زامان اعىمىنا قاراي, قوعام مەن مەملەكەت ومىرىندە تۋىنداپ وتىراتىن جاڭا ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ, ۇلتتى ۇيىستىرۋ, مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ قالىپتاسقان قۇقىقتىق جۇيەنى جەتىلدىرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس. زەرتتەۋلەرگە جۇگىنەر بولساق, دەموكراتيالىق تۇرعىدا دامۋ دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ وزىندە بيلىك پەن قوعامنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن قامتاماسىز ەتەتىن ساياسي پارتيالار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, كاسىپوداقتار, تاۋەلسىز ءباسپاسوز, سوت جۇيەسى, سايلاۋ ۇدەرىسى سياقتى ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارى جەتىلدىرىلىپ وتىرادى. بۇل ورايدا بيلىك پەن قوعامنىڭ اراقاتىناسىنىڭ دالەلدەنگەن وزىق تەتىكتەرىن قولدانىپ قانا قويماي, قوعام دامۋىنىڭ ءتيىستى كەزەڭىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرەتىن جاڭا تەتىكتەر مەن تاسىلدەردى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت.
كەز كەلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما قوعام ومىرىندەگى ساياسي-قۇقىقتىق ءمانى وراسان زور, اسا كۇردەلى ۇدەرىس.
رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا قۇقىقتىق مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىراتىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن, سونداي-اق مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىندايتىن قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ىرگەلى نەگىزىن قالىپتاستىردى. اتا زاڭعا سايكەس قۇقىقتىق جۇيەنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن باياندى ەتەتىن جاڭا زاڭدار قابىلداندى.
الەمدەگى جانە ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك احۋال مەن ساياسي-قوعامدىق ۇدەرىستەردى ءجىتى باقىلاپ, جاھاندىق سىن-تەگەۋىرىندەرگە توتەپ بەرەتىن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە كونستيتۋتسيالىق نورمالار مەن قاعيداتتاردى قوعام دامۋىنا بەيىمدەۋ ماقساتىندا ايتارلىقتاي جۇمىس جۇرگىزىلدى. دەگەنمەن كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن الدىڭعى تۇزەتۋلەر نەگىزىنەن پرەزيدەنتتىڭ قۇزىرەتىن نىعايتۋعا بايلانىستى بولعانى بەلگىلى. مۇنداي بىرجاقتى وزگەرىستەرگە ارقاشان دەرلىك جوعارىدان باستاماشىلىق جاسالىپ وتىردى.
2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر وڭ باعىتتا باستالعانىنا قاراماستان ساياسات پەن ەكونوميكاداعى ءمونوپوليزمنىڭ ساقتالىپ قالۋى, كوزگە كورىنەتىندەي ناتيجە بەرمەي, قيۋى شەشىلمەگەن قايشىلىقتىڭ شيەلەنىسۋىنە اكەلدى. ازاماتتار اراسىندا ورىن العان م ۇلىكتىك جىكتەلۋ, وعان قوسا حالىقتىڭ ايتارلىقتاي بولىگىنىڭ تۇرمىس دەڭگەيى تومەندەۋى قالىپتاسقان كەلەڭسىز جاعدايدى وزگەرتۋگە نيەتتەنگەن قوعامدىق سانانى وياتۋعا تۇرتكى بولدى. مۇنداي جاعدايدا ەل ىشىندە وڭتايلى ساياسي احۋال قالىپتاستىرۋ, مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋى, كەڭ اۋقىمدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورلەۋ, الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى ورناتۋ قيىنعا سوعاتىنى انىق بايقالىپ, قوعامدا جۇيەلىك وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگى تۋىندادى. وسىلايشا, تەڭگەرىمدى ساياسي بازا بولماي ەكونوميكالىق وركەندەۋدىڭ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۋدىردى. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتەگى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ساياسي قايتا قۇرۋلاردى جۇرگىزۋگە باسا نازار اۋدارعان بولاتىن.
ال 2022 جىلعى 16 ناۋرىزداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى اياسىندا پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىن كەشەندى جاڭعىرتۋدىڭ باعدارلاماسىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىستىرىپ, ەلىمىزدى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن اۋقىمدى رەفورمالار ۇسىندى. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەيىنگى جىلداردا قالىپتاسقان, اسىرەسە 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا ايقىن كورىنگەن قوعامداعى, مەملەكەتتەگى ەلەۋلى كەمشىلىكتەر مەن شيەلەنىستى ماسەلەلەردى جويۋعا باعىتتالدى.
قالىپتاسقان ساياسي مودەلدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ وڭتايلى تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋ, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءتيىمدى ديالوگىن قۇرۋ, حالىقتىڭ سۇرانىسى مەن ۇسىنىستارىنا نەگىزدەلگەن ساياسي رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ – كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگىزى رەتىندە ايقىندالدى. ەڭ باستىسى, نەگىزگى زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر جالپى جۇرتشىلىق وكىلدەرى ايتقان ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە اشىقتىق پەن ادىلەتتىلىكتى بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە, مەملەكتىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان ساياسي جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلىپ كەلەدى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق ينستيتۋتىنىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋ ماقساتىندا ماڭىزدى قادامدار جاسالىپ وتىر.
