احمەت ءبىرىمجاننىڭ زيراتى

1871 جىلى تورعايدىڭ توسىن بولىسىندا تۋعان. ورىنبوردا گيمنازيا, قازاندا ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن. كاسىبي زاڭگەر. ءا.بوكەيحاننان 5 جاس كىشى, ا.بايتۇرسىن ۇلىنان 1 جاس ۇلكەن. اتا-تەگى – ايگىلى شاقشاق جانىبەك باتىر, شەگەن بي. قايىن جۇرتى – ابىلقايىر حان تۇقىمى. ياعني اتاقتى سەيدالين اۋلەتى. اكەسى قورعانبەك پەن اناسى حانشا دا – بەلگىلى ادامدار. ءىنىسى عازىمبەك – تۇركىستاننان گەرمانياعا وقۋعا بارىپ, م.شوقايمەن بايلانىستا بولعان ساۋاتتى ازامات.

احمەت قورعانبەك ۇلىنىڭ تاريحي دارەجەسىن كوتەرەتىن ەكى-ءۇش قىزمەتى بار. ول – رەسەيدىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى. الاش ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى. «الاش» پارتياسى باعدارلاماسى جوباسىن ازىرلەۋشىلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا, اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ تورعاي ۋەزى كوميسسارى, بالشەبەكتەر زاڭسىز قۋىپ تاراتقان بۇكىلرەسەي قۇرىلتاي جيىنىنىڭ تورعاي حالقى اتىنان سايلانعان دەلەگاتى. كەڭەستىك قازاق اۆتونومياسى زاڭ كوميسسارياتىنىڭ, جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەسى.

الاش زيالىلارىمەن باپ پەن باق, ءومىر مەن ءولىم سىناعان تاۋەكەل كەزەڭىندە تانىسىپ, دوس­تاستى. عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ەلدىك مۇراتتان اينىمادى.

ۇلت زيالىلارىنا قاتىستى ەسكى سۋرەتتەر ىشىنەن ا.ق.بىرىمجانعا قاتىستى ەكى-ءۇش بەينە كوزگە وتتاي باسىلادى. ولاردىڭ تاريحي ءمانى دە تەرەڭ. ءبىرىنشىسى – رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسى دەپۋتاتتارىمەن تۇسكەن سۋرەتى. سانكت-پەتەربور نەمەسە فين ورماندارى ىشىندەگى كول جاعاسى. التى مۇسىلمان دەپۋتاتى. ەڭ شەتىندە احمەت قورعانبەك ۇلى تۇر. ءبارى دە سەنىمدى, جىگەرلى. قولدارىندا ارابشا «دۋما» دەپ جازىلعان قاعاز. وسى تاقىرىپتا تاعى دا بىرنەشە فوتوسى بار. ەكىنشىسى – وتباسىمەن 1925 جىلى ورىنبوردا تۇسكەن سۋرەت. مۇندا ا.ءبىرىمجان جاسى 54-تە بولسا دا, ءبىرشاما قارتايىپ كەتكەندەي. ءتىپتى سەلدىرلەۋ بولسا دا ساقال قويىپتى. ارادا ەكى جىلعا جەتپەي دۇنيەدەن وتكەنىنە قاراپ, ناۋقاس دىڭكەلەتە باستاعانىن شامالاۋعا بولادى. ءۇشىنشىسى – اسا ماڭىزدى فوتو. بۇل – احمەت قورعانبەك ۇلىن 1927 جىلى 7 قاڭتاردا (قايراتكەر 5 قاڭتاردا قايتقان) اقتىق ساپار­عا شىعارىپ سالۋ ءراسىمى. وقيعا ورنى – لەنينگراد. انانداي جەردە تابىت تيەلگەن ارنايى اربا تۇر. جانىندا – قايعى جۇت­قان ءبىر توپ قازاق. فوتو انىق ەمەس. كونەكوزدەر «وسى توپ­تىڭ ىشىن­دە ءاليحان بوكەي­حان باستا­عان الاش تۇلعالارى, مۇحتار اۋەز, ال­كەي مارعۇلان سەكىلدى لە­نينگرادتىق ستۋدەنتتەر, قايىن جۇرتىنان اۋباكىر سەيدا­لين جانە قايراتكەردىڭ 17 جا­ستاعى پەرزەنتى باتىربەك تۇر» دەپ دەرەك بەرەدى. بۇدان مىنانداي وي تۇيەمىز: ناۋقاس مەڭدەگەن احمەت قورعانبەك ۇلىن بىلىكتى دارىگەرلەرگە قاراتۋ ءۇشىن لەنينگراد ساپارىندا قاسىندا وسى اۋباكىر مەن باتىربەك بولعان. 5-نە احاڭ ءولىمىن تەلەگرافپەن حابارلاعاندا, ماسكەۋدەگى ءا.بوكەيحان لەنينگرادقا پويىزبەن 18 ساعاتتان كەيىن عانا جەتە الادى ەكەن.

