بۇرىندارى جاي اۋىل-ايماق پەن مەكتەپ اينالاسىنىڭ اڭگىمەسىن ءسوز ەتەتىنبىز. بۇل جولى قالعانسىر مۇعالىمى اۋلەت-وتباسى تاريحىنىڭ نازىك ءبىر سىرىن اقتارسىن.
ايتقاندايىن, كەلەستىڭ ءبىر شەتىندەگى «قالعانسىر» دەگەن جەر اتاۋى سىر وزەنى تاسىعاندا قالىپ قويعان سۋدى مەڭزەيدى ەكەن. تۇسپالى دا بار, شىندىعى دا بار ادەمى توپونيم. ال مۇنى سول ماڭداعى القاكول, كوزدىكول, اششىكول گيدرونيمدەر تولىقتىرىپ تۇرعانداي.
ەرەكەڭنىڭ اتاسى ساتىبالدى ايگىلى بايتوعاي, قوجاتوعاي مەكەندەرى ەنگەن بولىستىڭ حاتشىسى, كەيىن بولىسى بولىپتى. ول كىسىنىڭ اكەسى مايلىقوجا اقىنمەن ارالاس-قۇرالاسىپ جۇرسە كەرەك, ساتىبالدى جاستاي وسى شايىردىڭ جىرلارىن, تەرمەلەرىن جاتتاپ ءوسىپتى.
تاشكەنتپەن شەكتەسەتىن كەلەس اۋدانىنىڭ قيىرداعى قالعانسىرى كەيىنگى شاردارا قالاسىنا ءتيىپ تۇر. بۇل ولكەنىڭ بىرەسە وزبەككە, بىرەسە قازاققا رەسمي تەلىنگەنى – ءوز الدىنا اڭگىمە. توتەسىنەن تارتقاندا تاريحي تۇركىستان رەسپۋبليكاسى ورتالىعىنا دەيىن 100 شاقىرىم شىعار. نە كەرەك, 1917 جىلعى توڭكەرىس بۇل وڭىرگە دە وڭاي تيمەدى. اسىرەسە كەشەگى بولىس, مولدا كوزگە شىققان سۇيەلدەي بولدى. مىنە, سول اۋمالى-توكپەلى شاقتا دۇنيەگە شەكەسى تورسىقتاي ۇلى كەلەدى. ەسىمىن سىدىق دەپ قويادى. وسى بالاسى 7-گە تولعاندا, دالىرەك ايتساق, قازاقتىڭ باي-باعلاندارىن قيىر مەن شيىرعا ايدايتىن 1928 جىل كەلگەندە, ساتىبالدى وتباسى ءبىر تۇندە قىزىلقۇم اسىپ, ودان ءارى وزبەكستان ارقىلى تاجىكستانعا ارىپ-اشىپ جەتەدى.
ءسىرا, جالعىز بولماسا كەرەك. ۇلكەن ۇلى راۋانعا وسى وڭىردەگى مىڭباي بولىستىڭ قىزىن قۇدا ءتۇسىپ اپەرگەن ەكەن. ماڭايىندا زامانا شىدەرلەگەن وسىنداي تاعدىرلاستار جينالعانعا ۇقسايدى.
كەشەگى مۇرتىن بالتا شاپپايتىن قازاقتىڭ بي-بولىستارىنا حودجەنتتىڭ توپىراعىن باسىپ, اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشۋ بۇيىرادى. كوپ ەڭبەكشىنىڭ قاتارىندا مال باعىپ, تاۋدىڭ ساي-سالاسىندا ەگىن سالادى. ۇرپاق وربىتەدى.
بۇگىنگى كوزبەن قاراساڭىز, شاردارا مەن حودجەنتتىڭ اراسى 250 شاقىرىم عانا. بىراق ورتادا قالىڭ وزبەكستان ەلدى مەكەندەرى جاتىر. ءىز جاسىرۋعا دا, سىر جاسىرۋعا دا قولايلى امال.
ساتىبالدى بولىستىڭ تاجىكستانداعى جان جاراسى, مۇڭ-قايعىسى, اسىرەسە اتا-بابا جەرىن اڭساۋى ءبىر كىتاپقا جۇك بولعانداي.
مايلىقوجانىڭ تەرمەلەرىن ىڭىلداپ ايتىپ وتىرىپ, كوڭىل قاپاسىن شىعارادى ەكەن.
«وزىڭە دە كەزەك بار,
ولگەندى كورىپ جاسىما.
