– بۇگىندە ەسىرتكى تۇزاعىنا ىلىنگەندەردىڭ سانى ازايماي تۇر. ەلدەگى ەسىرتكى اينالىمىنا قارسى كۇرەس شارالارى ناتيجە بەرىپ جاتىر ما؟
– ەسىرتكى الەم جۇرتىن الاڭداتقان كۇردەلى احۋالعا اينالدى. بولاشاعىن ويلاعان ءار مەملەكەت بۇل سالاداعى كۇرەستى ءبىر ساتكە دە تولاستاتۋعا بولمايتىنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەر ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءارتۇرلى شارا قابىلداپ, زاڭ نورمالارىن دا زامانعا ساي قاتايتىپ كەلەدى. ناشاقورلار مەن ونى ساتۋشىلاردىڭ جولىنا توسقاۋىل بولۋدىڭ سان ءتۇرلى امالىن قاراستىرىپ, جاھاندىق قاۋىمداستىق تا بۇل ماسەلەنى كۇن تارتىبىنەن تۇسىرگەن ەمەس. ەلىمىزدە دە ەسىرتكىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن جاساپ, زاڭدارىمىزعا دا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ جاتىرمىز. زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىن بولدىرماۋدىڭ ءتۇرلى ءادىس-ءتاسىلىن ەنگىزىپ, بارلىق قۇرىلىمدى قاۋىپتى دەرتكە قارسى جۇمىلا كۇرەسۋگە شاقىرامىز. سەبەبى بۇل – تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەمەس, قوعام بولىپ اتقاراتىن شارۋا.
قازىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ۇكىمەت بۇل باعىتتاعى ءىس-شارالاردى ارتتىرا ءتۇستى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن پرەزيدەنت ەسىرتكىگە قارسى كۇرەستە كەشەندى جوسپار ازىرلەۋدى تاپسىرعان ەدى. كەيىننەن مەملەكەت باسشىسى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قورىتىندى جينالىستارى مەن القا ماجىلىستەرىندە دە ەسىرتكى بيزنەسىنە توقتاۋ سالۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت: «ناشاقورلىق – ۇلت ساۋلىعىنا زور قاۋىپ توندىرەتىن كەسەل. ەسىرتكى جاستاردىڭ جانىن دا, ءتانىن دە ۋلاپ جاتىر. ءبىز ەسىرتكىنى قولدانۋدىڭ, دايىنداۋدىڭ جانە تاراتۋدىڭ جولىن كەسىپ, تامىرىنا بالتا شابۋعا ءتيىسپىز. ايتپەسە بۇكىل ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولادى. بۇل ماسەلە مەنى قاتتى الاڭداتادى. حيميالىق ەسىرتكىلەر نارىقتا كەڭ, وڭاي ساتىلىپ كەلەدى. كريمينالدىق توپتار جاستاردى وسىنداي زاڭسىز ارەكەتتەرگە تارتىپ جاتىر», دەدى. شىندىعىندا دا ەسىرتكىنىڭ ق ۇلىنا اينالعاندار مەن وسى بيزنەستەن پايدا تاۋىپ وتىرعاندار دا ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىنا بالتا شاۋىپ جاتىر. اسىرەسە سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ جاڭا تۇرلەرى بەلەڭ الىپ تۇر. پرەزيدەنتتىڭ ەكى جىل بۇرىن ايتقان تاپسىرماسىنا سايكەس بىلتىر ەسىرتكى بيزنەسىنە جانە ناشاقورلىققا قارسى كۇرەسكە ارنالعان كەشەندى جوسپار قابىلدادىق. ءۇش جىلعا ارنالعان قۇجاتتا قوعام ءۇشىن اسا قاۋىپتى, اسىرەسە سينتەتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل بولۋ, ولارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ جولىن كەسۋ, ادامنىڭ ناشاقورلىققا سالىنعانىن دەر كەزىندە انىقتاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ, ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردىڭ ەسەبىن قالىپتاستىرۋ, ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەسەتىن ورگانداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىن نىعايتۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز.
