تۇرمىس پەن ۇلى وقيعالار

ءيا, كەڭەستىك كەزەڭدە قازاق ادەبيەتى ءوزىنىڭ التىن ءداۋىرىن باستان كەشىردى دەپ جاتادى. شوعىر-شوعىر شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. رۋحاني تۇعىر بيىكتەپ, ادەبيەتكە دەگەن ولشەم ءوستى. «جۇلدىز», «قازاق ادەبيەتى» سىندى ادەبي گازەت-جۋرنالداردىڭ تارالىمى شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ, ءتىپتى ءاربىر شوپاننىڭ ساپتاما ەتىگىنىڭ قونىشىندا ءجۇردى. «بارىندا ورالىڭنىڭ وينا دا كۇل, سوۆەتتىڭ سوتسياليستىك زامانىندا» دەيتۇعىن ۇرانشىل ونەر دە ەتەك الدى سوندا. قاريا ۋاقىت ءبارىن ەكشەدى. قاتال ديىرمەننەن وتكەن قاداۋ-قاداۋ دۇنيەلەر سانامىزدا جاڭعىردى, بولاشاق كەمەسىنە ءمىندى.

ال بۇگىن نەگە سول ءبىر تومدىقتار سايا­بىرسىپ قالدى؟ البەتتە, ءارتۇرلى فاكتوردى تاراقتاۋعا بولادى. ءبىرى كەڭەس­تىك كەزدەگىدەي قوماقتى قالاماقى ماسەلەسىنىڭ جولعا قويىلماۋى دەر ەدىك. كارل ماركس «سانانى تۇرمىس بيلەيدى» دەپ بەكەر ايتقان جوق. قازاقتىڭ قادىرى: «مەنى ەڭبەكقور ەتكەن – كەدەيلىك» دەسە, بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. نەگە دەسەڭىز, الدىن الا قارجىسىن العان قالامگەرلەر ەمىن-ەركىن شىعارماسىن جازۋعا وتىردى. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى ءولىارا شاقتاردا كوپ دارىننىڭ بازار جاعالاپ, ناپاقا تابۋ مۇراتىنا كوشكەنى – شىندىق, تراگەديالى شىندىق. الەم ادەبيەتى تاريحىنا نازار سالساق, ماتەريالدىق كۇشتىڭ شىعارماشىلىق يەسىنە ەداۋىر اسەر ەتكەنىن بايقايمىز. بالزاك كوپتەگەن شىعارماسىن اقشا ءۇشىن تۋدىرسا, ەسەنين «پارسى سازدارىن» جازىپ بولىپ, دوسىنا جولداعان حاتى بار. سوندا ولەڭدەردەن تۇسكەن قارجىنى قارىنداستارىنا تەزىرەك جەتكىزۋدى اماناتتايدى. كەيدە سارالاپ قاراساق, كوپتەگەن قۇندى دۇنيە تاپسىرىس­پەن جازىلعانىن اڭعارامىز. ماسەلەن, سان عاسىرعا داڭقى كەتكەن «شاحناما» داستانى ماحمۋد حاننىڭ ارنايى تاپسىرىسىمەن جازىلعانى ايقىن. اقىرى داستاننىڭ ءار تارماعىنا ءبىر التىن دينار سۇراعان پاڭ فيردوۋسي مۇراتىنا جەتە المايدى. بۇل اقىننىڭ ماتەريالدىق تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋ جولىنداعى ۇمتىلىسى ەدى. رۇستەم باتىر ارقىلى بۇكىل ءبىر زاماننىڭ كەلبەتىن كورسەتكەن «شىعىس جۇلدىزى» ءومىرىنىڭ سوڭىندا حانعا قاپا كۇيدە قازا تابادى. گەنريح گەينەنىڭ وسى وقيعا جونىندە ارنايى باللاداسى دا بار. ال « ۇلى حاس حاجيب» اتاعىن العان ءجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتتى بىلىك» داستانىن حانعا تارتۋ ەتكەنى بەلگىلى. ءتىپتى ايگىلى شىعارما پاتشانىڭ ارنايى ىقپالىمەن جازىلعان بولۋى بەك مۇمكىن. ەگيپەت بيلەۋشىسى يسمايل پاشا سۋەتس كانالىنىڭ اشىلۋ قۇرمەتىنە ەلىنە اشەكەيلەپ, ماناتتاپ وپەرا تەاترىن سالعىزادى. ءدۇر ونەر ورداسىن سالتاناتتى راسىممەن اشۋ ءۇشىن پاتشا ايگىلى يتاليالىق دجۋزەپپە ۆەرديگە مۋزىكالىق تىڭ دۇنيە جازۋعا تاپسىرىس بەرەدى. سولايشا كومپوزيتور قوماقتى قالاماقىعا بۇگىنگە دەيىن قۇنىن جوعالتپاعان اتاقتى «ايدا» وپەراسىن ومىرگە اكەلەدى.

ارينە, ماتەريالدىق جاعداي ءوز الدىنا. بىراق وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتتىڭ قارقىنداپ وسۋىنە ەڭ ءبىرىنشى اسەر ەتكەن فاكتور, مەنىڭشە – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس. ويتكەنى رۋسسو ايتقانداي, « ۇلى وقيعالار ۇلى شىعارمالاردى تۋدىردى». بۇل – تالاسسىز اقيقات. نانباساڭىز, ارعى-بەرگى تاريحتى سارالاپ, تەرەڭ ويعا سۇڭگىپ كورىڭىز, وقىرمان.

روبينزون كرۋزو

جالعىز ءوزىڭ جار جاعالاپ اداسىپ, ەلسىز ارالدا قالدىڭ دەلىك. اينالا تاۋ, ورمان, سان-سالالى قاراعاي, شەتەن, قويبۇلدىرگەن, بورتەگۇل, كارى سەكسەۋىل... اسپانعا قاراپ, ويعا شومىپ, ارقىراعان تولقىنعا كوز سۋارىپ, مىنە, سوندا عانا سەن ءوز جالعىزدىعىڭمەن قاۋىشىپ, ءوزىڭ تۋرالى ويلانار ەدىڭ. قايدان كەلدىم؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ىستەپ ءجۇرمىن؟ كىمگە ەردىم؟ كىمنەن نە ەستىدىم؟ نەدەن الداندىم؟ ال قازىر... ءوز ىشىڭە ەندى ۇڭىلە بەرگەندە, تەلەفون شىر ەتەدى, كولىك دىبىسى ەستىلەدى, بالا جىلايدى... ايتەۋىر وزىڭە كەلگەندە ۋاقىت تا, باسقا دا تاپشى. ومىردەگى بارلىق باقىت, بايلىق, جاقۇت, ءزۇبارجات-اشەكەي ءوز ىشىڭدە جاتقانىن بىلسەڭ عوي. بىلمەگەن سوڭ, سىرتتان ىزدەپ ساندالىپ, تاۋ-تاسقا سوعىلىپ جۇرگەنىڭ. ءدال قازىر ساعان ءبارىن توقتاتىپ, ءبىر تۇلعاعا ەلىكتەۋ كەرەك. كىمگە؟ مىسالى, روبينزون كرۋزوعا.