قايىربەك 1963 جىلدىڭ 1 تامىزىندا قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانىنا قاراستى كوكتەرەك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1980 جىلى قاراتال ورتا مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ, تۋعان اۋىلىندا مەحانيزاتور بولىپ جۇمىس ىستەدى. ودان سوڭ بوروۆسكويداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ۋچيليششەسىن ءتامامداپ, «كامەنسك-ۋرالسك» كەڭشارىندا ءبىراز ۋاقىت «ك-700» تراكتورىن جۇرگىزگەن اۋىل بالاسى 1981 جىلدىڭ 24 قازانىندا اسكەرگە اتتاندى. قوستاناي وبلىسىنان شىققان 74 بوزبالا ەكى كۇن جول ءجۇرىپ, شونجى شەكارا جاساعىنا كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە اۋليەكولدىك سەرىك ارىستانوۆ تا بار.
«قايىربەك ەكەۋمىز بەس اي بىرگە قىزمەت ەتتىك, ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ دوس بولىپ كەتتىك. ول پۋلەمەتشىلەر روتاسىندا بولدى. بەس ايدان كەيىن شونجىدا وقۋ-جاتتىعۋدان وتكەن جىگىتتەردىڭ 60-70 پايىزى اۋعان سوعىسىنا كەتتى. قايىربەك كوپبالالى وتباسىنان شىققاندىقتان با, ادامعا وتە جاقىن, باۋىرمال ەدى. ۇنەمى ك ۇلىپ-ويناپ كوڭىلدى جۇرەتىن. قاراپايىم قازاقى اۋىلدان شىققان جىگىت قوي, ەركىن كۇرەستىڭ ناعىز شەبەرى ەدى. ەلىكتىڭ اسىعىنداي وتە شىمىر بولاتىن. جەكپە-جەك ۇرىس جاتتىعۋلارى كەزىندە ورال تاۋلارىندا وسكەن بويى ەكى مەتر ەڭگەزەردەي جىگىتتەردى كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن اتىپ ۇرىپ, كەسكەن تەرەكتەي سۇلاتقانىنا ءتانتى بولدىق. ەڭ باستىسى جۇرەكتى جىگىت ەدى, سونىسىمەن ابىرويلى بولدى», دەيدى قوستاناي وبلىستىق ارداگەر شەكاراشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سەرىك ارىستانوۆ.
سول جىلدارى تاجىكستاننىڭ كۋلياب وبلىسىنا قاراستى قالايقۇم ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا كەڭەس شەكاراشىلارىنان جاساقتالعان ەرەكشە ماقساتتاعى شابۋىلداۋشى دەسانتتاردىڭ مانەۆرلىك توپتارى شوعىرلانعان ەدى. بۇل قۇپيا اسكەري قۇرىلىم تۋرالى ەش جەردە ايتىلمادى, بەرتىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلدى. شونجىدا, ودان كەيىن قىرعىزستاندا تاۋ-تاستىڭ اراسىندا وتكەن بەس ايلىق تاكتيكالىق وقۋ-جاتتىعۋلاردا شىنىعىپ, ۇرىس قيمىلدارىنا ماشىقتانعان قايىربەك كەيىن وسى قۇپيا دەسانتشىلاردىڭ جاڭا جاساقتالعان توبىنىڭ قۇرامىندا تاجىكستانعا اتتانادى. ايرىقشا ماقساتتاعى اسكەري توپقا سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن 150 جىگىت تاڭداپ الىنىپ, ولاردان 3 شەكارا جاساعى قۇرىلدى. قۇپيا اسكەري تاپسىرمامەن شەكارانىڭ ارعى بەتىنە ءجيى وتەتىندىكتەن, بۇل دەسانتشىلارعا وزگە شەكاراشىلار سەكىلدى جاسىل پوگون نەمەسە باسقا دا اسكەري ايىرىم بەلگىلەرىن تاعۋعا رۇقسات ەتىلمەدى.
