توقساننىڭ تورتەۋىندە دۇنيەدەن وزعان كۇلاش قۇنانتايقىزى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى (1968-1984) بولدى. رەسپۋبليكاداعى ءبىلىم ءىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسىن 1977 جىلدان باستاپ بىلەتىنمىن. ويتكەنى وسى جىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى م.و.اۋەزوۆتىڭ 80 جىلدىق سالتاناتتى جيىنىنا وراي جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن وليمپيادا ۇيىمداستىرۋدى الماتى قالالىق جاس عالىمدار كەڭەسى ماعان جۇكتەگەن ەدى. سوندا كۇلاش قۇنانتايقىزى ۇلت رۋحانياتىنا جاناشىرلىق تانىتىپ, جان-تانىمەن قولدادى. ەكىنشى, سول جىلى قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قابىلداۋ ەمتيحاندارىنا قاتىستىم. ءۇشىنشى, اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا جوعارى كۋرس ستۋدەنتتەرىنە «ادەبيەت تەورياسى» پانىنەن ءدارىس وقىدىم. سول كەزدە ينستيتۋتتاعى ادەبي كەشتەر, ۇلتتىق تاربيە جۇمىسى, ستۋدەنت ۇيىرمەلەرى ەرەكشە جۇمىس ىستەيتىنىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. ءتىپتى دەكاننىڭ تاربيە جۇمىسى جونىندەگى ورىنباسارى ءتارتىپ ساقتاۋ ماقساتىندا جاتاقحانادا تۇنەيتىن ەدى. ينستيتۋتتىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق, شىعارماشىلىق دارەجەسى, ينتەللەكتۋالدىق مادەنيەتى, ءبىلىم ساپاسى دا جوعارى-تۇعىن. ماسەلەن, ستۋدەنتتەرگە اكادەميك زاكي احمەتوۆ, لينگۆيست تولەۋتاي قورداباەۆ پەن سەيىلبەك يساەۆ, تۇركىتانۋشى التاي امانجولوۆ, تاريحشىلار كەڭەس نۇرپەيىسوۆ پەن كەرەيحان امانجولوۆ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى قۇدايبەرگەن سۇراعانوۆ, ونەرتانۋشىلار ومىربەك بايدىلداەۆ پەن داۋرەن ابىروۆتەر ۇستازدىق ەتەتىن-ءدى.
1944 جىلى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ قازاق قىزدارىن وقىتۋ ءۇشىن جوعارى دارەجەلى وقۋ ورداسىن اشۋ ماقساتىندا كسرو-نىڭ باس حاتشىسى ي.ۆ.ستالينگە بۇيىمتايىن ايتقان كورىنەدى. سوندا قاھارلى باسشى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى ءاليا مەن مانشۇكتىڭ قاھارماندىق رۋحىن ەسكەرىپ, قازاقتىڭ الىس اۋداندارداعى مالشى-ديقان قىزدارىنا كيىمى مەن اس-سۋىن تەگىن بەرىپ وقىتۋدى ىجداعاتپەن تاپسىرعان دەسەدى. وسىناۋ يگىلىكتى باستاما قازاق قىزدارىنىڭ جوعارى ءبىلىم الۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. بۇل اسىرەسە ءاۋ باستان ۇلت مۇددەسىن ويلاعان كوشباسشىلاردىڭ بىرەگەيى – كۇلاش قۇنانتايقىزى رەكتور بولعان تۇستا وقۋ ورنىنىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتا ءتۇستى.
اكادەميك كۇلاش قۇنانتايقىزى قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىن 1952 جىلى ءتامامداپ, پەداگوگتىك قىزمەتكە كىرىستى. وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق كومسومول ۇيىمدارىندا قىزمەت ەتىپ, قازاق كسر جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىم ءمينيسترى ورىنباسارى, ودان سوڭ ءوزى تۇلەپ ۇشقان وقۋ ورداسىنىڭ تىزگىنىن ۇستادى.