نەلەر كەلىپ, نە كەتپەس,
ەر جىگىتتىڭ باسىنا.
بۇ داۋرەن ەكى كەلمەيدى,
شاپقاندا اتىن قامشىلاپ.
باسىڭنان داۋلەت كەتكەن سوڭ,
جامان دوس كەلمەس قاسىڭا...»
تاعدىردىڭ جازۋىمەن بولىستىق قىزمەتىنىڭ باستالعان تاريحى بار دا, اياقتالعان تاريحى بەيمالىم ساتەكەڭە توپىراق جات جۇرتتان بۇيىرادى. بىراق ولە-ولگەنشە بالاسىنا «اينالايىندار, قالايدا ەلگە قايتىڭدار!» دەپ وتىرادى ەكەن...
وسى تۇستا «قۇجات قايدا؟» دەيتىن ءبىزدىڭ عالىم اعايىنداردىڭ ەسىنە سالا كەتەتىن ءبىر دەرەك بار. ەرمەك سىدىق ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بولىس اتالارى سايگ ۇلىكتەرىن سايلاپ, مىقتى جىگىتتەرىن ەلدەن حابار الۋعا جىبەرىپ وتىرعان. بۇل – شەتتەگى اعايىنمەن ۇزىلمەگەن بايلانىستى اڭعارتادى.
نە كەرەك, سىدىق ساتىبالدى ۇلى قازاقستانعا كۇنى كەشەگى 1978 جىلى عانا قايتۋعا مۇمكىندىك الادى. سول جىلى اكەسىنىڭ جات جەردە باقيعا وزۋى دا ەلگە ورالۋ باستاماسىن تەزدەتكەن سياقتى. بۇعان دەيىن, ءسىرا, كوزى ءتىرى شولاقبەلسەندىلەردەن, ارىزقويلاردان قايمىققان-اۋ.
ەندى اڭگىمەنى قايماعى بۇزىلماعان قازاق داستۇرىنە قاراي بۇرايىق. 1921 جىلى تۋعان سىدىق سىر بويىن جايلاعان بايلار-جانداردىڭ 1927 جىلعى قۇلپىناي اتتى قىزىمەن كوڭىل جاراستىرىپ, شاڭىراق كوتەرگەن. ەكەۋى قول ۇستاسىپ, بالشەبەكتەن قاشقان اكەلەرىمەن بىرگە بارلىق قيىندىقتى – تار جول, تايعاق كەشۋدى كورەدى. قۇلپىناي اۋلەتكە سىيلى كەلىن بولادى. بىراق قۇداي پەرزەنتتەن قىسىپ, بالا سۇيە المايدى...
ەرلى-زايىپتى وسىلاي ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ جۇرگەندە, بىردە سۇيەگى قوراسان قوجا قىزىلكوز احمەت جولىعا كەتەدى. ارينە, سىدىقتىڭ قايعىسىن ول, احمەتتىڭ اۋليەلىگىن سىدىق بىلمەيدى. سوندا قىزىلكوز ساۋەگەي: «جارقىنىم, شەرلى ەكەنسىڭ! ەكىنشى كەلىن الاسىڭ. قۇدايىم ەكى بالا, ەكى قىز بەرەدى. ۇلكەنىن ەرمەك قوي, قىز تۋسا قاسيەت دەپ اتا. قام جەمە, ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بولاسىڭ!» دەپتى.
وسى اڭگىمە قۇلپىناي بايبىشەنىڭ دە قۇلاعىنا جەتەدى. جۇرتتان بۇرىن سول قۋانادى. قۇربان شالىپ, ەرىنە ۇرپاق وربىتەر لايىقتى جار ىزدەۋگە كوشەدى.
قازاقتىڭ سوزىمەن ايتساق, ءبىر بالاسىمەن جىلاپ قالعان كەرەيدىڭ ۇلشا ەسىمدى كەلىنشەگىنە ۇشىراسادى. وزىنەن تۋرا ون جاس كىشى ەكەن.
ءپىرادار قىزىلكوز احمەتتىڭ ايتقانى ايداي كەلەدى. العاش سول تاجىكستاندا ەرمەك دۇنيەگە كەلەدى. بۇدان كەيىن قاسيەت تۋىلادى. قوجەكەڭ ءدال بولجاعانداي, بۇلاردىڭ ارتىنان جاراتقان باقىتكۇل مەن قامبارالىنى بەرەدى.
