فورمالىق, يدەيالىق ءھام كوركەمدىك ەرەكشەلىگىمەن باۋرايدى. قازاقتىڭ بايىرعى سالتى – باستاڭعى ستيلىندە ءوربيتىن ميۋزيكلدە نەگىزىنەن جاستاردىڭ سىرى مەن مۇڭى, ارمانى مەن مۇراتى, ەڭ باستىسى, كىرشىكسىز ماحابباتى العا شىعادى. عاجايىپ مۋزىكا ءتىلى ارقىلى سەزىم كۇيىن شەرتەر قويىلىم كورەرمەنىن سەزىمنىڭ سان الۋان ساتتەرىنە ساياحات شەككىزەدى. ءبىزدىڭ دە كوڭىل الاي-دۇلەي, الاساپىران كۇيدى باستان كەشكەنى جالعان ەمەس. ويتكەنى بۇل قويىلىمدا كوڭىل ءجيى جوقتايتىن قازاقتىڭ ءوز قالىبى, سالت-سانا, ءداستۇر-داعدىسىمەن قاتار اكتەرلەردىڭ شىنايى ويىنىنا قۇرىلعان كاسىبي شەبەرلىك پەن سىرشىل سۇلۋلىق تا تابىستى ۇندەسكەن. بولمىسىنان ەستەت رەجيسسەر بۇل جولى دا كوركەم كوزقاراسىنان تانباپتى. اسەمدىكپەن ادىپتەپ, بەينەلى تىلدە بايانداعان قويىلىمىندا مازمۇندى ءماتىن, سىرشىل سيۋجەت, ءاۋزدى ءان, ۇلتتىق بوياۋ – ءبارى-ءبارىن ۇتىمدى ۇيلەستىرە بىلگەن. ال رەجيسسەردىڭ قىراعى كوزىنە ءتۇسىپ تاڭداۋىنا ىلىككەن ارتىستەر وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى جوعارى دەڭگەيدە الىپ شىقتى. جىبەك رولىندە نازەركە سەرىكبولوۆا, تولەگەن – مەيىرعات امانگەلدين, بەكەجان – بەكجان كەرىمباەۆ, شەگە – جانداۋلەت باتاي, ءدۇريا – شەحنازا قىزىحانوۆا سىندى ارتىستەر ءانسامبلى ءان سالا ءجۇرىپ بيلەپ, بيلەي ءجۇرىپ ويلى وبراز تۋدىردى. سپەكتاكلدى تاماشالاپ وتىرىپ, جاس اكتەرلەردىڭ جالىنداعان جاستىق قۋاتى مەن جاسامپازدىعىنا جان سۋارىپ, كوڭىل مارقايتتىق. قويىلىم ارقىلى قازاقتىڭ قالىبىن قالتقىسىز بەينەلەپ, ۇلت تامىرىنا تەرەڭنەن بويلاعان رەجيسسەر جۇمىسى جانعا ازىق, كوڭىلگە قۋانىش سىيلادى.
بەسىنشى ماۋسىم بەلەسى
تاريحى ءتور قالامىزبەن تەل جاساسىپ كەلە جاتقان ەلوردانىڭ ەڭ جاس تەاترلارىن انا–استانانىڭ بەينە ءبىر ەركە بالالارى دەسە دە بولعانداي. ادىمدارىن اپىل-تاپىل باسىپ, ونەردىڭ بيىك ورەسىنە قول سوزعان ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز الدىندا جەكە-دارا شەجىرە, توم-توم تاريح. كۇنى كەشە عانا V مەرەيتويلىق ماۋسىمىنىڭ شىمىلدىعىن تۇرگەن مۋزىكالىق جاس كورەرمەن تەاترىنىڭ دا قۇرىلعاننان بەرگى وسىناۋ قىسقا عانا ۋاقىتتا ەڭسەرگەن جەتىستىكتەرى مەن جەتكەن جەڭىستەرى كوڭىل مارقايتادى.
