بۇگىن – وتباسى كۇنى

قىركۇيەكتىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسى - «وتباسى كۇنى»

2013 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كاسىپتىك جانە وزگە دە مەرەكەلەر» تۋرالى جارلىققا وزگەرىس ەنگىزىلىپ, «وتباسى كۇنى» قىركۇيەك ايىنىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسىنە بەلگىلەنىپ, 8 قىركۇيەكتە العاش رەت اتالىپ ءوتتى جانە سول جىلى «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق كونكۋرسى جاريالاندى.  

ايتا كەتسەك, ايەلدەر ءىسى جانە وتباسى-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا «وتباسى كۇنى» مەرەكەسىن بەكىتۋ تۋرالى ۇسىنىسىن 2009 جىلى بىلدىرگەن ەكەن.

بيىل دا وسى ايدىڭ ەكىنشى جەكسەنبىسى ءدال 8 قىركۇيەككە تۇسپا-تۇس كەلىپ, ايتۋلى مەرەكە بۇگىن تويلانىپ جاتىر. جانە بيىل ەلىمىزدە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى تاراپىنان «وتباسى كۇنىن» مەرەكەلەۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى جاسالىپ, قىركۇيەكتىڭ 2-8 كۇندەرى ارالىعىندا ءتالىم-تاربيەلىك ماڭىزى بار ءتۇرلى ءىس-شارالار كەشەنى وتكىزىلدى.

(فوتو: Abai.kz)

وتباسى – بالانىڭ ەڭ العاشقى ۇجىمى

وتباسى – ادام بالاسىنىڭ دۇنيە ەسىگىن ايقارا اشىپ ەنەتىن ءۇيى, تاربيەلەنىپ ەرجەتەتىن وتە قاجەتتى ءارى باسقاداي ەش نارسەمەن وزگەرتۋگە بولمايتىن ەڭ العاشقى ۇجىمى. قانداي زامان, قاي ەل بولسا دا, وتباسىنىڭ ۇرپاققا ىقپال اسەرىن ەش نارسەنىڭ كۇشىمەن شەڭدەستىرۋ مۇمكىن ەمەس.  اسىرەسە, وتباسىنىڭ تاربيەلەۋشىلىك مىندەتىن قوعامدىق تاربيەنىڭ ەڭ ءتيىمدى جۇيەسى دە الماستىرا الماعان. 

وتباسىندا زامانعا سايكەس بالا تاربيەلەۋ ءىسى – اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. وتباسىنى – شاعىن مەملەكەتكە دە تەڭەيتىنى ءمالىم, بۇل دەگەنىمىز – ءار وتباسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولاتىنىن مەڭزەسە كەرەك. ال, بالانىڭ تاربيەلى بولىپ وسۋىنە بەرەكەلى وتباسىنىڭ اسەرى مول ەكەنى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى.

ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا وتباسى قاستەرلى سانالدى. «اتا – اسقار تاۋ, انا – باۋىرىنداعى بۇلاق, بالا – جاعاسىنداعى قۇراق», دەگەن حالىق ماقالى اتا-انا مەن بالانى تابيعاتتىڭ تاماشا قۇبىلىستارىنا تەڭەدى. وتباسىندا وزىندىك تاربيە العان بالا جىلدار جىلجي كەلە, ءومىردىڭ جاڭا باسپالداقتارىنا وتەتىندىكتەن, «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ», دەگەن ماقالدا دا ايداي انىق  ايتىلدى. بالالارىن قوعامعا پايدالى ازامات ەتىپ ءوسىرۋ اكە-شەشەنىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتى سانالادى, ونەگەلى ۇرپاق تاربيەلەۋ ءار اتا-انانىڭ ارمانى جانە بورىشى ەكەنى داۋسىز.  

(فوتو: istockphoto.com)

زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق شارالار قولعا الىندى

وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋ جانە وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىس دەپ تانۋ, ۇرىپ-سوعۋ ارەكەتىنە قارسى جازانى قاتاڭداتۋ, ءتىپتى, دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ جانە بالالارعا قاتىستى قىلمىستاردىڭ بارلىق نىساندارى ءۇشىن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر قابىلدانعانى قازاقستان قوعامىنا ءمالىم. الەۋمەتتانۋلىق زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2023 جىلى ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 19%-دان استامى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بويىنشا جاعداي جاقساردى, دەپ ساناسا, بيىل تامىز ايىندا رەسپوندەنتتەردىڭ 21%-ى اتالعان سۇراققا تۋرا وسىلاي جاۋاپ بەرگەن, ياعني, قوعامدىق پىكىر كورسەتكىشىندە وڭ ديناميكا بايقالعان. سونىمەن قاتار, وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ جاعدايلارى دا ارتىپ وتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى ءىىم-مەن بىرلەسىپ بىلتىردان بەرى وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە اگرەسسورلارمەن جۇمىس جونىندەگى جوبانى ىسكە اسىرىپ جاتىر. جوبانىڭ نەگىزگى مىندەتى – وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى قىلمىس دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە وتباسىلارداعى مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ. سونداي-اق, وتباسىلىق سوتتار جانىنان «باقىتتى وتباسى» اتتى وتباسىن رەسۋرستىق قولداۋ ورتالىقتارى قۇرىلادى.

«وتباسىن قولداۋ» ورتالىقتارىنىڭ سانى ارتادى

«وتباسىن قولداۋ» ورتالىقتارى مەملەكەتتىك وتباسىلىق ساياسات شارالارىن ىسكە اسىرىپ, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامداردى (وتباسىلاردى) قولداۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيلەستىرەدى جانە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بەلگىلەرى بار ادامدارعا قولداۋ كورسەتەدى ءارى ءموبيلدى توپتاردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە جۇمىس ىستەيتىن «وتباسىن قولداۋ» ورتالىقتارى سانى 40. ال
2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ولاردىڭ سانىن 192-گە دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانعان.

وتباسىلار سانى كوبەيگەن

2009 جىلعى ساناق دەرەكتەرىنە سايكەس رەسپۋبليكاداعى وتباسىلار سانى 4 022 388 قۇراسا, 2021 جىلعى ۇلتتىق حالىق ساناعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا وتباسىلار سانى 5 578 947 قۇراعان, ياعني 10 جىل ىشىندە 1,5 ملن-نان استام سانعا ءوسۋ كورسەتكىشى بايقالعان. اجىراسۋ كورسەتكىشى دە تومەندەپ, سوڭعى 5 جىلدا 48,6%-عا ازايعان. ساۋالناما ناتيجەلەرى بويىنشا وتانداستارىمىزدىڭ 95,4% وتباسىلىق قارىم-قاتىناسقا قاناعاتتانادى.