سوندا تۇڭعىش بالاسى تۋعاندا سىدىق 48 جاستاعى ەل اعاسى ەكەن. ۇلكەن ەكى پەرزەنتتى قۇلپىناي بايبىشە قوينىنا سالادى. ۇلشا اناعا ەرىپ كەلگەن بالاقان دا اتا-تەگىن ۇمىتپاي وسى اۋلەتتە جەتىلەدى. كەيىنگى ۇل مەن قىزعا ەكى اعا مەن ءبىر اپكە قورعان بولادى. بولىس بالاسىنىڭ قوس جۇبايى تاتۋ ابىسىنداي, اپالى-سىڭلىدەي ءومىر سۇرەدى. بۇلارعا پانا بولعان جەر – تاجىكتىڭ ماتچين اۋدانى ەكەن. وسى ايماق ەرتەدە ءوز الدىنا ماسچو بەكتىگى ەكەن دە, كەيىن سامارقانعا قاراپتى. اسا تاۋلى-تاستى دەسەدى. تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان ەلدەرى شەكاراسى وسى تاۋلاردا تۇيىسەدى ەكەن.
اكەسى ايتقان ەكى دەرەك ەرمەك سىدىق ۇلىنىڭ ەسىندە قالىپتى. ءبىرىنشىسى – تاجىكتىڭ جىلقى ەتىن جەمەسە دە, سايگ ۇلىككە قۇرمەتى. كىسى قايتقاندا, جىلقىسى دا جوقتاسىن دەپ, يەسى ەككەن اعاشقا بايلاپ قوياتىن كورىنەدى. ال ءمايىتتى قورىمعا جەرلەردە مارقۇمىنىڭ اتىن ەرتتەپ, كوزىن قارا نە كوك ماتامەن تاڭىپ, يەسىنىڭ مولاسىنا دەيىن جەتەكتەپ اپارادى ەكەن. قارالى جيىننان كەيىن جىلقى ءۇش كۇن ءۇيىنىڭ الدىندا ەرتتەۋلى, جۇگەندەۋلى تۇراتىن كورىنەدى. بۇل دا – ارۋاق سىيلاۋدىڭ ءجونى بولسا كەرەك.
ەكىنشىسى – تاجىكتىڭ ەشكى ەتىنە, سۇتىنە, تۇبىتىنە, تەرىسىنە قۇمارلىعى. كەڭەستىك ولشەممەن العاندا ەشكىنىڭ ءباسى قازاقتاعى قويدان قىمبات بولىپتى. «اتا-اجەم, اكە-شەشەم «تاجىك حالقىنا ەش وكپەمىز جوق, قيىن كەزەڭدە وزەككە تەپپەدى. قايتا ءبىزدى باۋىرىنا تارتتى. جەتى-سەگىز جىلدا تاجىكشە سۋداي اعىپ تۇردىق. بىراق بىزدە دە, ولار دا ءداستۇردىڭ بەرىكتىگىنەن قۇداندالى بولا المادىق. بۇل ەلدى اڭساۋىمىزدى تەرەڭدەتتى» دەيتىن, – دەپ ەسكە الادى ەرەكەڭ. – ەلگە جەتكەندە اكەلەرىمىز «پاراساتتى, ۇستامدى ادامدارمەن قۇدا بولۋىمىز كەرەك» دەگەندى قۇلاققا قۇيىپ وتىردى. سولاي بولدى دا. تۋىس دەگەننەن شىعادى, ايگىلى كومپوزيتور مىڭجاسار ماڭعىتاەۆ – ءبىزدىڭ مەدەۋكە ناعاشىمىزدىڭ جيەنى (مەدەۋكە – ۇلشا انامىزدىڭ اكەسى)».
تاعدىردىڭ جازۋىمەن سىدىق 1983 جىلى 62 جاسىندا, ۇلشا 1989 جىلى 52 جاسىندا, ال قۇلپىناي بايبىشە 1991 جىلى 64 جاسىندا باقيعا وزادى. اۋلەت اناسى دۇنيە سالعاندا ەرمەك سىدىق ۇلى ءىنى-قارىنداستارىنا باس يە 22 جاستاعى مۇعالىم ەدى. قازىر ءبارى ءۇيلى-باراندى. وسكەن-ونگەن. قىزىلكوز احمەت بولجاعان قاسيەت قارىنداسىنان تۋعان جيەنى رۇستەم – ءمۇفتيات سالاسىندا جاس قىزمەتكەردىڭ ءبىرى. «ورنىندا بار وڭالار» دەگەن وسى دا.
ايتۋعان دوسبي
