كورنەكتى جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىمەن ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتقان ءىلياس ەسەنبەرلين ەسىمى الاشقا ايان. اتا-انادان ەرتە قالىپ, بالالار ۇيىندە وسكەن جازۋشى وتىزىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا الماتىداعى قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنا ءتۇسىپ, ونى 1940 جىلى اياقتاپ, العاشقى ەڭبەك جولىن جەزقازعان كەنىشىنەن باستايدى. كەز كەلگەن جازۋشىنىڭ العاشقى جولى پوەزيادان باستاۋ الىپ جاتاتىنى شىندىق. ءىلياس ەسەنبەرلين دە 1945 جىلى تۇڭعىش جىر جيناعىن شىعارىپ, ءىزىن سۋىتپاي تاعى ءۇش پوەزيالىق ەڭبەگىن ومىرگە اكەلەدى. ايتسە دە, شىنايى سۋرەتكەردىڭ جازۋشىلىق داڭقى «كوشپەندىلەر» جانە «التىن وردا» تريلوگيالارى ارقىلى اسپانداي كورىنىپ, القالى قالامگەرلەردىڭ تىلىنە ىلىگەدى. تسەنزۋرا قاتاڭ تۇستا وتارشىلدىققا قارسى قىلىش سەرمەگەن حان كەنەنىڭ بىرەگەي بەينەسىن جاساعان دەگدار جازۋشى قازاق رۋحىنىڭ شىدەردەن بوسانىپ, جاڭاشا ويلاۋىنا ەداۋىر ۇلەس قوستى. ازاتتىق جولىندا قاسىق قانىن پيدا ەتكەن اۋزى دۋالى بيلەر مەن ايبارلى باتىرلاردىڭ تۇلعاسىن كوركەم كەستەلەگەن ول ەلدىڭ تاريحي جادىنا تۇرەن سالدى. سول ارقىلى كەيىنگى بۋىنداعى جازۋشىلاردىڭ تىڭ تاقىرىپقا قالام سىلتەۋىنە ىقپال ەتتى. وسىلايشا, قازاق تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ تۇلەگى 1968 جىلى «ايقاس» رومانى ءۇشىن ابىروي بيىگىنە شىعىپ, قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا يە بولدى.
كاكىمبەك سالىقوۆ – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى. قالامگەردىڭ ەسىمى ينجەنەر رەتىندە عانا ەمەس, ءيسى قازاققا اقىن بولىپ تانىلدى. سالقام مىنەزدى جىرلاردىڭ يەسى سالىقوۆتىڭ ونەردە قانات قاعۋىنا اقىن اتاسى مولداحمەت تىربيەۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن دەسەدى. ۇكىلى ىبىرايدىڭ شاكىرتى بولعان العىر اتاسىنىڭ شاپانىنىڭ ەتەگىنە ورالىپ ءجۇرىپ, ءان-كۇيگە سۋسىنداپ وسكەن جاس تالانت العاش دومبىرا تارتۋدى ۇيرەنەدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن شاعىنان جىر تۋدىرىپ, اقىن بالا اتانا باستايدى. ءان ايتىپ, سەرىلىكتى سەرىك ەتكەن ەستى تەنتەك دارىن, وقۋىندا وزات بولىپ, مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن اياقتايدى. سودان سوڭ-اق بارلىق شىعارماشىل جاستار سەكىلدى الماتىعا بارىپ, جۋرناليست بولۋدى ارمانداعان بالا شاكىرت اتاسى مولداحمەتكە اسقاق ارمانىن جايىپ سالادى. اتاسى ءسال ويلانىپ, «بالام, مەن دە اقىنمىن. بىراق اقىن بولۋعا ماماندىق الۋدىڭ قاجەتى جوق. قازاقتا اقىن بار, ءان ايتاتىن, جازاتىن دا ادام بار. بىراق قانىش ساتباەۆ سياقتى ينجەنەر جوق. ول دا باياناۋىلدان كەلىپ, جەزقازعاندى بايىتتى. مىنا قازاق تاۋىنىڭ باۋرايى تولعان قازبا بايلىق. سونى زەرتتەيتىن ادام كەرەك. سەن سول قانىش وقىعان وقۋعا بار» دەگەن كەڭەس بەرەدى. اقىرى ءزاۋلىم ءۇمىت پىراعىنا مىنگەن بالا الماتىعا ەمەس, ماسكەۋدەگى التىن جانە ءتۇستى مەتالدار ينستيتۋتىنا اتتانادى. ونى 1955 جىلى اياقتاپ, جەزقازعان كەنىشىنە قاتارداعى مامان بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى. قالامگەردىڭ جالىندى جاستىعىنىڭ جيىرما جىلى جەزقازعاندا ءوتىپ, شاحتاداعى قاراپايىم كەن شەبەرىنەن, باسشىلىق قىزمەتكە دەيىن وسەدى.