ەندى ءبىراۋىز ءسوز سانكت-پەتەربور­داعى ا.ق.ءبىرىمجاننىڭ زيراتى تۋرالى. زامانداستارىنىڭ ەستەلىگىندە «ونىڭ سۇيەگى ۆولكوۆ زيراتىنىڭ مۇسىلمان بولىگىندە جەرلەنگەنى» ايتىلادى. راسىندا, ول – ءتۇرلى ءدىن (پراۆوسلاۆ, پروتەس­تانت, يۋدەي ت.ب.) وكىلى قويىلعان كونە قورىم. رەسەيدىڭ جازۋشىلارىنان ي.تۋرگەنەۆتەن ا.كۋپرينگە دەيىن, عالىمدارىنان د.مەندەلەەۆتەن  ي.پاۆلوۆقا دەيىن وسى زيراتقا جەرلەنگەن.

مىنا زاماندا احمەت ءبىرىم­جان بەيىتىنە العاشقىلار قاتا­رىن­دا زيارات ەتە بارعان قوعام قاي­راتكەرى, ەكس-سەناتور سابىر قاسى­موۆ: «بۇل قورىمعا  حVIII عاسىر­دا ءى پەتردىڭ بۇيرەگى بۇرعان نەمىس ليۋتەراندارى قويىلعان ەكەن. 3 مىڭعا تارتا ادامنىڭ, سو­نىڭ ىشىندە الەمگە بەلگىلى تۇل­عا­لار ەسكەرتكىشى انىقتالعان. سوعان قاراعاندا بولشەۆيزم كە­زەڭىنىڭ وزىندە الاش زيالىلارى ءوز سەرىكتەستەرىن سوڭعى ساپارعا لايىق­تى شىعارىپ سالعان. ونىڭ با­سىنا قۇرمەتپەن قاراپايىم ءارى ماعىنالى اق قۇلپىتاس ورناتقان. پەتەربوردىڭ الاش كەزەڭىن, الاش تاعدىرىن احمەت قورعانبەك ۇلى سۇيەگىمەن دالەلدەپ جاتىر», دەيدى.

احاڭنىڭ جان جارى گۇلجاۋ­ھار المۇحامەدقىزى – ىرعىزدا اعارتۋشى ى.التىنسارى اشقان قىز­دار مەكتەبىنىڭ تۇلەگى. اتاق­تى ىر­عىز باسشىسى, ورىس جاعرا­فيا قوعامىنىڭ مۇشەسى Əل­مۇحا­مەد سەيداليننىڭ پەرزەنتى. قا­زاقستاننىڭ داڭقتى قوس عالى­مىنىڭ – حيميك-اكادەميك با­تىربەك احمەت ۇلى مەن فيزيولوگ-پروفەسسور ىڭكار احمەتقىزىنىڭ, مايدانگەر-ەكونوميست مۇرات احمەت ۇلىنىڭ اناسى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, باتىربەك اباي اتىنداعى قازپي-ءدى ءبىتىرىپ, اكەسىنىڭ سۇيە­گى جاتقان لەنينگرادتاعى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقۋعا اڭسارى اۋادى. كاسىبي ەمتيحاننان سۇرىنبەي وتەدى. بىراق ساياسي سىناق وڭاي بولمايدى. نكۆد 1938 جىلى ونى اباقتىعا جابادى. ۇستازدارى مەن تىلەكتەستەرىنىڭ اۋىز­بىرلىگى ارقاسىندا 1939 جىلى بوساپ شىعادى. ەكىنشى دۇ­نيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان مۇراتقا دا لەنينگرادتى قورعاۋ بۇيىرادى. ول وسىندا اۋىر جارالانىپ,  قارۋلاستارى جاردەمىمەن امان قالادى. سوندا اناسى جا­رىقتىق «سەندەردى اكەلەرىڭنىڭ ارۋاعى جەبەدى!», دەيدى ەكەن...

سانكت-پەتەربورداعى الاش سۇيەگى ءھام قۇلپىتاسى – قازاقتىڭ بۇرالاڭ تاريحىنىڭ كۋاسى.

ايتۋعان دوسبي