«دايىندىق وتە جوعارى بولدى. وسى ءۇش زاستاۆانىڭ دەسانتشىلارى قاي كۇنى قاي جەرگە بارىپ تۇسەتىنىن وزدەرى بىلمەدى. ولاردى قاي جەردە وپپوزيتسيالىق كۇشتەر باس كوتەرەدى, سول جەرگە قۇپيا تۇردە اپارىپ تۇسىرەتىن. ىشىندە مەرگەندەر, پۋلەمەتشىلەر, بايلانىسشىلار, گرانات اتقىشتار بولدى. ولارعا اۋعان جەرىندە ءجۇرمىز دەپ ايتۋعا رۇقسات ەتىلمەدى. قاتارداعى شەكاراشىلار ەسەبىندە ەدى. ول كەزدە ءتارتىپ سولاي-دى. نەگىزى, حالىقارالىق اسكەري تالاپ بويىنشا شەكاراشىلارعا بوگدە ەلدىڭ اۋماعىنا وتۋگە بولمايدى, شەكارانى قورعاۋعا ءتيىس. ولار ۇيگە حات جولداسا, مەكەنجايىن تاجىكستان رەسپۋبليكاسى, كۋلياب وبلىسى, ماسكەۋ شەكارا جاساعى دەپ كورسەتتى. ۇيدەن جازىلعان حات سول ورتالىققا كەلەدى. اسكەردەن امان-ەسەن ورالعان كەيبىر جىگىتتەر وزدەرىنىڭ اۋعانستان جەرىندە قىزمەت ەتكەنىن دالەلدەي الماعان دا جاعدايلار بولعان. ويتكەنى ولاردىڭ اسكەري بيلەتتەرىندە قايدا قىزمەت ەتكەنى تۋرالى ەشتەڭە جازىلمادى», دەيدى سەرىك كاكىمجان ۇلى.
جاباي شاتقالىنداعى قاندى توسقاۋىل جايلى وسى قىرعىننان امان شىققان رەسەي ازاماتى سەرگەي پولەجاەۆتىڭ ەستەلىگىندە ەگجەي-تەگجەي جازىلعان.
«1982 جىلدىڭ قازانىندا شىعىس دشمت تاجىكستان مەن اۋعانستان شەكاراسىنداعى بيىك تاۋلار قورشاپ جاتقان قالايقۇم شەكارا بەكەتىنە ورنىقتى. بىردە «ۇشۋعا دايىندالىڭدار!» دەگەن كوماندا ەستىلدى. شەكارانىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ, ءبىر قىشلاقتى ءتىنتىپ شىعۋىمىز كەرەك. كەشكە تامان تىكۇشاق كەلىپ ءبىزدى كەرى الىپ كەتۋگە ءتيىس بولاتىن. 20 قازاندا تۇسكە تامان بورتقا وتىردىق. مايور يۆان بارسۋكوۆ باستاعان دەسانتشىلار توبى بىرنەشە تىكۇشاقپەن جاباي شاتقالىن باسىپ ءوتىپ, تاۋدىڭ ۇشار باسىندا جاتقان شادجاق قىشلاعىنىڭ ماڭىنا تۇستىك. ەكى قىشلاقتى ءسۇزىپ شىقتىق. ايەل, بالا-شاعادان باسقا, بىردە-ءبىر ەر ادامدى كورە المادىق. ءبىرازدان سوڭ بارلاۋشىلاردان تومەندە ءبىزدى توسقاۋىل كۇتىپ تۇرعانى تۋرالى حابار الدىق. اينالا كۇزەت قويىپ, 3 292 مەتر بيىكتە تۇنەپ شىعۋعا تۋرا كەلدى. تۇنىمەن توڭىپ شىقتىق. تاڭەرتەڭ كەلگەن تىكۇشاق ميرزاق قىشلاعىنىڭ ماڭىنا تاستادى. شاتقالدىڭ بويىمەن راستدارا وزەنىن جاعالاي ەڭىسكە قاراي بىرنەشە قىشلاقتان وتتىك. مۇندا دا كىل ايەل, بالا-شاعا بولماسا, ەرەسەك ادام كوزگە تۇسپەدى. الدىمىزدان ءبىر پالە كۇتىپ تۇرعانىن سەزگەندەي قاۋىپتەنە باسىپ تومەن ءتۇسىپ كەلەمىز. كۇن ەڭكەيە باستادى, حاركاتي-پاين قىشلاعىنا شامامەن ەكى جارىم شاقىرىم قالعاندا جاۋعان وقتىڭ استىندا قالدىق», دەيدى س.پولەجاەۆ.
