فوتو: anatili.kazgazeta.kz
قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتى – حالقىمىزدىڭ تەرەڭ تاريحىنان, باي سالت-داستۇرلەرىنەن, فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمىنان جانە ۇلتتىق رۋحىنان قۇرىلعان اسا قۇندى مۇرا. قازاق ءتىلى – ۇلتتىڭ وزىندىك بولمىسىن, رۋحاني قۇندىلىقتارىن ساقتاۋشى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە زامان تالابىنا ساي دامىپ كەلە جاتقان ءتىل. مادەنيەت پەن ءتىل تىعىز بايلانىستا بولعاندىقتان, ءتىل مادەنيەتى – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ اجىراماس بولىگى دەپ ەسەپتەيمىن.
قازاق ءتىلى ارقىلى ءبىزدىڭ حالىقتىڭ ويلاۋ جۇيەسى, بولمىسى, ومىرگە دەگەن كوزقاراسى كورىنىس تابادى. حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتى, ماقال-ماتەلدەرى, جىر-داستاندارى مەن ءان-كۇيلەرى وسى ءتىل ارقىلى عاسىرلار بويى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتىپ كەلەدى. اباي, جامبىل, ماحامبەت سياقتى ۇلى اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارى دا ءتىلدىڭ بايلىعىن, تەرەڭدىگىن جانە كوركەمدىگىن پاش ەتەدى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ كەلەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ءتىلدىڭ مارتەبەسى ايتارلىقتاي ءوستى, ال تسيفرلىق ءداۋىردىڭ كەلۋىمەن قازاق ءتىلى جاڭا تەحنولوگيالارمەن ۇيلەسە وتىرىپ, زاماناۋي مادەنيەتكە بەيىمدەلىپ وتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەر, ونلاين كونتەنت, كينو, ادەبيەت, مۋزىكا سىندى مادەني ونىمدەر قازاق تىلىندە كوبىرەك ۇسىنىلىپ جاتىر. دەمەك, بۇعان سۇرانىس كوپ.
قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتى تەك ادەبيەتپەن شەكتەلمەيدى. ءتىل – كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىلاتىن قارىم-قاتىناس قۇرالى, ول ارقىلى ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ جانە مورالدىق-ەتيكالىق نورمالار بەرىلىپ وتىرادى. مىسالى, قازاق حالقىنا ءتان قوناقجايلىلىق, ۇلكەنگە قۇرمەت كورسەتۋ, سوزگە توقتاۋ سياقتى ادەتتەر ءتىل ارقىلى ۇرپاققا ۇيرەتىلەدى. قازاقتا ء«سوزدىڭ كيەسى بار» دەگەن ۇعىم بار. بۇل دا ءتىلدىڭ مادەنيەتتەگى ماڭىزدى ورنىن كورسەتەدى.
قازىرگى قوعامدا ءسوزدىڭ قادىرىنە جەتۋدى, قازاق ءتىلىنىڭ تازالىعىن ساقتاۋدى نازاردان تىس قالدىرىپ جۇرگەندەيمىز. بىرقاتار جۇرتتىڭ قازاقشا سويلەگەنىنە رازى بولامىز دا, ءتىلدى وڭدى-سولدى قويىرتپاقتاۋىنا كەيدە كەشىرىممەن قاراي سالامىز. تۇپتەپ كەلگەندە, ءتىلدى شۇبارلاۋ ونى بىلمەۋدەن دە قاتەرلى.
انا ءتىلىمىز بولاشاقتا ودان ءارى دامىپ, جاھاندىق دەڭگەيدە تانىمال بولۋعا تولىق مۇمكىندىككە يە. باستىسى – قازاق ءتىلىن ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋدە, ونى كۇندەلىكتى ومىردە كەڭىنەن قولدانۋدا حالىقتىڭ قولداۋى مەن ىقىلاسى قاجەت. قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋ – ۇلتتىق بولمىس پەن رۋحاني مۇرانى ساقتاۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى مىندەت. ءتىلدى ساقتاپ, ونى دامىتۋ ءۇشىن بىرنەشە باعىتتا جۇيەلى جۇمىس جاساۋ قاجەت:
1. وتباسىنداعى تىلدىك ورتا
ءتىلدىڭ ساقتالۋى ەڭ الدىمەن وتباسىنان باستالادى. بالا تاربيەسىندە قازاق ءتىلىن قولدانۋ ماڭىزدى ءرول اتقارادى. اتا-انالار ءوز بالالارىمەن قازاقشا سويلەسىپ, ولاردى قازاق ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە جاقىنداتۋى قاجەت. وتباسى ىشىندە انا ءتىلىن كەڭىنەن قولدانۋ ارقىلى بالالاردىڭ ءتىلدى ۇيرەنۋى جانە ونى قولدانۋى تابيعي تۇردە داميدى.