ءتورت جىل ىشىندە تالاي بەلەستى باعىندىرعان ونەرلى ۇجىمنىڭ رەپەرتۋرارى دا سان الۋان. ماڭايىنا وتتى دا ونەرلى جاستاردى توپتاستىرعان ولار م.اۋەزوۆتىڭ «اباي-توعجان», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قىز جىبەك», د.يسابەكوۆتىڭ «گاۋھارتاس» ن.موشينانىڭ «دۇنيە-عاپىل», م.وماروۆانىڭ ء«شامشى», «Chanel №5», ە.ولبيدىڭ «زووپارك», ا.ءۆولوديننىڭ «قوشتاسقىم كەلمەيدى» سىندى ەل اۋزىنا ىلىگىپ, ۇنەمى انشلاگ جاسايتىن ۇزدىك قويىلىمدارىن ومىرگە اكەلدى.
ال مەرەيتويلىق ماۋسىم شىمىلدىعىن اشۋعا لايىق قويىلىم دەپ ۇجىم تاڭداۋى ءبىراۋىزدان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي – توعجان» مۋزىكالىق دراماسىنا ءتۇسىپتى. سپەكتاكلدىڭ رەجيسسەرى – تەاتردىڭ ديرەكتورى ءارى كوركەمدىك جەتەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسحات ماەميروۆ بولسا, ينستسەنيروۆكا اۆتورى – «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ميراس ءابىل. مۋزىكالىق كەڭەسشىسى – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ديماش قۇدايبەرگەن.
«اباي-توعجان» مۋزىكالىق دراماسى بۇگىنگە دەيىن ۇلى اقىن تۋرالى قويىلعان شىعارمالاردان بولمىسى بولەك, بەينەسى ەرەك جاڭا تۋىندى بولۋىمەن ايرىقشا. بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دۇنيەتانىمىنا, تالعامىنا, رۋحاني بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن بۇل قويىلىم حاكىم عۇمىرىنىڭ بوزبالا كەزەڭىنەن سىر شەرتەدى.
جاس ابايدىڭ جۇرەگىندە ويانعان العاشقى ماحابباتى, كوكىرەگىندە تۋعان تۇڭعىش جىرى اۋەزدى انگە اينالىپ, ىشكى سەزىم تەبىرەنىستەرىن الاساپىران كۇيگە سالادى. توعجانعا دەگەن ىڭكار سەزىم – ومىرگە دەگەن قۇشتارلىققا ۇلاسىپ, ابايدىڭ ادامزاتقا دەگەن اسقاق ماحابباتىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. قۇنانبايداي اكەنىڭ ونەگەسى, ۇلجانداي انانىڭ تاربيەسى, قورشاعان ورتانىڭ تىلسىم سىرى, عاشىقتىقتىڭ عالاماتى, دوس پەن باۋىردىڭ قادىرى جاس كورەرمەننىڭ جانىنا رۋحاني ءلاززات سىيلاپ, ساناسىنا كوركەم كوزقاراس قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى. اباي پوەزياسىنداعى ويلى جىرلار مەن ەستى اندەر ورىندالاتىن قويىلىمدا ۇلتتىمىزدىڭ قۇندىلىقتارى ساحنا بيىگىنە كوتەرىلەدى. حالىقتىق سانا, ۇلتتىق تاربيە, بابالار ءداستۇرى, ۇلى دالا ۇلاعاتى – عاشىق ابايدىڭ جان سۇزگىسىنەن ءوتىپ, جاس سۋرەتكەردى «سۇيەسىڭ, جۇرەك, كۇيەسىڭ» دەگەن ۇعىمدارىنا قاراي جەتەلەي بەرەدى. جاس ابايدىڭ الەمى – كورەرمەنگە «عاشىقتىڭ ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل» ەكەندىگىن ۇقتىرادى.«اباي-توعجان» مۋزىكالىق دراماسىندا سۋرەتتەلەتىن قازاق ەلىنىڭ ۇلى ويشىلى, اقىن اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ بوزاڭ قىردا وتكەن بالالىق شاعى مەن كىرشىكسىز ماحابباتى, سەزىمگە تولى ولەڭ جىرلارى كورەرمەن ساناسىنا سىرشىل الەمنەن ساۋلە شاشىپ, ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعانى انىق. «اباي – توعجان» مۋزىكالىق دراماسىمەن اشىلعان تەاتردىڭ جاڭا ماۋسىمدا دا كورەرمەنىنە ۇسىنار جاڭالىعى مول.
