اگەنتتىك نەدەن قاۋىپتەنەدى؟

تاۋەلدىلىك تومەندەيدى

ء«بىزدىڭ ەلدە ۇلتتىق رەيتينگ اگەنتتىگى جوق. «ۇلتتىق رەيتينگتىك اگەنتتىك تۋرالى» زاڭ جوباسى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تول­تىرۋ ماقساتىندا ازىرلەندى. «ۇلتتىق رەيتينگتىك اگەنتتىك 2025 جىلى جۇمىسىن باس­تايدى» دەلىنگەن قۇجاتتا. قارجى نارى­­عىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىل­دەرى وتاندىق رەيتينگ اگەنتتىگىن قۇرۋ ءۇشىن قاراجات كەرەك ەمەس دەيدى. رەيتينگ اگەنتتىگىنە مەملەكەتتىك دامۋ ينستيتۋتتارى, قار­جى ۇيىمدارى, قور بيرجالارى, نەسيە­لىك بيۋرولار قاتىسادى. ولاردىڭ ءبارى رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ كاپيتالىن قۇ­رايدى. رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءبىر اكتسيو­نەردىڭ ۇلەسى 10 پايىزدان اسپايدى.

قندرا ساراپشىلارى رەيتينگتىك قىزمەتتەر نارىعىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سانىن كەڭەيتۋ ولاردىڭ قىزمەتتەرىنىڭ ورتاشا قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى دەپ ەسەپتەيدى.

«بۇگىندە حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ ەميتەنت رەيتينگىنىڭ ورتاشا قۇنى شامامەن 85 مىڭ دوللاردى (50 مىڭنان 120 مىڭ دوللارعا دەيىن), ەميسسيالىق رەيتينگ 20 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. رەيتينگتىك اگەنتتىكتەر ءۇشىن زاڭنامالىق بازا ازىرلەنگەننەن كەيىن رەيتينگتىك قىزمەتتەر نارىعىنا قاتىسۋشىلاردى كەڭەيتۋ ءۇشىن جاعداي جاسالادى. بۇل رەيتينگتىك قىزمەتتەردىڭ قۇنىن تومەندەتۋگە, دەمەك ولاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا اكەلۋى مۇم­كىن», ەكەنى جازىلعان قۇجاتتا.

تاۋەلسىز ساراپشىلار مۇنداي اگەنت­تىك­تىڭ قاجەت ەكەنىن ءبىرازدان بەرى ايتىپ كەلەدى. جەكەلەگەن قارجى ينستيتۋتتارى, كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى حالىقارالىق رەيتينگ­ اگەنت­تىكتەرىنىڭ بەرگەن باعاسىمەن باعا­لانادى. ولاردىڭ باعالاۋى قارجى­لىق تۇراقتىلىقتى, اشىقتىقتى, ينۆەس­تي­تسيا­لىق تارتىمدىلىقتى جانە باسقا دا كور­سەتكىشتەردىڭ دەڭگەيىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ەلدە دەگەنى ءجۇرىپ تۇرعان ەڭ تانىمالدارى – «Fitch Ratings», «S&P Global Ratings», «Moody's», «S&P», «Fitch» حالىق­ارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ دەرەگىنشە, 2022 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا قۇندى قاعاز­دارىن, وبليگاتسيالارىن شىعا­رىپ ساتاتىن ەميتەنتتەردىڭ ىشىندە 14 بانك پەن 20 مەملەكەتتىك كومپانيا عانا حالىق­ارالىق رەيتينگتەرمەن 100% قام­تىلعان. ال بيرجاداعى 18 ميك­رو­­قار­جى ۇيى­مىنىڭ 33%-ىنىڭ, قارجىلىق ەمەس 42 كوم­­پانيانىڭ 14%-ىنىڭ رەيتينگى جوق ەكەن.

ۇلتتىق مۇددە ەسكەرىلسە...

«حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىك­تە­رىنەن كرەديتتىك رەيتينگ الۋ ءۇشىن جۇمسالاتىن شىعىن كوپ. 2020-2022 جىل­دارى ميكرو­قارجى ۇيىمدارى مەن قارجىلىق ەمەس كومپانيالار وبلي­گاتسياسىنىڭ ەداۋىر بولىگى «KASE»-دە كرەديتتىك رەيتينگىسىز ورنالاستىرىلىپ ساتىلدى. بۇل بىلىكتى ەمەس ينۆەستورلار ءۇشىن تاۋەكەلدەر تۋعىزىپ, قۇندى قاعازىن وتكىزەتىن ەميتەنتتەر وزىنە قاراجات تارتۋ بويىنشا نارىقتىڭ الەۋەتىن تولىق پايدالانا المايدى», دەپ ءتۇسىندىردى قنردا.

وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ باسىندا قندرا-نىڭ «استانا» حالىق­ارالىق قارجى ورتالىعىندا اككرەديت­تەلگەن رەسەيلىك «Acra» اگەنتتىگىنىڭ رەيتينگتىك زەرتتەۋلەرىن مويىندايتىنى ايتىلدى. ساراپشىلاردىڭ سوزىن­شە, قندرا-نىڭ ۇلتتىق رەيتينگ اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمىنە تاپ سول «Acra» سەبەپ بولۋى مۇمكىن. سەبەبى ەاەو-عا ورتاق رەيتينگ قۇرۋ ماسە­لەسى 2022 جىلدان باستاپ اشىق ايتىلا باستادى. رەسەيلىك ساراپشىلار وداق اياسىندا «Moody’s», «S&P», «Fitch»-ءتىڭ قىزمەتىنە تىيىم سالايىق دەگەندى اراگىدىك ايتىپ قالىپ ءجۇر. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا القاسىنىڭ 2020 جىلعى 20 قازانداعى №148 قۇجاتى «ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قارجى نارىعى سالا­سىنداعى زاڭناماسىن ۇيلەستىرۋ جو­نىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن» بەكىتتى. اتالعان جوسپاردىڭ 27-تارماعىنا سايكەس 2024-2029 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا وداق ەلدەرى رەيتينگ اگەنتتىكتەرىنىڭ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا قويىلاتىن تالاپتاردى ۇيلەستىرەدى. كەسىمدى مەرزىمگە بەس جىل قالدى. وعان دەيىن ءوز اگەنتتىگىمىزدىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرمەسەك, ءبىراز مۇمكىن­دىكتى ۋىستان شىعارىپ الامىز.

وتاندىق مارتەبەنى قالاي بەلگىلەگەن ءجون؟

قارجىگەر ءىلياس يساەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەاەو-عا مۇشە ەلدەر «ەاەو: قارجى نارىعىنداعى زاڭنامالاردى ۋنيفيكاتسيالاۋ» تۋرالى كەلىسىمگە 2018 جىلى ەرەۆاندا قول قويدى. بۇل قۇجات ەاەو ەلدەرىندەگى بانك وكىلدىكتەرىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەدى. سەبەبى رەسەيلىك «Acra» اگەنتتىگى ىشكى نارىقتا مويىندالدى. كۇنى ەرتەڭ ەاەو-دا رەيتينگ اگەنتتىگى اشىلسا, تىزگىن تاعى دا وزگەلەردىڭ قولىندا كەتىپ, مۇمكىندىگىمىزدى باعالاۋ تەتىگىنەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن.