وزەننىڭ ارعى بەتىندەگى بىرىنەن ءبىرى اۋمايتىن جىقپىل تاستىڭ اراسىنا بەكىنگەن جەرگىلىكتى وپپوزيتسيا كۇشتەرى وق اتا باستاعاندا دەسانتتىق توپ قۇرامىنداعى قايىربەك مۇقانوۆ پەن ۆلاديمير پاستۋحوۆ پۋلەمەتتەن قارسى وق جاۋدىردى. وسى ءساتتى پايدالانعان جولداستارى جاقىن تۇرعان جارتاستىڭ قالقاسىنا جاسىرىنىپ ۇلگەرەدى. قىسپاقتا قالعان دەسانتتار راديوستانسا ارقىلى كومەككە تىكۇشاق شاقىرىپ, وزدەرى جاۋ جاتقان جاققا تۇسپالداپ وق اتا باستايدى. قاس قارايا باستاعاندا كومەككە ەكى تىكۇشاق كەلىپ, دۇشپان كۇشى بەكىنگەن جارتاستى زىمىرانمەن اتقىلايدى. قارسى جاق وسىدان كەيىن عانا تىنىشتالادى.
«ايدىڭ جارىعىمەن سىبىرلاسىپ ءجۇرىپ, قازا تاپقان, جاراقات العان جولداستارىمىزدى ىزدەستىرە باستادىق. ىڭىرسىعان جارالىلار كوپ. قايىربەك مۇقانوۆ وسى شاتقالدا ەرلىكپەن قازا تاپتى. قورعاسىن وق كاسكانى تەسىپ ءوتىپتى. قودير بوبوەۆ, يۋري ستەفانوۆيچ, ۆولوديا پاستۋحوۆ تا وسى شايقاستا مەرت بولدى», دەيدى س.پولەجاەۆ.
نەبارى 19 جاسىندا قاسىنداعى جەتپىس شاقتى جولداسىن اجالدان اراشالاپ قالعان قازاقتىڭ باتىر ۇلى كەيىن وتان قورعاۋدا كورسەتكەن كوزسىز ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە لايىق دەپ تانىلادى.
تاجىكستان شەكاراسىندا اسكەري بورىشىن اتقارعان ۆالەري اشىربەكوۆ ءوز ەستەلىگىندە «قايىربەك ۇنەمى ك ۇلىپ, جادىراپ جۇرەتىن, ناعىز جايساڭ جىگىت ەدى. بوراپ تۇرعان وقتىڭ استىندا جاتسا دا, سول قالپىنان اينىمايتىن. ەڭ باستىسى, ادامگەرشىلىگى مول, جۇرەكتى جىگىت ەدى» دەپ جازادى. جولداستارىنىڭ ورتاسىندا قايىربەكتىڭ اسا قادىرلى بولعانىن ايعاقتايتىن ەستەلىك كوپ. مىسالعا, سەرىك ارىستانوۆتىڭ ءسوزىن كەلتىرەيىك: «بەس ايدان كەيىن قايىربەكتەر تاجىكستانعا, ءبىز قىتاي شەكاراسىنداعى نارىنقولعا كەتتىك. نارىنقول زاستاۆاسىنىڭ اتقىشتار روتاسىندا يۋري چەساۆسكيح, يۆان گاديۋكوۆ ەسىمدى رەسەيدىڭ جىگىتتەرى بولدى. ەكەۋى دە قايىربەكتى قاتتى قۇرمەتتەيتىن. سودان ءبىر كۇنى قايىربەك قازا تاپتى دەگەن قارالى حابار جەتتى. سوندا يۋرانىڭ وكىرىپ جىلاعانىن كورسەڭىز. ال يۆان زامپوليتكە كىرىپ, قايىربەكتىڭ كەگىن الامىن, اۋعانستانعا جىبەرىڭىز دەپ سۇراندى. اقىرى ەكى ايدان كەيىن اۋعانستانعا كەتتى», دەيدى سەرىك ارىستانوۆ.
باتىردىڭ تۋىسى قازبەك عاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوكتەرەككە ۇلىنىڭ ورنىنا مىرىش تابىت كەلگەندە, اناسى ءالبيدا اپاي «قايىربەك ءتىرى, تابىتتى اشىڭدار, سەنبەيمىن» دەپ زار ەڭىرەپتى. بايعۇس انا قايتەدى ەندى, كەبەنەك كيىپ كەتكەن ق ۇلىنى مىرىش كەبىن قاپتانىپ كەلىپ تۇرسا, نە ىستەي الادى, قولىنان نە كەلەدى؟ اقىرى « ۇلىمدى كۇتەم, كور دە تۇر, ءبىر كۇنى كەلەدى» دەپ كوپكە دەيىن زيراتقا جاقىنداماي ءوزىن-ءوزى جۇباتىپ, ءوزىن-ءوزى الداپ ءجۇرىپتى.