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەي ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى كۇلاش قۇنانتايقىزى ەلىنىڭ كەمەلدەنىپ, كوركەيۋىنە, جاس ۇرپاقتىڭ رۋحاني جەتىلۋىنە, ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيەلەنۋىنە بەرەكەلى ىسىمەن وراسان زور ەڭبەك ءسىڭىردى. ءومىرى ونەگەلى ساناتكەر ۇلى فيلوسوف پلاتوننىڭ «قىزدى تاربيەلەي وتىرىپ, ۇلتتىڭ يەسىن تاربيەلەيمىز» دەپ ايتقانىنداي, ايتۋلى ءارى اياۋلى وقۋ ورداسى – قازاقتىڭ مەملەكەتتىك قىزدار پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا ۇزدىكسىز ون التى جىل بويى رەكتورلىق مىندەتىن ءمىنسىز دە مۇلتىكسىز اتقاردى. شىن مانىسىندە, ول وسى ءبىلىم بەسىگىنىڭ تىرەگى دە, تىلەۋقورى دا, تۇلەتۋشىسى دە, اجار-كوركى دە بولا ءبىلدى.
ال عالىمنىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق زەرتتەۋلەرىن زەردەلەسەك, قازاقستاندا حالىققا ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ تاريحىن سوناۋ 1917 جىلدان باستاپ 1990 جىلدىڭ ارالىعىن تاپتىشتەپ باياندايدى. وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە پەداگوگيكالىق ءمانىن تەرەڭ اشىپ كورسەتەدى. زەرتتەۋشى كۇلاش قۇنانتايقىزى ەڭبەكتەرىندە كوپتەگەن دەرەك, مالىمەت كەلتىرەدى. اسىرەسە, قىز بالالاردى وقىتۋدىڭ جاي-كۇيىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. مىسالى, 1945/1946 وقۋ جىلىندا قازاق كسر-ىندە ۇزىن سانى 24 وقۋ ورنى, 15 مىڭنان اسا ستۋدەنت بولعان ەكەن. «تامشى تاستى جارادى, كۇشپەن ەمەس, كوپ تامىپ. ادام عالىم بولادى, كۇشپەن ەمەس, كوپ تالىپ» دەيدى لاتىن دانالىعى, ەندەشە كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ عىلىم دۇنيەسىندە ءىرى جەتىستىككە جەتۋى ەڭبەكتىڭ ازابىن شەگۋدىڭ, بەينەتقورلىقتىڭ ارقاسى دەپ ايتۋعا تۇرارلىق.
كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ قايىرىمدى, مەيىرىمدى, ىزگىلىك پەن بىلىك يەسى بولۋى, نەگىزىنەن انانىڭ سۇتىنەن. اناسى قيالى ۇشقىر زيادا جاربولقىزى (1889-1986) بارماعى مايىسقان مايتالمان شەبەر تىگىنشى بولعان. «ويۋ ويعاننىڭ ويى ۇشقىر» دەگەندەي, شەشەن ءتىلدى, بالا تاڭداي ايتىسكەر اقىن ەكەن. بۇل پىكىرىمىزگە:
«جاسىمدا شىرقاۋشى ەدىم ءاندى باياۋ,
انىمنەن شىقپاۋشى ەدى ەشبىر قاياۋ.
اتاقتى اقىن بولىپ كەتپەسەم دە,
ولەڭنەن ەمەس ەدىم قارا جاياۋ» –
يا بولماسا:
«كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان اتامەكەن,
سەنىڭ تاڭىڭ وزگەشە اتادى ەكەن.
سەنىڭ كۇنىڭ وزگەشە نۇرىن قۇيىپ,
سەنىڭ بەينەڭ جۇرەكتە جاتادى ەكەن», –
دەگەن لەبىزى دالەل.
قىزى كۇلاشتىڭ ءبىلىم بيىگىنە شىعانداپ شىرقاۋىنا, ەلى ءۇشىن جان اياماي قالتقىسىز قىزمەت ەتۋىنە, شاكىرت مەيىرىمنىڭ شۋاعىنا بولەنۋىنە زيادا انانىڭ اق جۇرەگى, اسىل تىلەگى سەپ بولعان شىعار.
كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ قىزمەت ىستەگەن زامانى دا, ورتاسى دا ەرەكشە ەدى عوي. كىم-كىمنىڭ بولسىن ويىندا, كوڭىلىندە, ساناسىندا حالىقتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, شىققان كۇنمەن شارىقتاپ, باتقان كۇنمەن قالىقتاپ ەلىمنىڭ اتاق-داڭقى ارتا بەرسىن دەگەن ءبىر ماقسات بولاتىن. عالىمنىڭ ءومىر جولى وسىنىڭ دالەلى. ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان, قازاق قىزدارى قايراتكەرلىگىنىڭ ۇلگىسى بولعان كۇلاش قۇنانتايقىزىنىڭ ەسىمى ەلىمەن بىرگە جاساي بەرەتىنى انىق.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