«بىزگە تەك حالىقارالىق اگەنتتىكتەردىڭ باعاسى عانا ەمەس, باعالاۋدىڭ ۇلتتىق جۇيەسى دە كەرەك. باستاپقى كەزدە قيىن بولۋى بەك مۇمكىن. رەيتينگ اگەنتتىگى حالىقارالىق نارىققا شىعا المايدى. نارىقتىڭ سىيىمدىلىعى نەبارى 22 بانكتەن, 27 ساقتاندىرۋ ۇيىمىنان, 21 بروكەرلىك ۇيىمنان, 237 مقۇ-دان, 92 كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيا ەميتەنتىنەن, جالپى قورىتىندىسىندا 399 نىساننان قۇرالعان. بىزدە كوپ جايت ۇلتتىق بانكتىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى. مۇنداي اگەنتتىكتەردىڭ كەم دەگەندە بانك, بيزنەس جانە بيرجا وكىلدەرىنەن جاساقتالعان 10 اكتسيونەرى بولۋ كەرەك. سول كەزدە عانا ول ۇلتتىق بانكتەن نەمەسە ۇكىمەتتەن تاۋەلسىز بولادى. بولماسا شىعار-شىقپاس جانى بار, ءالسىز ۇيىم بولىپ شىعا كەلەدى. ءدال قازىر بىزگە ىشكى نارىقتىڭ بەتالىسىن تىنىسىنان تانيتىن ۇيىمدار كەرەك. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى ىشكى نارىق پەن تاۋەكەلدەردى, ونىڭ ىشىندە ساياسي تاۋەكەلدەردى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە باعىتتالۋى كەرەك. وعان كوپ سالماق سالۋعا بولمايدى. سونىمەن ءبىر مەز­گىلدە جاس اگەنتتىكتى حالىقارالىق رەي­تينگتىك ۇيىمدارمەن سالىستىرىپ نە­مەسە باسەكەگە ءتۇسىرىپ, «شارشاتىپ» الۋعا دا بولمايدى. ول باستاپقى كەزدە ەلىمىزدىڭ ىشىندە عانا مويىندالۋعا ءتيىس. حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ باعالاۋى دا ارقاشان يدەالدى جانە بەيتاراپ بولا بەرمەيدى. رەيتينگى وتە جوعارى كومپانيانىڭ قۇندى قاعازدارى قۇلدىراپ, ۇيىمنىڭ ءوزى بانكروتقا ۇشى­راعان وقيعالار تاريحتا كوپ بولعان. سوندىقتان حالىقارالىق اگەنتتىكتەر بولجامىن ناقتىلايتىن كەزدە وتاندىق رەيتينگ اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋىن دە قاپەرگە الۋ كەرەك. بۇل ولاردىڭ قۇزىرەتىن كۇشەيتىپ, قارجىلىق-ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرادى», دەيدى ءى. يساەۆ.

ءبىر جاعىنان شىعىندى ازايتادى

ساراپشى راسۋل رىسمامبەتوۆ بىزگە ءوز اگەنتتىگىمىز ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە رەيتينگتىك باعا­لاۋدى الۋعا كەتەتىن جەرگىلىكتى ەمي­تەنت­تەردىڭ شىعىنىن ازايتۋ ءۇشىن كەرەك دەگەن پىكىردى قولدايدى.

«ەكىنشىدەن, ەلدەگى يۋريسديك­تسياداعى كورپوراتيۆتىك قارىز نارىعى كەيىنگى 3-4 جىلدا تۇراقتى دامي باستاعانىن تومەندەگى دەرەكتەر ناقتىلايدى: 2023 جىلى «KASE»-دە 28 ەميتەنت جالپى سوماسى 1,3 ترلن تەڭگەدەن استام 62 وبليگاتسيا شىعارىلىمىن ورنالاستىردى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كورسەتكىشىنەن ءۇش ەسە جوعارى. جوعارىدا ايتىپ وتكەن «ۇلكەن ۇشتىكتىڭ» رەيتينگىن نەگىزىنەن مەملەكەت قاتىساتىن كومپانيالار, سونداي-اق قارجى سەكتورىنىڭ ۇيىمدارى ساتىپ الادى. شە­تەل­دىكتەردىڭ ۇلەسى بار كومپانيالاردىڭ ءبارى­نىڭ رەيتينگ اگەنتتىكتەرى بار. «KASE»-دە ورنالاستىرىلعان ىشكى كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالار نارىعىنا حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرى قىزمەت كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ۇلتتىق اگەنتتىك كومەگىمەن ىشكى نارىقتىڭ ەرەكشەلىكتەرىن شەتەلدىك اگەنتتىكتەر تەرەڭ زەرتتەي الادى. بۇل بانكتەردىڭ شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىمەن ينتەگراتسياسىن تەرەڭدەتەدى. شوب وكىلدەرىنىڭ بيرجاعا جولىن اشادى», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

قندرا ۇلتتىق رەيتينگ اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايتىنىن جانە ونىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇددەلى ەكەنىن اشىپ ايتىپ وتىر. بۇل ىشكى نارىقتىڭ تىنىسىنا, وتاندىق كومپانيالاردىڭ جاي-كۇيىن زەرتتەپ جۇرگەن تاۋەلسىز ساراپشىلارىمىز بەن ەكونوميستەرىمىزگە جاقسى مۇمكىندىك. ماسەلەگە دايىندىعىمىزدىڭ قانداي ەكەنى الداعى بىرەر جىلدا بەلگىلى بولادى.

الماتى