«اسكەريلەر وزدەرىمەن بىرگە الا كەلگەن قىزىل جۇلدىزدى تەمىر ەسكەرتكىشتە «مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋ كەزىندە قازا تاپتى» دەگەن جازۋ عانا تۇردى. اۋعانستان تۋرالى ءبىر ءسوز جوق. اقيقات ايتىلمادى ول كەزدە. قايىربەك ءوزىنىڭ اسكەري بورىشىن سوڭعى سەكۋندتارعا دەيىن ادال اتقاردى. ءبىز جىل سايىن مەڭدىقارا اۋدانىندا وقۋشىلار اراسىندا فۋتبولدان قايىربەك مۇقانوۆ اتىنداعى ەسكە الۋ جارىسىن وتكىزەمىز. ول ءىس-شاراعا ءار جاقتان بىرگە قىزمەت ەتكەن جىگىتتەر دە كەلەدى. العاشقى جارىستى 2011 جىلى وتكىزدىك. ول كەزدە قايىربەكتىڭ اناسى ءتىرى. سوندا سول جاباي شاتقالىنداعى شايقاستا بولعان 3-4 جىگىت قايىربەكتىڭ اناسىنا: ء«سىزدىڭ ۇلىڭىز بولماعاندا, ءبىز بۇل جەردە تۇرماس ەدىك. سول جەردە جەر جاستانار ەدىك, قازىر الدىمىز نەمەرە ءسۇيىپ, اتا بولىپ جاتىرمىز. سونداي باتىر ۇل تاربيەلەپ وسىرگەن سىزگە ماڭگى قارىزدارمىز دەپ باس ءيدى», دەيدى ارداگەر شەكاراشى سەرىك كاكىمجان ۇلى.
باتىردىڭ ەسىمىن ارداقتاپ, وسكەلەڭ ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە ەتۋ – پارىز. ەرلىك ۇمىتىلماۋعا ءتيىس. وسى ماقساتتا, قايىربەك ءوزى ءبىلىم العان سەگىز جىلدىق كوكتەرەك مەكتەبىنىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. مەكتەپكە باتىردىڭ ەسىمىن بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانىپ, ول جوعارى جاققا جىبەرىلگەن. بىراق قۇجاتتار قايتىپ كەلمەگەن, سول كۇيى جوعالىپ كەتكەن. الايدا قايىربەكتى ەسكە الۋعا ارنالعان فۋتبول ءتۋرنيرى جىل سايىن وتان قورعاۋشىلار كۇنى قارساڭىندا وتەتىن ءداستۇرلى سپورت مەرەكەسىنە اينالدى.
ء«بىراز جىلداردان بەرى سولتۇستىك شەكاراشىلار بىرلەستىگىنىڭ, قوستاناي شەكارا جاساعىنىڭ, «زاستاۆا تارلاندارى» بىرلەستىگىنىڭ قولداۋىمەن قايىربەك مۇقانوۆ اتىنداعى جارىستى اۋدان ورتالىعىندا وتكىزىپ ءجۇرمىز. وعان وبلىس مەكتەپتەرىنىڭ وقۋشىلارمەن قاتار, ۆلاديمير پاستۋحوۆ ءبىلىم العان چەليابىدەگى №1-تەحنيكالىق كوللەدج ستۋدەنتتەرى قاتىسادى. شەكاراشىلار, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى, مۇعالىمدەر كەلەدى. قايىربەكتىڭ ەسىمىن ءوزى تۋعان جەردىڭ بالالارى ەستىپ, ءبىلىپ ءوسۋى كەرەك, ونىڭ ونەگەلى عۇمىرىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ – مىندەتىمىز. وسى ماقساتتا, ءبىز بالالارعا تەك دوپ تەپكىزىپ قانا قويماي, ولاردىڭ باتىر جەرلەستەرى تۋرالى ەستەلىكتەر ايتىپ, تاربيە جۇمىستارىنا باسا كوڭىل ءبولىپ وتىرامىز», دەيدى وبلىستىق ارداگەر شەكاراشىلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى سەرىك ارىستانوۆ.
قوستاناي وبلىسى