كەشەندى جوسپاردا كورسەتىلگەن ناقتى باعىتتاردىڭ ساپالى جانە ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى ءۇشىن ءاربىر ءىس-شارا مينيسترلىكتىڭ ءتيىستى قىزمەتتەرىنە بەكىتىلىپ بەرىلدى. قۇجاتتىڭ ءاربىر تارماعىن ىسكە اسىرۋدا ءىس-قيمىل الگوريتمى ازىرلەندى. بۇل ونىڭ ورىندالۋ ديناميكاسىن اپتا سايىنعى سەگمەنتتە باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاجەت بولعان جاعدايدا ءىس-ارەكەتتەرىمىزدى تۇزەتۋ شارالارى قابىلدانادى. وسى 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىمىز جەتى تارماق, جەتپىس جەتى تارماقشادان تۇرادى. مۇندا ءبىز ەسىرتكىمەن كۇرەستە ىشكى ىستەر ورگاندارى عانا ەمەس, باسقا دا كۇشتىك قۇرىلىمدار, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار بىرلەسە اتقاراتىن جۇمىستى كورسەتتىك.
– بيىل دەپارتامەنتتىڭ اتقارعان ناقتى جۇمىسى قانداي؟
– جىل باسىنان بەرى جەتى ايدىڭ ىشىندە 4 724 ەسىرتكى قىلمىسىنا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. ونىڭ 1 962-ءسى – قىلمىس, 1196-سى – وتكىزۋ فاكتىلەرى. وسىنىڭ ىشىندە 400-گە جۋىعى ەسىرتكىنى ينتەرنەت ارقىلى ساتقاندار, 284 فاكتى اسا ءىرى مولشەردە ەسىرتكى تاسىمالداعاندارعا تيەسىلى. سونداي-اق 58 فاكتى ەسىرتكىنى ناسيحاتتاپ, ۇگىتتەگەنى ءۇشىن ءىستى بولعاندارعا قاتىستى. 185-ءى قۇرامىندا ەسىرتكىسى بار وسىمدىكتەردى وسىرۋمەن اينالىسقاندار وقيعاسى. ال 210 فاكتى شەكارا اسىرۋمەن اينالىسقان ەسىرتكى كونترابانداسى بويىنشا قوزعالعان. سونىمەن بىرگە 6 قىلمىستىق توپقا 11 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. جالپى, وسى زاڭسىز اينالىمنان جەتى ايدىڭ ىشىندە 18 توننادان استام ەسىرتكى تاركىلەندى. الىنعان ەسىرتكى زاتتارىنىڭ كوبى – كاننابيس وسىمدىكتەرى. ماريحۋانا – 3,7 توننا, گاشيش – 447 كيلو, سينتەتيكانىڭ ءوزى 370 كيلوعا جەتىپ, 38 ەسىرتكى زەرتحاناسىنىڭ جولى كەسىلدى. وسىنىڭ ىشىندە بولەك ايتا كەتەتىنى, 28-ءى – تازا سينتەتيكالىق ءوندىرىس. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, قازىر ادام ومىرىنە نەگىزگى قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان – وسى سينتەتيكالىق ەسىرتكى.
بۇدان باسقا, بيىل جەتى ايدا 2 755 ءارتۇرلى ينتەرنەت رەسۋرس بۇعاتتالىپ, 1 281 اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. سونداي-اق ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ الدىن الۋعا دا ۇدايى كوڭىل بولىنەدى. بۇل ورايدا بىلتىر التى مىڭنان استام ءىس-شارا اتقارىلسا, بيىل جەتى ايدىڭ وزىندە عانا الدىن الۋ جۇمىستارىنىڭ سانىن 9 738-گە جەتكىزدىك. پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالاردىڭ ىشىندە ءتۇرلى اكتسيا, حالىقپەن كەزدەسۋ, دوڭگەلەك ۇستەل مەن بايقاۋ, سپورتتىق سايىس, جاستاردى سالاماتتى ءومىر سالتىنا شاقىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى تۇسىندىرمە جۇمىستارى بار. ونىڭ ىشىندە تەڭ جارتىسى, ناقتى ايتساق, 4 112 ءىس-شاراعا ءبىلىم وشاقتارى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ماماندارىن تارتىپ, حالىقتى تولعاندىرعان ساۋالدارعا بىرگە جاۋاپ ىزدەدىك. قاۋىپتى دەرتكە شالدىققانداردىڭ وزىمەن پسيحولوگ پەن ناركولوگتەردى شاقىرتىپ جۇمىس جۇرگىزدىك. مىڭعا جۋىق ءىس-شارامىزعا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى تارتىپ, 1 376 ەرىكتىمەن بىرگە اتقارعان جۇمىسىمىز ميلليونعا جۋىق ادامدى قامتىدى.
