جاڭا وقۋ جىلى: جاڭالىق پەن دايىندىق

ءيا, بارلىعىنىڭ ماقساتى – ەلدىڭ بولاشاق تاربيەلى, تانىمى تەرەڭ, ءبىلىمدى بۋىنىن قالىپتاستىرۋ. بۇل بەلەستى باعىندىرۋعا البەتتە وڭ وزگەرىس, تىڭ ءادىس, كەز كەلگەن ساتكە ساقاداي ساي ازىرلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. انە-مىنە دەگەنشە جاڭا وقۋ جىلى باستالعالى جاتىر. بالاباقشالار تاربيەلەنۋشىلەرىن, مەكتەپتەر وقۋشىلارىن, كوللەدجدەر ستۋدەنتتەرىن قابىلداۋعا تولىق دايىن با؟ بيىل قانداي وزگەرىستەر بار؟ قىركۇيەك قارساڭىندا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءار ساتىسىندا جاڭا وقۋ جىلىنا بايلانىستى جاڭالىقتار مەن دايىندىق دەڭگەيىنە شولۋ جاساپ كورگەن ەدىك.

مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن وقىتۋ. ەلىمىزدە 2-6 جاس ارالىعىنداعى شامامەن 1 ملن بالانى قامتيتىن 11 472 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم جۇمىس ىستەيدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا 77 مىڭنان اسا جاڭا ورىن اشۋ جوسپارلانعان. 2024 جىلدىڭ ءۇش ايىندا 8 849 ورىنعا ارنالعان 125 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم پايدالانۋعا بەرىلدى. جاڭا ورىنداردى اشۋ جۇمىستارى مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى سالۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىن قايتا جاڭعىرتۋ جانە كەڭەيتۋ, جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەر جانىنداعى, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ ءبىرىن­شى قاباتتارىنداعى شاعىن ورتا­لىقتار جەلىسىن كەڭەيتۋ, جە­كە­مەنشىك مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم­داردا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسىن ورنالاستىرۋ ارقىلى كوزدەلىپ وتىر. سوڭعى 5 جىلدا بالاباقشاعا جولداما الۋدىڭ كەزەگى ەكى ەسەگە تومەندەدى. بۇگىنگى تاڭدا 2-6 جاستاعى بالالاردى قامتۋ 91% قۇرايدى. بيىل بۇل كورسەتكىشتى 92,5%-عا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. وسى ءبىلىم ساتىسىنداعى جاڭالىققا كەلسەك, ەلىمىزدىڭ مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ دامۋ كارتاسى ەنگىزىلدى. بۇل كارتا بالالاردىڭ دامۋىن باقىلاۋعا, ولاردىڭ بويىندا داعدىلاردىڭ قانشالىقتى قالىپتاسقانىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مانار اداموۆا اتاپ وتكەندەي, اتالعان كارتا باستاۋىش سىنىپ پەداگوگتەرىنە بالالاردىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىن ودان ءارى مەڭ­گەرۋىندە ماڭىزدى قۇرال بولماق. كارتا تسيفرلىق فورمات­قا اۋىستىرىلىپ, ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ دەرەكتەرى بازاسىمەن ينتەگ­راتسيالانعان, مەكتەپتەرگە اقپا­رات­تى بەرۋدە مەكتەپكە دەيىنگى جانە باستاۋىش ءبىلىم اراسىن­دا­عى ۇزدىكسىز بايلانىستى قام­تاماسىز ەتەدى.

«مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالاردىڭ دامۋ كارتاسى ءار بالانىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە, ونى مەكتەپتە ءساتتى ءبىلىم الۋعا دايىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كارتادا دامۋدىڭ بارلىق ماڭىزدى قىرلارى كورسەتىلگەن: فيزيكالىق جاعدايى, تيپتىك وقۋ باعدارلاماسىن مەڭگەرۋ بارىسىندا قالىپتاساتىن كوممۋ­نيكاتيۆتىك, تانىمدىق, زيات­كەرلىك, شىعارماشىلىق, زەرتتەۋ, الەۋمەتتىك-ەموتسيونالدىق داعدىلارى. مۇنداي جۇيەلى ءتاسىل ساپالى ءبىلىم الۋىنا, بالا­لار­دىڭ باستاۋىش مەكتەپكە ءساتتى بەيىمدەلۋىنە ىقپال ەتەدى», دەپ تولىقتىردى م.اداموۆا.