ۇشتەن ءبىر بولىگى دەرلىك وزگەرتىلگەن كونستيتۋتسيا ساياسي جۇيەنى ايتارلىقتاي جاڭارتىپ, جالپى قوعامداعى دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى تەرەڭدەتۋگە بارىنشا ىقپال ەتتى. ماڭىزدىسى, اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىرتقى جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە باتىل توتەپ بەرە الاتىنىمىزعا دەگەن وتانداستارىمىزدىڭ سەنىمىن ايتارلىقتاي نىعايتتى.
ارينە, كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى اياقتالعان دەپ ساناۋعا بولمايدى. رەفورمالار ۇزدىكسىز. كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى وزەكتەندىرۋ جانە ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن باقىلاۋ بويىنشا ءالى دە كوپ جۇمىس اتقارىلۋى قاجەت. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋدىڭ تابىستىلىعى تەك ساياسي ەرىك-جىگەرگە ەمەس, قوعامنىڭ مۇنداي رەفورمالارعا قانشالىقتى دايىن ەكەنىنە جانە ولاردى قوعام قالاي قابىلدايتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى.
بۇگىندە ماڭىزدى پىكىرتالاستاردىڭ تاقىرىبىنا اينالىپ وتىرعان كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق دامۋدىڭ بىرقاتار شەشىمىن تالاپ ەتىپ وتىرعان ماسەلەلەر دە بار. ەڭ وزەكتىلەرى – ەلىمىزدىڭ زاڭ شىعارۋشى ورگاندارىندا ازاماتتاردىڭ وكىلدىگىنە, ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, باق قىزمەتىنە, سايلاۋ ۇدەرىسىنە, ونىڭ ىشىندە سايلاۋ ورگاندارىن قالىپتاستىرۋ تارتىبىنە, اكىمدەردى سايلاۋ جاعدايىندا جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنا قاتىستى ماسەلەلەر. سونداي-اق جاڭا كونستيتۋتسيانى ازىرلەۋ بويىنشا دا جەكەلەنگەن ۇسىنىستار جاسالعانىن ەسكەرۋ قاجەت. سوندىقتان ءارى قارايعى رەفورمالارعا تەك مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار عانا ەمەس, مەملەكەتتىك بيلىكتى ىسكە اسىرۋ تەتىگىن قۇرايتىن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ساراپتامالىق قوعامداستىقتاردىڭ وكىلدەرى جانە بەلسەندى ازاماتتىق ۇستانىمى بار ازاماتتار دا قاتىسۋعا ءتيىس.
كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپ پەن زاڭداردىڭ ادىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ – مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى مىندەتى. بۇكىل مەملەكەتتىك, قوعامدىق, جەكەمەنشىك ۇيىمدار, جەكەلەگەن لاۋازىم يەلەرى جانە بارشا ازامات كونستيتۋتسيا ۇستەمدىگىنىڭ ساقتالۋىنا اسا مۇددەلى. بۇل رەتتە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, سونداي-اق زاڭداردىڭ ناقتى ورىندالۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ ايرىقشا ماڭىزعا يە.
ەلىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن لاۋازىم يەلەرىنىڭ تاراپىنان قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قوعامدا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. تۇپتەپ كەلگەندە, ادىلەتتىلىك – ادام قۇقىقتارىنىڭ تولىق ساقتالۋىنىڭ باستى كەپىلى. سوندىقتان ادىلدىك يدەياسى مەملەكەتتىك ساياساتتا عانا ەمەس, جالپى قوعام ومىرىندە باستى يدەولوگياعا اينالۋعا ءتيىس. ال ادىلەتتىلىكتىڭ نەگىزى – زاڭدى ساقتاۋ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ ايتقانداي, زاڭ مەن ءتارتىپ – ادىلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ نەگىزگى تىرەگىنىڭ ءبىرى. ازاماتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى زاڭدىلىقتى مۇلتىكسىز ساقتاۋ مەن قوعامدىق ءتارتىپتى بارىنشا نىعايتۋ جولىندا جۇدىرىقتاي جۇمىلعاندا عانا قوعامدا ادىلدىك دەڭگەيى جوعارىلايدى. ءاربىر ازاماتتىڭ ءوزىنىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا بەيجاي قاراماي, نەمقۇرايدىلىققا جول بەرمەۋى اسا ماڭىزدى. مۇنىڭ ءبارى قوعام ءومىرىنىڭ بۇلجىماس نورماسىنا اينالۋعا ءتيىس. بۇل قاعيدات بارلىق وتانداسىمىزعا قاتىستى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە مۇلدە توزبەيتىن ءارى ونى قاتاڭ ايىپتايتىن قوعام قالىپتاسۋى قاجەت.
سەرىك سىدىقوۆ,
زاڭگەر