كاكىمبەك اقىننىڭ تاعى ءبىر ەسكەرە كەتەر قىرى – قايراتكەرلىك جولى. 1984 جىلى وزبەكستان كومپارتياسى وك بيۋرو مۇشەسى, قاراقالپاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلانعاننان كەيىن, اۆتونوميالىق رەسپۋبليكانىڭ قوردالانىپ قالعان پروبلەمالارىن شەشۋگە دەن قويادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە ءمان بەرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كۇش سالادى. ەرەن جاناشىرلىعى ءۇشىن سول ەلدىڭ ادامدارى اقىندى جاقسى كورىپ, قۇرمەت تۇتادى. كاكىمبەك سالىقوۆ مۇنان سوڭ دا كەڭەس وداعى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكولوگيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەكىلدى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارادى.
«سۇلۋدى ادام جانى قيمايدى ەكەن,
بەيمەزگىل ەسكە ءتۇسىپ قينايدى ەكەن.
جەزكيىك, سەنى اڭساعان كەزدەرىمدە,
ءبىر ءوزىم كەڭ دالاما سىيماي كەتەم.»
جەزكيىكتەي ەركىندىكتى, ادىلەت پەن بوستاندىقتى قالاعان اقىن جۇرەگىنەن تۋعان وسى انگە ەلتىمەيتىن قازاق جوق شىعار. بەينە ءبىر جەزكيىك دەگەنىمىز – سول تۇستاعى قازاقتىڭ كۇيى سەكىلدى, رۋحىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى.
قالام يەسىنىڭ العاشقى جىر جيناعى 1970 جىلى «سىر» دەگەن اتپەن جارىق كورسە, «دالا», «قىراندار», «گاككۋ», «جەزكيىك», «تاتتىمبەت», «دومبىرا», «قاراقالپاق», «كەنەسارىنىڭ سوڭعى ءسوزى», «قانىش ساتباەۆ», «ەبىنەي بوكەتوۆ», «بايكەن ءاشىموۆ» جانە فازىل كارىبجانوۆ تۋرالى «زامان سىرى» اتتى كولەمدى پوەمالارى جىرسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى. كاكىمبەك سالىقوۆ شىعارماشىلىعى سەرى ساكەننىڭ جالعاسىنداي ۇلتتىق قوڭىر سۋرەتىمەن, دالا مىنەزدى ۇنىمەن قازاق پوەزياسىنىڭ التىن قورىنا قوسىلدى.
التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى شالقار دالانى ەرەن پافوسپەن جىرلاعان ارعىماق تۇرپاتتى اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, حالىق جازۋشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ قازىرگى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەولوگيا فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىن دا وقىعان. ءتامام تۇركىنىڭ نامىسىن جىرتىپ, جىگەرىن جانىعان وتتى جىرلار اقىننىڭ اتىن اسپانداتىپ, حالىقتىڭ سۇيىكتى ۇلىنا اينالدىردى.
«دالا قانداي! دالاداعى ات قانداي!
نوسەر شوپكە بەلشەسىنەن باتقانداي.
قۇيعىتسام ءبىر دالا, قالا بولادى-اۋ
كوز الدىمدا اۋناپ بارا جاتقانداي!»