2. مەكتەپتەر مەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى
مەكتەپتەر مەن باسقا دا ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى – قازاق ءتىلىن دامىتۋ مەن ناسيحاتتاۋدىڭ نەگىزگى ورىندارى. قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ سانىن كوبەيتىپ, ساپالى وقۋلىقتار مەن باعدارلامالار ازىرلەۋ وتە ماڭىزدى. ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى بالالار مەن جاستاردىڭ انا تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ, ونى جەتىك مەڭگەرۋىنە جاعداي جاساۋ قاجەت. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن زاماناۋي, ينتەراكتيۆتى وقۋ قۇرالدارى مەن قوسىمشالاردى پايدالانۋ ءتيىمدى.
3. جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ
جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق تىلىندە ساپالى ءبىلىم بەرۋ وتە ماڭىزدى. عىلىمي جۇمىستار, زەرتتەۋلەر مەن تەحنيكالىق ماتەريالدار قازاق تىلىندە قولجەتىمدى بولۋى قاجەت. بۇل تەك ءتىلدىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, ونىڭ عىلىم, تەحنولوگيا, ەكونوميكا سالالارىندا دا قولدانىلۋىنا ىقپال ەتەدى.
4. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىلۋىن ارتتىرۋ
قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ورگانداردا, جۇمىس ورىندارىندا جانە قوعامدىق ورىنداردا كەڭىنەن قولدانۋ كەرەك. كۇندەلىكتى ومىردە قازاق ءتىلىن قولدانۋ ادەتكە اينالۋى ءتيىس. ءاربىر ازاماتتىڭ قازاقشا سويلەپ, ءوز ويىن ەركىن جەتكىزە الۋى – ءتىلدىڭ دامۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور.
5. مەديا مەن مادەنيەتتى دامىتۋ
قازاق تىلىندە ساپالى مەدياكونتەنتتى كوبەيتۋ – ءتىلدىڭ تانىمال بولۋىنا ىقپال ەتەدى. تەلەديدار, راديو, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن ينتەرنەتتەگى كونتەنت قازاق تىلىندە كوپتەپ شىعارىلۋى ءتيىس. قازاقشا فيلمدەر, مۋلتفيلمدەر, سەريالدار, كىتاپتار مەن مۋزىكا حالىققا قولجەتىمدى بولۋى كەرەك. بۇل تەك قازاق ءتىلىن قولداۋ عانا ەمەس, ونى جاستار اراسىندا تانىمال ەتۋگە كومەكتەسەدى.
6. جاستاردىڭ قازاق تىلىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن وياتۋ
قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋدا جاستاردىڭ ءرولى ەرەكشە. جاستاردى انا تىلىنە باۋلۋ ءۇشىن ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا ساي مازمۇن ۇسىنۋ ماڭىزدى. ولارعا ارنالعان قازاقشا ءموبيلدى قوسىمشالار, ويىندار, زاماناۋي تەحنولوگيالار, ونلاين-كۋرستار مەن مەديا ونىمدەر قازاق تىلىندە قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس.
7. قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ەنگىزۋ
قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن زاماناۋي وقىتۋ ادىستەمەلەرىن, تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ قاجەت. ونلاين كۋرستار, ينتەراكتيۆتى پلاتفورمالار, ءتىل ۇيرەتۋ باعدارلامالارى ارقىلى ءتىلدى ۇيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرۋعا بولادى. ءتىل ۇيرەنۋدى ويىن, فيلمدەر جانە مادەني شارالار ارقىلى ۇيىمداستىرۋ ءتيىمدى بولادى.
8. قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيدە دامىتۋ
قازاق ءتىلىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال ەتۋ دە ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى. ورتالىق ازياداعى, شەت ەلدەردەگى قازاق دياسپوراسى قازاق ءتىلىن دامىتۋعا ۇلەس قوسا الادى. سونىمەن قاتار قازاق ءتىلىنىڭ مادەني شارالارىن شەتەلدەردە وتكىزىپ, قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن ورتالىقتار اشۋ دا ءتيىمدى بولار ەدى.
9. قوعامدىق قولداۋ
ءتىلدىڭ ساقتالۋى ءۇشىن قوعامنىڭ جالپى قولداۋى قاجەت. ءاربىر ازامات ءوز انا تىلىنە قۇرمەت كورسەتىپ, ونى كۇندەلىكتى ومىردە قولدانۋعا تىرىسۋى كەرەك. بۇل ۇلكەن مادەني قۇندىلىقتى ساقتاۋ مەن ونى دامىتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام.
قازاق ءتىلىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بىرلەسكەن كۇش-جىگەر مەن ۇلتتىڭ سانا-سەزىمى قاجەت. مەملەكەت, قوعام جانە ءاربىر ادام ءوز ۇلەسىن قوسىپ, ءتىلدى دامىتۋعا اتسالىسسا, قازاق ءتىلى ءارى قاراي وركەندەپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسا بەرەدى. ءتىلدىڭ تىرشىلىگى ونىڭ قولدانىلۋىندا, سوندىقتان قازاق ءتىلىن كۇندەلىكتى ءومىرىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدىرۋ – ءبارىمىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز.
