وتىرىسقا ادىلەت, مادەنيەت جانە اقپارات, سىرتقى ىستەر, سونداي-اق تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-مينيسترلەرى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق ۆكب رەجىمىندە وبلىستار, استانا, الماتى جانە شىمكەنت قالالارى اكىمدىكتەرى اپپاراتتارىنىڭ باسشىلارى جانە اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى. وتىرىس سۋردواۋدارمانى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, رەسمي ينتەرنەت-رەسۋرستا جانە Youtube ارقىلى ونلاين تاراتىلدى.
وتىرىستى اشقان ورك توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋ ماسەلەسى ازاماتتاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ ماقساتىندا جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. رەفەرەندۋمعا قويىلعان ماسەلە مىناداي: ء«سىز قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋعا كەلىسەسىز بە؟».
قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى قازاقستان: زاڭ جانە ءتارتىپ, ەكونوميكالىق ءوسۋ, قوعامدىق وپتيميزم» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا الداعى رەفەرەندۋم كەڭ اۋقىمدى جالپىۇلتتىق ديالوگتىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. شىن مانىندە, جاڭا قوعامدىق-ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرىپ, نەگىزگى مەملەكەتتىك شەشىمدەردى قابىلداۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارىنىڭ ىرگەسى قالانىپ جاتىر.
ورك باسشىسى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تاعايىندالعان ساتتەن باستاپ ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيالارى رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ فۋنكتسيالارىن ورىندايتىنىن, رەفەرەندۋمدى دايىنداۋدى جانە وتكىزۋدى ۇيىمداستىراتىنىن ءتۇسىندىردى.
ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى شاۆحات وتەمىسوۆ ءسوز سويلەدى. اعىمداعى جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ءتيىستى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا تۇزەتۋلەر قابىلدانعان بولاتىن. ش.وتەمىسوۆ قاتىسۋشىلارعا رەفەرەندۋم تۋرالى جاڭارتىلعان زاڭنامانى ءتۇسىندىردى. نەگىزگى جاڭاشىلىقتاردىڭ قاتارىندا – ۇلتتىق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ, سونداي-اق شەتەلدىك باق وكىلدەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن بەكىتۋ (بۇرىن بۇل ماسەلە رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامامەن رەتتەلمەگەن, وسىعان بايلانىستى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سىلتەمە نورماسى كوزدەلگەن). سونداي-اق جاڭارتىلعان زاڭنامادا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ بارىسىن جاريا ەتۋ ءتارتىبى ايقىندالادى (وسى ماسەلەدە بىرىڭعاي قولدانۋ پراكتيكاسى ماقساتىندا سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس وزگەرىستەر ەنگىزىلدى). رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزەڭىندە قوعامدىق پىكىرگە ساۋال سالۋ جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرى ءتۇسىندىرىلدى, ولار تۇزەتۋلەرگە سايكەس سايلاۋ زاڭناماسىندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.
ورك مۇشەسى رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ جۇمىسىنداعى جاڭاشىلىقتار تۋرالى دا ايتتى. رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋ سايلاۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار جاڭارتىلعان رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭنامادا رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ شەشىمدەرى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شاعىمدانۋ ماسەلەسى دە ناقتى رەگلامەنتتەلگەن.
وسى ماسەلە بويىنشا نۇرلان ءابدىروۆ ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بايقاۋشىلار توبىن كەڭەيتۋ, ولاردى اككرەديتتەۋ ءتارتىبىن ناقتىلاۋ, سونداي-اق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بولۋ قاعيدالارىن ايقىنداۋ, ساۋال سالۋدى جۇرگىزۋ جونىندەگى تۇزەتۋلەر ۇدەرىستىڭ اشىقتىعىن جانە ازاماتتاردىڭ حاباردار بولۋىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىنىن, ۇدەرىستى ۇيىمداستىرۋدى جەتىلدىرەتىنىن, سونداي-اق ەقىۇ/دياقب ۇسىنىمدارىنىڭ قابىلدانعانىن ايعاقتايتىنىن اتاپ ءوتتى.
كۇن تارتىبىندەگى ەكىنشى ماسەلە بويىنشا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى كونستانتين پەتروۆ بايانداما جاسادى. ناۋقاننىڭ جالپى ۇزاقتىعى تاعايىندالعاننان داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن 35 كۇن بولادى. داۋىس بەرۋشىلەردىڭ تىزىمدەرىن جاساۋ بويىنشا جۇمىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاعايىندالعاننان كەيىن بىردەن باستايدى. داۋىس بەرۋدەن 20 كۇن بۇرىن, ياعني 15 قىركۇيەكتە تىزىمدەر رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنە جانە ەلەكتروندىق تۇردە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا بەرىلەدى. ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا بولاتىن ورىندارىندا قۇرىلعان رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ تىزىمدەرى ازاماتتارعا تانىسۋ ءۇشىن داۋىس بەرۋ كۇنىنە 5 كۇن قالعاندا ۇسىنىلادى.
سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ازاماتتاردىڭ بولۋ ورنىن اۋىستىرعان كەزدە داۋىس بەرۋ قۇقىعىنا ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى بويىنشا داۋىس بەرۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. ەسەپتەن شىعارۋ كۋالىگى ءبىر ەلدى مەكەن شەگىندە رەفەرەندۋمنىڭ باسقا ۋچاسكەسىندە داۋىس بەرۋگە قاتىسقىسى كەلەتىن ازاماتتارعا بەرىلمەيدى.
بيۋللەتەندەر رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنە داۋىس بەرۋگە دەيىن 3 كۇننەن كەشىكتىرىلمەي جانە 1 كۇننەن كەشىكتىرىلمەي جەتكىزىلەدى. داۋىس بەرۋ 6 قازاندا تاڭعى 07.00-دەن 20.00-گە دەيىن وتەدى.
رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ ەكى ءتۇرى تارتىلاتىن بولادى: ازاماتتاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جانە ازاماتتاردىڭ ۋاقىتشا بولاتىن جەرلەرىندە قۇرىلعان. رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنىڭ جالپى سانى – 10 327 (ونىڭ ىشىندە ازاماتتاردىڭ تىركەلگەن جەرى بويىنشا – 9 709, ۋاقىتشا بولاتىن جەرلەرىندە – 618), ونىڭ ىشىندە شەتەلدىك ۋچاسكەلەر – 78 (63 ەلدە). رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ سانى – 70 049 ادامدى قۇرايدى.
اعىمداعى جىلعى 1 شىلدەدەگى جاعداي بويىنشا سايلاۋشىلار تىزىلىمىنە تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تۇراقتى تىركەلگەن 12 176 968 ازامات ەنگىزىلدى. ازاماتتارعا تىزىمدەردە وزدەرىن تەكسەرۋگە جانە داۋىس بەرۋگە ارنالعان ۋچاسكەنىڭ ورنالاسقان جەرىن بىلۋگە مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ءتيىستى ونلاين سەرۆيستەر مەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردى قولدانۋ پراكتيكاسىن جۇرگىزەدى.
وكر وتىرىسى بارىسىندا 2024 جىلعى 6 قازانعا تاعايىندالعان رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى نەگىزگى ءىس-شارالاردىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارى بەكىتىلدى, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم قۇجاتتارىنىڭ نىساندارى بەلگىلەندى, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ تىزىمدەرىمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ تۋرالى, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ماسەلەلەر قارالدى. ورك توراعاسى وڭىرلەردەن كەلگەن رەفەرەندۋم كوميسسيالارى مۇشەلەرىنىڭ نازارىن كۇنتىزبەلىك جوسپاردا كورسەتىلگەن بارلىق ءىس-شارالار بەلگىلەنگەن مەرزىمدەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋگە ءتيىس ەكەندىگىنە اۋداردى.
ول سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستى جانداندىرۋدى, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋدى تەكسەرۋ بويىنشا اقپاراتتىق سەرۆيستەردىڭ (Call-ورتالىقتاردىڭ, تسيفرلىق سەرۆيستەردىڭ, ينتەرنەت-رەسۋرستاردىڭ) جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ باسشىسى اكىمدىكتەرگە رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىندە مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلداۋدى تاپسىردى.
ءۇشىنشى ماسەلە بويىنشا ورك مۇشەسى اناستاسيا ششەگورتسوۆا بايانداما جاساپ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزەڭىندەگى ۇگىتتىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن ءتۇسىندىردى. ماسەلەن, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس رەسپۋبليكانىڭ ازاماتتارى مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەرى رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان ماسەلەگە ءوز پىكىرىن «جاقتاپ» نەمەسە «قارسى» ايتۋ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرىلەدى, بۇل ۇگىت بولىپ سانالادى. ۇگىت پلاكاتتار, پاراقشالار, باننەرلەر جانە باسقا دا ەلەكتروندىق جانە باسپا ماتەريالدارىن شىعارۋ ارقىلى جۇرگىزىلۋى مۇمكىن. سونداي-اق زاڭدا جينالىستار, ميتينگىلەر, ازاماتتار جيىندارىن وتكىزۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ۇگىت جۇرگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل رەتتە زاڭنامادا ۇگىت جۇرگىزۋ كەزىندە بەلگىلى ءبىر شارتتاردىڭ ساقتالۋى كوزدەلگەن.