ءبىز بالاباقشاعا بارمايتىن بالالاردىڭ دا مەكتەپكە دايىندىعىن, تاربيە مەن قاجەتتى ءبىلىم داعدىسىن يگەرۋىن نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالاسى بار اتا-انالارعا وسى وقۋ جىلىنداعى تاعى ءبىر جاڭالىقتى ايتا كەتكىمىز كەلەدى. الداعى قاراشا ايىندا «بەسكە دەيىن ۇلگەر» موبيلدىك قوسىمشاسى ىسكە قوسىلادى. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان بۇل قوسىمشا ۇيدە بالا تاربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا دەنساۋلىق, تاماقتانۋ, تاربيە, داعدىلاردى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋ, ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرۋ بويىنشا تانىمدىق اقپا­رات بەرەدى. قوسىمشانىڭ ماز­مۇ­نى الەمدىك ينستيتۋتتاردىڭ نەيرو­بيو­لوگيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ عىلى­مي دەرەكتەرى نەگىزىندە ازىر­لەنگەن جانە ءبىزدىڭ مادەني-تاري­حي قۇندىلىقتارىمىز ەسكەرىل­گەن. دەپارتامەنت ديرەكتورى م.اداموۆانىڭ ايتۋىنشا, اتالعان قوسىمشا قازىر قاراعاندى, شى­عىس قازاقستان, قىزىلوردا, اق­توبە وبلىستارىنىڭ مەكتەپكە دەيىن­گى ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ قاناتقاقتى رەجىمدە سىناقتان ءوتىپ جاتىر. ونى تولىق ماسشتابتاۋ قاراشا ايىندا جۇزەگە اسىرىلادى. سونداي-اق ونىڭ مازمۇنى ساباقتارعا ارنالعان يدەيالار مەن تاجىريبەلىك كەڭەستەر ۇسىنىلا وتىرىپ, كونسۋلتاتسيالىق ورتا­لىقتاردا پايدالانىلادى. ءمو­بيلدى قوسىمشا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردىڭ كون­سۋل­تاتسيالىق پۋنكتتەرىندە قول­جە­تىمدى بولادى. اتا-انالار مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردى تاربيەلەۋ, دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تاۋلىك بويى ادىستەمەلىك جانە پسيحولوگيالىق كومەك الا الادى.

«جايلى مەكتەپتەر» – قازاقتىلدى

ورتا ءبىلىم. ءبىلىم سالاسىنىڭ بۇل ساتىسىنا كەلگەندە اتا-انالار مەن وقۋشىلاردى «العاشقى قوڭىراۋ قاي كۇنى سوعىلادى؟» دەگەن سۇراق كوبىرەك مازالايدى. ويتكەنى 1 قىركۇيەك – ءبىلىم كۇنى جەكسەنبىگە تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. ەڭ الدىمەن وسى سۇراقتىڭ باسىن اشىپ الايىق. اتالعان ماسەلەگە وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى: ء«بىلىم كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى ءىس-شارا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە ءداستۇرلى تۇردە 1 قىركۇيەكتە بولادى. 1 جانە 11-سىنىپ ءۇشىن 1 قىركۇيەكتە «مەكتەبىم – مەيىرىم مەكەنى» تاقىرىبىندا سالتاناتتى جيىن وتەدى. 2 قىركۇيەكتە – جاڭا وقۋ جىلىنىڭ ءبىرىنشى كۇنى – «مەنىڭ وتانىم – قازاقستان» تاقىرىبىندا بىرىڭعاي سىنىپ ساعاتىمەن باستالىپ, ساباق كەستەسىنە ساي جالعاسادى», دەپ جاۋاپ بەردى.

مينيسترلىكتىڭ اقپاراتىنا سايكەس, پەداگوگتەردىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋگە قاتىستى ەڭبەك كودەكسىنىڭ 79-بابى بويىنشا جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەردىڭ ناقتى جۇمىس ىستەگەن جانە جۇمىس ىستەمەگەن ۋاقىتىنىڭ ەسەبىن جۇرگىزۋگە مىندەتتى. دەمالىس جانە مەرەكە كۇندەرى جۇمىس ىستەگەن قىزمەتكەردىڭ قالاۋىنا قاراي باسقا دەمالىس كۇنى بەرىلەدى نەمەسە قىزمەتكەردىڭ كۇندىك (ساعاتتىق) مولشەرلەمەسى بويىنشا كەمىندە ەكى ەسە مولشەردە اقى تولەنەدى.

بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بو­يىنشا 7 859 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. قولايلى ورتا قۇرۋ ماقساتىندا 280 مەكتەپتە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى جىلدىڭ 20 تامىزىنا دەيىن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا العاش رەت 20 مەكتەپ ىسكە قوسىلدى. مينيسترلىكتەن «جايلى مەكتەپتەردىڭ» وقىتۋ ءتىلى تۋرا­لى ارنايى سۇراعانىمىزدا, «قازاق­تىل­دى بولادى» دەگەن جا­ۋاپ الدىق. 2024 جىلى 536,0 مىڭ جاڭا وقۋشى ورنىنا ارنالعان 302 مەكتەپتى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل 92 ءۇش اۋىسىمدى جانە وقۋشى ورنى تاپشىلىعى بار 249 مەكتەپتىڭ پروب­­­لەمالارىن شەشۋگە مۇم­­كىن­دىك ­ بەرەدى. بيىل 1 383 روبوتتەحنيكا (214), حيميا (290), بيولوگيا (307), فيزيكا (313), STEM (259) پاندىك كابينەتتەرىن ساتىپ الۋ جوسپاردا بار. سونداي-اق شاعىن قالالاردا, اۋدان ورتالىقتارىندا, اۋىلداردا 7 باعىت بويىنشا (كى­تاپ­­حا­نالاردى, اسحانالاردى, جي­ھاز­­دار­دى جاڭارتۋ, كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ, پاندىك كابي­نەت­­تەر, قاۋىپسىزدىك شارتتارىن جاقسارتۋ) 1 000 مەكتەپتى جاڭ­عىر­تۋ جوسپارلانعان.

قازىرگى ۋاقىتتا Starlink سپۋت­­نيك­تەرى 1 879 مەكتەپتىڭ 1 731-دە ورناتىلعان. مەملەكەتتىڭ باسىم مىندەتى بالالاردىڭ قاۋىپ­سىز­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ولار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ قالا بەرەدى. ورتكە جانە تەرروريزمگە قارسى قاۋىپسىزدىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋ, دابىل تۇيمەسىنىڭ, بەينە­باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ, تۋرني­كەتتەردىڭ, ليتسەنزيالانعان كۇ­زەت­تىڭ مىندەتتى بولۋى جونىن­دەگى تالاپتار كۇشەيتىلدى. العاش رەت ءبىلىم ۇيىمدارىن قاۋىپسىزدىك جۇيە­لەرىمەن بارىنشا جاراق­تاندىرۋ قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ 2024-2025 جىلدارعا ار­نالعان وڭىرلىك جوسپارلارى بەكى­تىلدى.

جاڭا وقۋ جىلىندا 7,9 مىڭ ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا 3,9 ملن بالا وقىتىلادى. 1 قىركۇيەكتەن باستاپ 1,7 ملن وقۋشى تەگىن تاماقتانادى. جىل سايىن الەۋمەتتىك وسال ساناتتاعى وتباسىلارعا كومەك كورسەتىلەدى. بيىل 510 مىڭ بالانى مەكتەپكە دايىنداۋعا ءتيىستى كومەك كورسەتىلدى. وسى ماقساتتا بيۋدجەتتەن 22,6 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلعان.

قوسىمشا ءبىلىم. بالالار, اسىرەسە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جان-جاقتى دامۋىندا قوسىمشا ءبىلىمنىڭ ماڭىزى زور. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى اياسىندا 100 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ نىسانىنىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانىپ وتىر, مۇنىڭ 37-ءسى – وقۋشىلار سارايى جانە 63-ءى – ونەر مەكتەبى. ونىڭ ىشىندە 2023 جىلى 9 وقۋشىلار سارايى سالىندى, جوسپارعا سايكەس 2024 جىلى 13, 2025 جىلى 20, 2026 جىلى 24, 2027 جىلى 34 نىسان پايدالانۋعا بەرىلەدى. بۇل نىساندار وقۋشىلار مەن جاس تالانتتاردى دامىتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك ۇسىنا وتىرىپ, مادەني جانە ءبىلىم كەڭىستىگىن كەڭەيتۋگە جول اشادى.

ينكليۋزيۆتى ءبىلىم. قولدانىس­تاعى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭىندا جازىلعانداي, بارلىق بالا ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, تۇر­عىلىقتى نەمەسە دەنساۋلىق جاع­دا­يىنا قاراماستان, ساپالى ءبىلىم الۋعا قۇقىلى. وسى رەتتە ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتە­تىن وقۋشىلار دا نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. بۇل باعىتتاعى جا­ڭا­لىقتار مەن دايىندىققا كەلسەك, وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋ جاعدايىندا پسي­حولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قول­داۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى مودەلىن ەنگىزىپ جاتىر.

ءبىرىنشى دەڭگەيدە سىنىپ جەتەك­شىلەرى مەن مۇعالىمدەر بالاعا سىنىپتا نەمەسە توپتا ساباق كەزىندە قولداۋ كورسەتەدى. ەكىنشى دەڭگەي پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق سۇيەمەلدەۋ قىز­مەتىنىڭ ماماندارىن, ونىڭ ىشىندە پەداگوگ-پسيحولوگتەردى, الەۋمەتتىك پەداگوگتەردى, ارنايى پەداگوگتەر مەن پەداگوگ-اسسيستەنتتەردى تارتۋدى كوزدەيدى. قاجەت بولعان جاعدايدا ءۇشىنشى دەڭگەيدە سۋردو­پەداگوگتەر, تيفلوپەداگوگتەر, باسقا دا ساراپشىلار, بەيىندى ماماندار قوسىلادى.

وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىندەگى ينكليۋزيۆتى جانە ارنايى ءبىلىم بەرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى لاۋرا بۋتاباەۆا: «بۇل شارالار وقۋدا قيىندىقتارى بار بارلىق بالاعا ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا بايلانىستى قابىلدانعان. پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق قولداۋدىڭ ءۇش دەڭگەيلى مودەلىنىڭ ناتيجەسىندە بالالار وزدەرىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن جەكە مۇمكىندىكتەرىنە بارىنشا سايكەستەندىرىلگەن قولداۋ الادى. سونىمەن قاتار بۇل ءاربىر بالانىڭ ءوز الەۋەتىن ارتتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ينكليۋزيۆتى ءبىلىم ورتاسىن قالىپتاستىرادى», دەدى.

باس-اياعى ەلىمىزدىڭ مەكتەپ­تە­رىندە 1 051 ينكليۋزيانى قولداۋ كابينەتى جۇمىس ىستەيدى. اتالعان كابينەتتەردە پسيحولوگتەر, ارنايى جانە الەۋمەتتىك پەداگوگتەر, سونداي-اق پەداگوگ-اسسيستەنتتەر ەرەكشە ءبىلىم بەرۋدى قاجەت ەتەتىن بالالارعا قولايلى جاعداي جاساپ, ولاردى مەكتەپ ورتاسىنا بەيىمدەۋگە كومەكتەسەدى.

تەحنيكالىق-كاسىبي ءبى­لىم. بۇ­گىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 772 كوللەدج بار. وقۋ-اعارتۋ مينيستر­­لىگى تاراتقان اقپاراتتا كور­سە­تىل­گەندەي, 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورى­تىن­دىسى بويىنشا 104 كوللەد­جدىڭ ماتەريالدىق تەحني­كالىق بازاسى جاقساردى, بۇل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 64 كوللەدجگە ارتىق. ەلىمىزدەگى كوللەدجدەردە 542 مىڭ ستۋدەنت وقيدى, ولاردىڭ 344 مىڭى تەگىن, ياعني گرانت نەگىزىندە ءبىلىم الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2025 جىلى سۇرانىسقا يە ماماندىقتار 100% تەگىن قامتاماسىز ەتىلەدى. وقۋ جىلىنىڭ باسىندا بۇل كورسەتكىش 90%-دى قۇراۋعا ءتيىس. 2024-2025 وقۋ جىلىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن مەملەكەتتىك تاپسىرىس 60 مىڭ ورىنعا ارتتى, وسىلايشا مەملەكەتتىك تاپسىرىس­پەن 145 مىڭ ادامدى قامتۋ جوس­پاردا بار. جالپى, جەرگىلىكتى جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ۇلعايتۋ ارقىلى جاس­تاردى, ءبىرىنشى كەزەكتە 9-سىنىپ تۇلەكتەرىن تەگىن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك بىلىممەن قامتۋدى بيىل 90%-عا دەيىن, 2025 جىلعا قاراي 100%-عا جەتكىزۋ جوس­پار­لانعان.

2024 جىلعى 1 قىركۇيەكتەن باستاپ كوللەدجدەردىڭ 278 مىڭ ستۋدەنتىنە ستيپەنديا مولشەرى تاعى 50 پايىزعا ۇلعايادى. ياعني ەكى جىل ىشىندە ستۋدەنتتەرگە ستي­پەنديا 2022 جىلعى ستيپەن­ديا مولشەرىنەن 2 ەسە ءوستى. شاكىرتاقى مولشەرى ورتا بۋىن مامان­دىقتارى بويىنشا 31 مىڭ تەڭ­­­­گە­دەن 41 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, جۇمىس بىلىكتىلىگىنە قاراي 32 مىڭ تەڭگەدەن 43 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ارتادى.

قازىرگى تاڭدا كاسىپتىك-تەح­ني­كالىق ءبىلىم ۇيىمدارى ستۋدەنت­تەردى جاتاقحانامەن 85 پايىز قامتىپ وتىر. كوللەدج ستۋدەنت­تەرى ءۇشىن 2024-2025 جىلدارى 2003 ورىندىق 7 جاتاقحانانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان: 189 ورىندىق 1 جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى (پاۆلودار وبلىسىندا).