«ارعىماقتار» اتتى تۇڭعىش جىر جيناعىمەن-اق پوەزياعا تۇرەن سالعان دارابوز دارىننىڭ «ادامعا تابىن, جەر, ەندى» پوەماسى شەت تىلدەرگە اۋدارىلىپ, ادامزاتتىڭ قارىم-قابىلەتىن, الىپ كۇشى مەن قۇدىرەتىن كورسەتكەن شىعارما عاسىر ۇرپاقتارىنا ايرىقشا اسەر ەتتى. ال 1975 جىلى جارىق كورگەن «از ي يا» كىتابى التايدان ءورىپ ءارىسى امەريكاعا, بەرىسى شۋمەرگە دەيىن جەتكەن تۇركى وركەنيەتىنىڭ ءتۇبىرلى تامىرىن تاراقتاپ, ۇلى ۇلىستىڭ ۇرپاعى ەكەنىمىزدى ايعاقتادى. الىپ ەسكەرتكىشتەردى قازىپ, ءتۇبىن اداقتاعان سالماقتى كىتاپ قولدان-قولعا جەتىپ, جاستار ساناسىنا توڭكەرىس اكەلدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆ قالامىنان تۋعان جاۋھارلار مۇنىمەن تولاستاپ قالعان جوق. ءتىلتانۋشى عالىمدىققا بەت بۇرعان اقىن كەيىننەن «1001 ءسوز», ء«سوز كودى» سىندى ەتيمولوگيالىق سوزدىكتەر جازىپ, ادامزات جاراتىلىسىنىڭ العاشقى ۇعىم تۋدىرۋشى مانىنە دەن قويدى. سونىمەن قاتار اقىننىڭ قالامىنان تۋعان ستسەناريلەر ارقىلى «اتامەكەن», «كوگىلدىر مارشرۋت», «قىس – قولايسىز ماۋسىم», «م.اۋەزوۆ تۋرالى ءسوز», ء«ۇندىستان سازى», «جاستىق شاق زاستاۆاسى», «اقىرعى امانات» ت.ب. فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ, كورەرمەنگە جول تارتتى. تالانت – تاڭىردەن. وزگە ماماندىقتى يگەرسە دە, الىپ تۇلعا ىشكى جانارتاۋىن لاۋلاتىپ, ۇلتتىڭ مەرەيلى قايراتكەرى, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ولجاسىنا اينالدى.
كورنەكتى اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى يرانبەك ورازباەۆ (يران-عايىپ) ەسىمى ولەڭسۇيەر قاۋىمعا جاقسى تانىس. مىنەزدى شايىر قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاۋ-كەن فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, ودان سوڭ ماسكەۋدەگى م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتى جانىنداعى جوعارى ادەبي كۋرسىندا ءبىلىم الادى. العاشقى ولەڭدەرىمەن-اق ادەبي ورتانى جالت قاراتىپ, جالىندى ورنەكتەرىمەن كوزگە تۇسەدى.
«كورەمىن دە بورداي توزعان دالامدى,
كورەمىن دە جىنداي قوزعان قالامدى.
زار يلەيمىن... و, ەل-انا, جازعىرما –
رۋحاني قارىنى اشقان بالاڭدى!»
يران-عايىپ – نەنى جىرلاسا دا, جان ءسولىن سىعىپ ايتاتىن اقىن. جۇرەگى زار مەن مۇڭعا بوككەن جولبارىس داۋىستى قالامگەر «جۇرەك جىرلايدى» اتتى تۇڭعىش جيناعىمەن بىرگە «جەتى قازىنا», ء«تۇننىڭ كوزى», ء«ومىر ولەڭ», «دۇنيەجارىق», ء«سوز پاتشا» سەكىلدى جىر كىتاپتارى ارقىلى دالا جانىن, قىر ارمانىن اتىراپقا جايدى. ءبىر ءوزى بۇكىل قازاقتىڭ تىلىمەن سويلەي ءبىلدى. ال تەاترلاردا ءجيى ساحنالانىپ, شەتەلدەردە قويىلىپ جۇرگەن «قورقىتتىڭ كورى», «حايۋاندىق كومەديا», «كۇشىگىنەن تالانعان», «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟», «باتقان كەمەنىڭ بەيباقتارى», «جەلجۋان», «قۇداي قارعاعاندار», «جامبىلدىڭ قىزىل جولبارىسى», «قانىنا تارتقان قىڭىرلار», «التىن ادام», «كيەلى كۇنا», «حان-ابىلاي-سابالاق», «ماحامبەت» اتتى درامالىق داستاندارى اقىننىڭ ۇلكەن تابىسى دەۋگە بولادى.
ءبىر عانا قازاق ادەبيەتىندە عانا ەمەس, الەم ادەبيەتىندە وزگە ماماندىقتى تۇگەسكەن قالامگەرلەر جەتىپ ارتىلادى. دارىگەر ماماندىعىن العان چەحوۆ, دال, اسكەريلەر تولستوي, كۋپرين بەينەسى – سوزىمىزگە دالەل, پىكىرىمىزگە تۇزدىق. الداعى ۋاقىتتا دا بۇل لەك ءوز جالعاسىن تابارى داۋسىز.