بارلىق ۇگىت ماتەريالدارىندا وسى ماتەريالداردى شىعارعان ۇيىم, ولاردىڭ باسىلعان ورنى مەن تارالىمى, ولاردى شىعارۋعا جاۋاپتى تۇلعالار تۋرالى مالىمەتتەر بولۋعا ءتيىس. ءانونيمدى ۇگىت ماتەريالدارىن تاراتۋعا تىيىم سالىنادى. كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى كۇشتەپ وزگەرتۋگە, رەسپۋبليكانىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋگە, سوعىسقا, الەۋمەتتىك, ناسىلدىك, ۇلتتىق, ءدىني, تەكتىك-توپتىق جانە رۋلىق ۇستەمدىككە, سونداي-اق قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زومبىلىققا تابىنۋعا ۇگىتتەۋگە جول بەرىلمەيدى. ۇگىت ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ مەنشىك يەسىنىڭ كەلىسىمىمەن ارنايى بولىنگەن ورىنداردا جانە وزگە دە نىسانداردا جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس. جابىق ءۇي-جايلاردان تىس ۇگىت (جينالىستار, ميتينگىلەر) بەيبىت جينالىستار تۋرالى زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس جۇرگىزىلەدى.
ۇگىت رەفەرەندۋم تاعايىندالعاننان كەيىن باستالادى. بۇل رەتتە رەفەرەندۋمنىڭ الدىنداعى كۇنى (ۇنسىزدىك كۇنى) جانە رەفەرەندۋم وتكىزىلەتىن كۇنى ۇگىت جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنادى. داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايلاردان تىس جەردە بۇرىن ىلىنگەن باسپا ۇگىت ماتەريالدارى, پلاكاتتار سول ورىنداردا ساقتالسا بولادى.
كۇن تارتىبىندەگى ءتورتىنشى ماسەلە بويىنشا ورك حاتشىسى مۇحتار ەرمان بايانداما جاساپ, قازاقستاندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتىنىڭ اشىلعانى تۋرالى حابارلادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى رەتىندە حالىقارالىق بايقاۋ ينستيتۋتىن اشۋ بويىنشا ءوزىنىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن تۇراقتى ورىندايتىنىن اتاپ ءوتتى.
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 4-تارماعىنا سايكەس رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە شەت مەملەكەتتەردەن جانە حالىقارالىق ۇيىمداردان اككرەديتتەلگەن بايقاۋشىلار, شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسا الادى.
قازاقستاندا شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ شاقىرۋى بويىنشا رەفەرەندۋمدى بايقاۋعا قاتىسا الادى. شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بايقاۋشىلارى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا ورك جانىنان اككرەديتتەلەدى.
اعىمداعى سايلاۋ ناۋقانىندا اككرەديتتەۋدى جۇرگىزۋدى استانا ۋاقىتى بويىنشا ساعات 18.00-دە داۋىس بەرۋ كۇنىنە 5 كۇن قالعاندا, ياعني 2024 جىلعى 30 قىركۇيەكتە اياقتالادى.
وتىرىستا نۇرلان ءابدىروۆ داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرىن وقىتۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى كوميسسيا مۇشەلەرىن وقىتۋ جۇمىسىن اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە – تامىز ايلارىندا باستادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە كاسكادتىق ءادىس قاعيداتى بويىنشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وكىلەتتىكتەرىن تۇراقتى كاسىبي نەگىزدە جۇزەگە اسىراتىن اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ اراسىنان 139 جاتتىقتىرۋشى دايىندالدى. قازىرگى ۋاقىتتا سەرتيفيكاتتالعان جاتتىقتىرۋشىلار اۋماقتىق رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ 1 583 مۇشەسى ءۇشىن ترەنينگتەر وتكىزەدى.
15 قىركۇيەككە دەيىن ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ (توراعالاردىڭ, توراعا ورىنباسارلارى مەن حاتشىلاردىڭ) باسشىلىق قۇرامى ءۇشىن وقىتۋ ۇيىمداستىرىلادى – 30 981 ادام جانە داۋىس بەرۋ كۇنىنە دەيىن ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ 37 346 باسقا مۇشەلەرى وقىتۋدان وتەدى. وسىلايشا, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بارلىق قۇرامى وقىتۋمەن قامتىلاتىن بولادى.
ءداستۇرلى ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ, ساياسي پارتيالاردىڭ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيلەردە وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
سونداي-اق ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ باسشىسى وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردى ورك مۇشەلەرىنىڭ رەفەرەندۋمدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وڭىرلەرگە ينسپەكتسيالىق ساپارلارى جوسپارلانعاندىعى تۋرالى حاباردار ەتتى. اتاپ ايتقاندا, حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ, داۋىس بەرۋ كۇنىنە ۋچاسكەلەردىڭ دايىندىعى جانە ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرۋى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە مۇگەدەكتىگى بار جانە داۋىس بەرۋ كەزىندە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار ازاماتتار ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى.
وتىرىستان كەيىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن ءداستۇرلى بريفينگ ءوتتى.