– وسىنداي كەشەندى جوسپار مەن ناقتى جۇمىس ءتيىمدى ناتيجە بەرىپ جاتىر ما؟
– ارينە, ىستەلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن اشىلىپ جاتقان قىلمىس سانىنا قاراپ باعالاۋعا بولادى. بىراق قوعامدا «جۇمىس ىستەلىپ جاتسا, قىلمىس نەگە ازايمايدى؟» دەگەن پىكىر ايتىلادى. مۇنداي ساۋالدىڭ قويىلعانى دا دۇرىس شىعار. ايتكەنمەن, ەسىرتكى – جاسىرىن قىلمىس. سوندىقتان بۇل سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ ارتۋى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, بىلتىر جاسوسپىرىمدەردىڭ قاتىسۋىمەن 41 ەسىرتكى قىلمىسى انىقتالسا, بيىل جەتى ايدىڭ وزىندە 30-دان اسا قىلمىس بەلگىلى بولدى. ياعني كامەلەت جاسقا تولماعانداردىڭ قاتىسۋىمەن بولعان قىلمىستار. جاسىرىن قىلمىستاردىڭ اشىلۋىنىڭ ءوزى كەشەندى جوسپاردىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. سەبەبى سوڭعى قۇجاتقا سايكەس ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس شارالارىنا بارلىق مەملەكەتتىك ورگان بىرگە كۇش جۇمىلدىرىپ جاتىر. اشىلاتىن قىلمىستىڭ ستاتيستيكاسى ءالى دە وسەدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن عانا قىلمىس سانى ازايۋى مۇمكىن. مىسالى, قوقىس جيناعان كەزدە دە جابىلىپ جۇمىس جۇرگىزگەن العاشقى ۋاقىتتا جينالعان قوقىستىڭ كولەمى كوپ بولادى. كەلەسى جىلى ودان ازىراق شىعادى. سول سەكىلدى جابىلىپ ىستەلگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە العاشقى جىلدارى قىلمىستىڭ ارتۋى ورىندى. بۇل كەشەندى جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن الداعى جىلدارعا دا وسىنداي ناقتى جوسپار قۇرىلىپ, قوسىمشا قۇجات قابىلدايمىز. مۇمكىن سول كەزدەردە ەسىرتكى قىلمىسى باسەڭدەۋى مۇمكىن.
– بۇدان بۇرىن ەسىرتكىمەن كۇرەس جۇمىسى قالاي ءجۇردى؟ بۇگىنگىدەي كەشەندى جوسپار بولمادى ما؟
– بولدى. بىراق قازىرگى كەشەندى جوسپار كەيىنگى سەگىز جىلدان كەيىن قابىلدانعان قۇجات دەسەك بولادى. سوڭعىسى – 2012–2016 جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپار. ونىڭ ءوزى ءبىر جىل بۇرىن ەرتە اياقتالدى. ال قۇجاتتىڭ ءتيىمدى ناتيجە بەرمەۋى ول كەزدە ەسىرتكى كۇرەسىنە قاتىستى جۇمىستى ورتالىقتاندىرۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە جۇكتەلدى. قازىر وسى قاتەلىكتىڭ ورنى تولتىرىلىپ, بارلىق مەملەكەتتىك ورگان ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, جۇيەلى تۇردە جۇمىس اتقارۋعا كىرىستىك. مىسالى, جوسپاردا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ەمدەۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە دەن قويىلىپ وتىر. ستاتيستيكاعا سايكەس وسى كۇنى ناشاقورلىققا شالدىققانداردىڭ سانى ون سەگىز مىڭنان اسقان. الايدا بۇل – تەك رەسمي تىركەلگەندەرى. سول ءۇشىن ەسىرتكىگە تاۋەلدىلەردى ەمدەۋ ورتالىقتارىن زامانعا ساي ەتىپ, جاڭا پالاتالار جاساۋعا دەن قويىپ وتىرمىز. شەكارا قىزمەتى قاۋىپ پەن قاتەرگە قارسى تۇرا بىلەتىندەي, ىرگەمىزدى بەرىك قىلا الاتىنداي ءتۇرلى قورعاۋ, تەكسەرۋ قۇرالىمەن قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. ادىلەت مينيسترلىگى الدىنا ءارتۇرلى ەكسپەرتيزانى ناقتى ءارى تەز جاسايتىن قوندىرعىلاردى الۋ مىندەتتەلىپ وتىر. كەشەندى جوسپار اياسىندا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ اقپاراتتىق قوندىرعىلارىن دا جاڭارتىپ جاتىرمىز.
– ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە قىلمىس كوپ تىركەلەدى؟ وسىنداي قىلمىسقا شاتىلعانداردىڭ جاس ايىرماشىلىعىنا تالداۋ جاسالا ما؟
– قىلمىس ستاتيستيكاسىنا تالداۋ تۇراقتى جاسالادى. قازىر الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ وڭىرىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكى تۇرلەرىنە قاتىستى قىلمىس ءجيى تىركەلەدى. ەسىرتكىنىڭ وسى تۇرىنەن انىقتالعان زەرتحانالاردىڭ تەڭ جارتىسى ەكى وڭىرگە تيەسىلى. ال كاننابيس توپتاعى ەسىرتكىنىڭ كوبى شۋ القابى نەمەسە قىزىلوردا وڭىرىندە وسىرىلەدى. قاراسورا ءشوبى قاپتاعان بۇل وڭىرلەردە جاز بەن كۇز مەزگىلىندە «قاراسورا» ارنايى وپەراتسياسىن وتكىزىپ, تىكۇشاقپەن ەسىرتكى القاپتارىن انىقتايمىز. وكىنىشتىسى, ەسىرتكىگە ەلىككەندەردىڭ كوبى 18–29 جاستاعى جاستار.
– ەسىرتكى قىلمىسىنىڭ ارتۋىنا بىزدەگى زاڭ نورمالارىنىڭ جەڭىل بولۋى دا مۇمكىندىك جاساپ وتىرعان جوق پا؟
– كەيىنگى جىلدارى ەسىرتكىگە قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىسقا جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭداتىلدى. ءتورت جىل بۇرىن قىلمىستىق كودەكسكە ەسىرتكى قۇرالدارىن, پسيحوتروپتىق زاتتاردى نەمەسە سول تەكتەس جانە پرەكۋرسورلاردى ناسيحاتتاعانى نەمەسە زاڭسىز جارنامالاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتى كوزدەيتىن جاڭا باپ ەنگىزىلدى. ەسىرتكى قۇرالدارىمەن زاڭسىز اينالىسقانى ءۇشىن 3 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازىر ەسىرتكى جارناماسى مەن ۇگىت-ناسيحات ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك بار. ەندىگى جەردە ەسىرتكى وندىرىسىمەن اينالىسقانداردى ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز. زاڭ جوباسى ءماجىلىستىڭ ءبىرىنشى وقىلىمىندا ماقۇلداندى. كۇزدەن باستاپ بۇل جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرامىز.
– شەكارا شەبىندەگى قىراعىلىق تا كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن بىلەمىز. قانداي ەلدەردەن قاۋىپ بار؟
– اۋعانستاننان كەلەتىن قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق. بۇرىنعىداي كوپ تاركىلەنبەيدى, بىراق ءالى دە اۋعان اپيىندارى الاڭداتىپ تۇر. بۇدان بولەك, سينتەتيكالىق ەسىرتكى تۇرلەرىن وندىرەتىن قوندىرعىلار كورشىلەس ەلدەردەن ءالى دە تاسىمالدانادى. بۇل ورايدا ءبىز ءارتۇرلى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ءتيىمدى جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. ماسەلەن, شىۇ, ۇقشۇ, بۇۇ سەكىلى ءارتۇرلى ۇيىممەن بىرگە ورتاق حالىقارالىق وپەراتسيالار وتكىزىلەدى. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, ناشاقورلىقسىز الەمدى قۇرۋ جولىنداعى جۇمىسقا بەلسەندى قاتىسىپ, ەلدەگى جاھاندىق دەرتتىڭ دەندەۋىنە قارسى جۇمىس جالعاسادى.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
